سلام دنیا!

به وردپرس فارسی خوش آمدید.‌ این نخستین نوشته‌‌ی شماست. می‌توانید ویرایش یا پاکش کنید و پس از آن نوشتن را آغاز کنید!

*201

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد تهران جنوب
دانشکده مدیریت و حسابداری
پایاننامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد “M.A”
(رشته حسابداری)
عنوان
نقش کیفیت گزارشگری در کاهش اثر محدودیت سیاست تقسیم سود روی تصمیمات سرمایه گذاری
استاد راهنما
جناب آقای دکتر محسن حمیدیان
نام و نام خانوادگی دانشجو
مهرنوش آسیائی صحنه
شماره دانشجویی
9055910830
خرداد 93

تعهدنامه اصالت رساله یا پایاننامه
اینجانب مهرنوش آسیائی صحنه دانشآموخته مقطع کارشناسی ارشد ناپیوسته در رشته حسابداری که در تاریخ 10/03/1392 از پایاننامه خود تحت عنوان نقش کیفیت گزارشگری در کاهش اثر محدودیت سیاست تقسیم سود روی تصمیمات سرمایه گذاری با کسب نمرهی 18 و درجه کار شناسی ارشد M.A دفاع نمودهام، بدینوسیله متعهد میشوم:
1-این پایاننامه حاصل تحقیق و پژوهش انجام شده توسط اینجانب بوده و در مواردی که از دستاوردهای علمی و پژوهشی دیگران (اعم از پایاننامه، کتاب، مقاله و…..) استفاده نمودهام، مطابق ضوابط و رویه موجود، نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آن را در فهرست مربوطه ذکر و درج کردهام.
2-این پایاننامه قبلا برای دریافت هیچ مدرک تحصیلی (هم سطح، پایینتر یا بالاتر) در سایر دانشگاهها و موسسات آموزش عالی ارائه نشده است.
3-چنانچه بعد از فراغت از تحصیل قصد استفاده و هرگونه بهرهبرداری اعم از چاپ کتاب، ثبت اختراع و … از این پایاننامه داشته باشم، از حوزه معاونت پژوهشی واحد مجوزهای مربوطه را اخذ نمایم.
4-چنانچه در هر مقطعی زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشی از آن را میپذیرم و واحد دانشگاهی مجاز است با اینجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصیلیام هیچگونه ادعایی نخواهم داشت.
نام و نام خانوادگی: مهرنوش آسیائی صحنه
تاریخ و امضاء:

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد تهران جنوب
دانشکده مدیریت و حسابداری
پایاننامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد “M.A.”
(رشته حسابداری)
عنوان
نقش کیفیت گزارشگری در کاهش اثر محدودیت سیاست تقسیم سود روی تصمیمات سرمایهگذاری
نگارنده
مهرنوش آسیائی صحنه
امضاء هیأت داوران پروژه
استاد راهنما : جناب آقای دکتر محسن حمیدیان
هیأت ژوری: سرکار خانم دکتر رویا دارابی
هیأت ژوری:جناب آقای دکتر محمدرضا عسگری
مدیر گروه: جناب آقای دکتر محسن حمیدیان
تاریخ دفاعیه: 10/03/1393
با سپاس ازسه وجود مقدس:آنان که ناتوان شدند تا ما به توانايي برسيم… موهايشان سپيد شد تا ماروسفيد شويم…و عاشقانه سوختند تا گرمابخش وجود ما و روشنگر راهمان باشند…مادرانمانپدرانماناستادانمان حالا من یک حسابدارم!
تقدیم به
عزیزانم آنها که در تمام مراحل زندگی حتی زمانی که خودشان نیاز به همراه داشتند همراهم بودند
مادرم
پدرم
وخواهران عزیزم نسیم و کتان
و تقدیم به دو فرشته کوچک، که زندگیام با وجود آنها سرشار از رنگهای قشنگ شده
رها و آرادم
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکیده……………………………………………………………………………………………………………………………………………….1
فصل اول؛ کلیات پژوهش
1-1 دیباچه………………………………………………………………………………………………………………………………………..3
1-2 بیان مسئله…………………………………………………………………………………………………………………………………..5
1-3 اهمیت و ضرورت انجام پژوهش………………………………………………………………………………………………….6
1-4 اهداف پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………………7
1-4-1 هدف علمی…………………………………………………………………………………………………………………………….7
1-4-2 هدف کاربردی…………………………………………………………………………………………………………………………7
1-5 سوالات پژوهش………………………………………………………………………………………………………………………….8
1-6 فرضیه های پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………..8
1-7 متغیرهای پژوهش………………………………………………………………………………………………………………………8
1-7-1متغیر مستقل……………………………………………………………………………………………………………………………..9
1-7-2 متغیرهای وابسته………………………………………………………………………………………………………………………9
1-7-3 متغیرهای کنترل……………………………………………………………………………………………………………………..10
1-8 روش پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………………12
1-9 داده ها ونحوه جمع آوری آنها……………………………………………………………………………………………………12
1-10 قلمرو پژوهش…………………………………………………………………………………………………………………………13
1-10-1 قلمرو موضوعی…………………………………………………………………………………………………………………..13
1-10-2 قلمرو مکانی……………………………………………………………………………………………………………………….13
1-10-3 قلمرو زمانی………………………………………………………………………………………………………………………..13
1-11 تعریف واژگان تخصصی پژوهش………………………………………………………………………………………………13
1-11-1 کیفیت گزارشگری……………………………………………………………………………………………………………….13
فهرست مطالب
عنوان صفحه
1-11-2 سرمایهگذاری سرمایهگذاری…………………………………………………………………………………………………13
1-11-3 سرمایه گذاری تحقیق و توسعه………………………………………………………………………………………………14
1-12 ساختار کلی پژوهش…………………………………………………………………………………………………………………14
1-13 خلاصه فصل…………………………………………………………………………………………………………………………..15
فصل دوم؛ ادبیات پژوهش
2-1 دیباچه………………………………………………………………………………………………………………………………………17
2-2 گفتاراول؛گزارشگری مالی……………………………………………………………………………………………………………18
2-2-1 کیفیت گزارشگری…………………………………………………………………………………………………………………19
2-2-2 عدم تقارن اطلاعاتی……………………………………………………………………………………………………………….21
2-3 گفتار دوم؛ سیاستهای تقسیم سود………………………………………………………………………………………………25
2-3-1 مفهوم سود تقسیمی………………………………………………………………………………………………………………..26
2-3-2 تئوری‌های تقسیم سود……………………………………………………………………………………………………………28
2-3-3 تئوری تقسیم سود باقیمانده…………………………………………………………………………………………………….29
2-3-4 تئوری علامتدهی…………………………………………………………………………………………………………………30
2-3-5 تئوری نمایندگی…………………………………………………………………………………………………………………….32
3-2-6 فرضیه هزینه نمایندگی……………………………………………………………………………………………………………33
2-3-7 فرضیه حداقل هزینه تقسیم سود………………………………………………………………………………………………..34
2-3-8 فرضیه پاداش مدیریت……………………………………………………………………………………………………………..35
2-3-9 فرضیه‌های پیامدی و جانشینی…………………………………………………………………………………………………..35
2-3-10 تئوری بلوغ…………………………………………………………………………………………………………………………..36
2-3-11 تئوری پذیرایی………………………………………………………………………………………………………………………37
2-3-12 عدم اطمینان جریان‌های نقدی و سیاست تقسیم سود…………………………………………………………………38
فهرست مطالب
عنوان صفحه
2-3- 13 نسبت سود انباشته به جمع حقوق صاحبان سهام و سیاست تقسیم سود ……………………………………..41
2-3-14 فرصت‌های سرمایه‌گذاری و سیاست تقسیم سود……………………………………………………………………….43
2-3-15 سودآوری و تقسیم سود…………………………………………………………………………………………………………44
2-4 گفتار چهارم؛ سرمایهگذاری…………………………………………………………………………………………………………..45
2-4-1 سرمایه گذاری سرمایهای………………………………………………………………………………………………………….47
2-4-1-1 بر اساس موضوع سرمایهگذاری…………………………………………………………………………………………….47
2-4-1-2 بر اساس زمان یا مدت سرمایهگذاری……………………………………………………………………………………..47
2-4-1-2 بر حسب خطر یا ریسک سرمایهگذاری………………………………………………………………………………….47
2-4-2 سرمایه گذاری تحقیق و توسعه………………………………………………………………………………………………….48
2-5 گفتار چهارم- پیشینه پژوهش………………………………………………………………………………………………………..50
2-5-1 پژوهشهای انجام گرفته در خارج از ایران………………………………………………………………………………….51
2-5-2 پژوهشهای انجام شده در داخل کشور………………………………………………………………………………………52
2-6 خلاصه فصل………………………………………………………………………………………………………………………………63
فصل سوم؛ روش شناسی پژوهش
3-1 دیباچه………………………………………………………………………………………………………………………………………65
3-2 روش پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………………66
3-3 جامعه و نمونه آماری پژوهش……………………………………………………………………………………………………..67
3-4 روش گردآوری اطلاعات…………………………………………………………………………………………………………..68
3-5 قلمرو پژوهش…………………………………………………………………………………………………………………………..69
3-5-1 قلمرو موضوعی…………………………………………………………………………………………………………………….69
3-5-2 قلمرو مکانی………………………………………………………………………………………………………………………….69
فهرست مطالب
عنوان صفحه
3-5-3 قلمرو زمانی………………………………………………………………………………………………………………………….69
3-6 سوالات و فرضیههای پژوهش……………………………………………………………………………………………………..69
3-7 مدل پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………………..70
3-8 تعاریف عملیاتی متغیر………………………………………………………………………………………………………………..71
3-8-1 متغیر مستقل………………………………………………………………………………………………………………………….72
3-8-2 متغیر وابسته……………………………………………………………………………………………………………………………73
3-8-3 متغیرهای کنترل……………………………………………………………………………………………………………………….73
3-9 روش هاي آماري تحليل اطلاعات و آزمون فرضيههاي پژوهش………………………………………………………..75
3-9-2 آمار توصیفی…………………………………………………………………………………………………………………………..75
3-9-2 آمار استنباطی………………………………………………………………………………………………………………………….76
3-9-1 مزيت استفاده از داده‌هاي تركيبي نسبت به سري زماني و مقطعي…………………………………………………..77
3-9-2 داده‏هاي تركيبي……………………………………………………………………………………………………………………….78
3-9-3 آزمون معنيدار بودن اثرات فردي F چاو…………………………………………………………………………………..79
3-9-4 مدلهاي تابلويي……………………………………………………………………………………………………………………..80
3-9-5- آماره هاسمن…………………………………………………………………………………………………………………………80
3-10 آزمون‏هاي آماري و معيارهاي استفاده شده به منظور مقايسه مدل‏ها………………………………………………….82
3-10-1 آزمون t………………………………………………………………………………………………………………………………..82
3-10-2 آزمون F………………………………………………………………………………………………………………………………83
3-10-3 ضريب تعيين………………………………………………………………………………………………………………………..83
3-11 فروض مدل رگرسيون خطي کلاسيک………………………………………………………………………………………….83
3-11-1 ناهمساني واريانس…………………………………………………………………………………………………………………84
3-11-2- عدم خود همبستگي جملات خطا………………………………………………………………………………………….84
فهرست مطالب
عنوان صفحه
3-12 نرم افزارهاي تجزيه و تحليل………………………………………………………………………………………………………85
3-13 خلاصه فصل…………………………………………………………………………………………………………………………….85
فصل چهارم؛ تجزیه وتحلیل دادهها
4-1 دیباچه………………………………………………………………………………………………………………………………………87
4-2 جامعه آماری پژوهش…………………………………………………………………………………………………………………87
4-3 آمار توصیفی……………………………………………………………………………………………………………………………..90
4-3-1 تحلیل آمار توصیفی………………………………………………………………………………………………………………..92
4-4 آمار استنباطی……………………………………………………………………………………………………………………………94
4-5 همبستگی بین متغیر های پژوهش………………………………………………………………………………………………..94
4-6 آزمون نرمال بودن متغیر وابسته…………………………………………………………………………………………………….98
4-7 آزمون ناهمسانی واریانس……………………………………………………………………………………………………………99
4-8 آزمون هم خطی متغیرها……………………………………………………………………………………………………………100
4-9 آزمون عدم خود همبستگی بین باقیماندهها(دوربین واتسون)…………………………………………………………103
4-10 روش‌های برآورد مدل…………………………………………………………………………………………………………….104
4-10-1 آزمون فرضیه اول پژوهش…………………………………………………………………………………………………..105
4-10-2 آزمون فرضیه دوم پژوهش………………………………………………………………………………………………….108
4-10-2-1 مدل سرمایهگذاری تحقیق و توسعه………………………………………………………………………………….109
4-10-2-2 مدل سرمایهگذاری سرمایهای…………………………………………………………………………………………..111
4-10-3 آزمون فرضیه سوم پژوهش………………………………………………………………………………………………….114
4-10-3-1 مدل اول شرکت های با رشد بالا …………………………………………………………………………………….115
4-10-3-2 مدل دوم شرکت های با رشد پایین………………………………………………………………………………….117
4-11 خلاصه نتایج فرضیات…………………………………………………………………………………………………………….119
فهرست مطالب
عنوان صفحه
4-12 خلاصه فصل…………………………………………………………………………………………………………………………120
فصل پنجم؛ خلاصه، نتیجه گیری و پیشنهادها
1-5 دیباچه……………………………………………………………………………………………………………………………………122
2-5 چکیدهای از ماهیت و تحلیل های پژوهش………………………………………………………………………………….122
5-3 نتیجهی آزمون فرضیه اول پژوهش……………………………………………………………………………………………..124
5-4 نتیجهی آزمون فرضیه دوم پژوهش…………………………………………………………………………………………….125
5-5 نتیجهی آزمون فرضیه سوم پژوهش……………………………………………………………………………………………126
5-6 خلاصهی نتایج آزمون فرضیهها و مقایسه با نتایج پیشین…………………………………………………………………128
5-7 پیشنهادهای پژوهش…………………………………………………………………………………………………………………..129
5-7-1 پیشنهادهایی برای پژوهشهای آتی………………………………………………………………………………………….129
5-7-2 پیشنهادهای کاربردی……………………………………………………………………………………………………………..129
5-8 محدودیتهای پژوهش………………………………………………………………………………………………………………130
5-9 خلاصه فصل ……………………………………………………………………………………………………………………………131
پیوستها…………………………………………………………………………………………………………………………………………132
منابع ومآخذ……………………………………………………………………………………………………………………………………..154
چکیدهی انگلیسی……………………………………………………………………………………………………………………………..160
چکیده
قضيه نامربوط بودن تقسيم سود سهام ميلر و موديلياني(1961) بر این موضوع دلالت دارد كه در بازارهاي کامل سياست تقسيم سود نبايد روي تصميمات سرمايه گذاري تاثيربگذارد. با اين حال در بازارهاي ناقص محدوديت مالي خارجي که از عدم تقارن اطلاعات نشأت مي گيرد، ميتواند شركت را به منظور تقسيم سود مجبور به چشم پوشي از پروژه هاي سرمايهاي با ارزش كند. هدف ما از این مطالعه بررسی نقش کیفیت گزارشگری مالی در کاهش اثر محدودیت سیاست تقسیم سود روی تصمیمات سرمایهگذاری میباشد. نمونه پژوهش شامل 99 شرکت در طی سالهای 1387-1391 میباشد. کیفیت گزارشگری مالی به عنوان متغیر مستقل و سرمایهگذاری کل و سرمایه گذاری سرمایهای و سرمایهگذاری تحقیق وتوسعه به عنوان سرمایهگذاری وابسته میباشند. برای آزمون تمام فرضیههای این پژوهش به جزء فرضیه سوم که رگرسیون چندگانه به روش دادههای تلفیقی بود بصورت رگرسیون چندگانه به روش دادههای ترکیبی استفاده شد. برای تعیین کیفیت گزارشگری مدل اقلام تعهدی اصلاح شده دیچاو و دیچو (سال 2006)، تهیه شده توسط ام سی نیکول، به کار گرفته شده است. نتایج حاصل از آزمون فرضیه نشان می دهد که رابطه بین کیفیت گزارشگری مالی و سیاست تقسیم سود و تصمیمات سرمایه گذاران معنا دار نمیباشند.
واژههای کلیدی: کیفیت گزارشگری مالی، سیاست تقسیم سود، سرمایهگذاری کل، سرمایهگذاری سرمایهای، سرمایهگذاری تحقیق وتوسعه
فصل اول
کلیات پژوهش
1-1 دیباچه
با پیشرفت علم و فنآوری، روابط اقتصادی سازمان به مراتب پیچیدهتر از گذشته شده و اقتصاد وارد مرحله جدیدی شده است، به طوری که موسسات کوچک به شرکتهای بزرگ سهامی چند ملیتی تغییر شکل دادند که این امر موجب توسعه و گسترش بازارهای مالی و پولی شده و هزاران نفر در سراسر دنیا اقدام به سرمایهگذاری در سهام شرکتها نمودهاند و این رشد و دگرگونی سریع روابط اقتصادی منجر به رقابت شدیدی درعرصه تجارت، صنعت و سرمایهگذاری شده است. لذا شرکتها برای بقا و گسترش فعالیتهای خود، نیاز به انجام سرمایهگذاریهای مناسب و بهموقع دارند. از آنجا که گزارشهای مالی شرکتها باید اطلاعاتی فراهم نماید که برای سرمایهگذاران بالقوه و بالفعل و بستانکاران و سایر استفادهکنندگان در سرمایهگذاریهای منطقی، اعطای اعتبار و تصمیمات مشابه سودمند باشد و اطلاعات ارائه شده باید برای کسانی که درک معقولی از امور تجاری و فعالیت های افتصادی دارند و یا خواستار مطالعه اطلاعات با سعی و کوشش معقول هستند، قابل فهم باشد. همچنین گزارشهای مالی بایستی اطلاعات لازم برای ارزیابی وضعیت مالی و بنیهی اقتصادی بنگاه گزارشگر، ارزیابی عملکرد و توان سود آوری، ارزیابی چگونگی تامین مالی و مصرف وجوه نقد، ارزیابی چگونگی ایفای مسئولیت مباشرت مدیریت و انجام تکالیف قانونی و فراهم کردن اطلاعات مکمل برای درک بهتر اطلاعات مالی ارائه شده و پیشبینی وضعیت آتی فراهم نماید. در نتیجه این گزارشها اهمیت به سزایی در تحقق اهداف یاد شده دارند و افزایش کیفیت آنها میتواند موجب کاراتر بودن سرمایهگذاری شرکتها و حفظ و توسعه منابع آن ها گردد(خدائی و یحیایی، 1389).
از طرف دیگر در اواخر قرن 20 میلر و مودیلیانی اثبات می کنند که در بازار سرمایه کامل، سیاست سود تقسیم شده در ارزش شرکت نامربوط است زیرا: (1) فقط سرمایه گذاری هایی که درآمد و جریان نقد آتی
تولید کنند روی ارزش شرکت اثر می گذارند و (2) سرمایه ها مستقل از تقسیم سود هستند. بعدها اصطلاح “اصل تفکیک” توسط فاما و میلر یک پیشبینی مهم از قضیه نامربوط بودن تقسیم سود میسر میسازد : سیاست تقسیم سود نباید روی تصمیمات سرمایه گذاری اثر بگذارد.
با این حال در بازارهای ناقص سیاست تقسیم سود می تواند روی تصمیمات سرمایه گذاری موثر باشد. وقتی مدیران در مورد ارزش داراییها و پروژههای سرمایهگذاری بیشتر از سرمایهگذاران خارجی میدانند مشکلات و مخاطرات اخلاقی میتواند، دسترسی شرکت را به منابع خارجی محدود سازد. این محدودیت میتواند نتیجه رقابت بین پروژههای سرمایهگذاری و سود سهام برای منابع داخلی باشد و شرکت با محدود کردن منابع داخلی باید بین دنبال کردن سرمایهگذاریها و پراخت سود تقسیم شده یکی را انتخاب کنند. پرداخت سود سهام میتواند شرکت را مجبور به چشم پوشیدن از سرمایه گذاری روی پروژه ها کند. پژوهشهای اخیر نشان میدهد که سود سهام تقسیم شده اثر منفی روی سرمایهگذاری دارد. شواهدی که توسط باروا وهمکاران بررسی شده است، نشان میدهد که مدیران به منظور حفظ سود سهام از فرصت های سرمایهگذاری چشمپوشی می کنند. دانیل و همکاران (2010) به شواهد سازگاری رسیدهاند، شرکتهایی که با کمبود وجه نقد مواجه هستند به منظور حفظ تقسیم سود سرمایهگذاریهای خود را کاهش میدهند. همچنین ممکن است که شرکتی صرفا برای افزایش تقسیم سود سهام سرمایهگذاری های خود را کاهش دهد. ما فرض می کنیم که گزارشگری مالی نقش مهمی را در کاهش محدودیت و یا اثر منفی تقسیم سود بر روی سرمایهگذاری بازی می کند. کیفیت بالای گزارشگری با ارائه اطلاعات بیشتر روی ارزش سرمایهگذاری شرکت باعث عدم تقارن اطلاعاتی میشود(باشمن و اسمیت 2001). علاوه بر این، کیفیت بالای گزارشگری مالی مشکلات و مخاطرات اخلاقی را ازطریق تسهیل نمودن قراردادها و نظارت بر آن کاهش می دهد(هیلی و پیلپو 2001). پس شرکتهایی با کیفیت عالی گزارشگری مالی دسترسی بیشتری به منابع خارجی دارند. بنابراین احتمال کمتری وجود دارد که مجبور به چشمپوشیدن از پروژههای سرمایهگذاری برای پرداخت سود سهام شوند(وانگ و یو ،2012).
در این پژوهش نقش کیفیت گزارشگری در کاهش اثر محدودیت سیاست تقسیم سود در شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران بررسی خواهد شد. دراین فصل ابتدا مسئله بیان و ضرورت انجام آن تبیین میگردد. سپس با توجه به مسئله و سوالات پژوهش ، فرضیات پژوهش تدوین و ارائه می شود، در ادامه روش پژوهش بصورت کلی تشریح می شود.
1-2 بیان مسئله
رشد و دگرگونی سریع روابط اقتصادي، منجر به رقابت شدیدي در عرصه تجارت، صنعت و سرمایهگذاري شده است لذا شرکت ها براي بقاء و گسترش فعالیت هاي خود، نیاز به انجام سرمایه گذاري هاي مناسب و به موقع دارند. گزارشهاي مالی شرکت ها باید اطلاعاتی فراهم نماید که براي سرمایه گذاران بالقوه و بالفعل، بستانکاران وسایر استفادهکنندگان در سرمایهگذاريهاي منطقی، اعطاي اعتبار و تصمیمات مشابه سودمند باشد. گزارشهاي مالی بایستی اطلاعات لازم براي ارزیابی وضعیت مالی و بنیه اقتصادي بنگاه، ارزیابی عملکرد و توان سودآوري، ارزیابی چگونگی تامین مالی و مصرف وجوه نقد، ارزیابی چگونگی ایفاي مسئولیت مباشرت مدیریت و انجام تکالیف قانونی و فراهم کردن اطلاعات مکمل براي درك بهتر اطلاعات مالی ارائه شده و پیش بینی وضعیت آتی را فراهم نماید(یحیایی،خدایی،1389). با توجه به محدودیت منابع، توسعه سرمایهگذاری از جمله مسائل بسیار با اهمیت است، از اين رو جایگاه با اهمیت اطلاعات در توسعه اقتصادی و سرمایهگذاری مورد اتفاق صاحب نظران علوم اقتصادی است(حیدری کرد زنگنه و عالی پور 1386). از طرفی پژوهشگران و اهل حرفه حسابداری به دنبال افزایش کیفیت حسابداری به عنوان ابزاری برای ادای مسئولیت پاسخگویی به نیازهای جامعه بودهاند. به عنوان مثال بنابر مفاهيم نظري گزارشگري مالي، هدف صورتهاي مالي عبارت از ارائه اطلاعاتي تلخيص و طبقه بندي شده درباره وضعيت مالي، عملكرد مالي و انعطاف پذيري مالي واحد تجاري است كه براي طيفي گسترده از استفاده كنندگان صورت هاي مالي در اتخاذ تصميمات اقتصادي مفيد واقع گردد. دست يابي به اين هدف مستلزم آن است كه اطلاعات مزبور در درجه نخست، مربوط و قابل اتكا بوده و در درجه دوم قابل فهم و قابل مقايسه باشد (مدرس و حصار زاده 1387). لذا فرض بر این است که کیفیت گزارشگری مالی، کارایی سرمایهگذاری را به وسیله کاهش عدم تقارن اطلاعاتی از دو طریق بهبود بخشد: 1) با کاهش عدم تقارن اطلاعاتی میان شرکت و سرمایهگذاران، هزینه تامین مالی شرکت را کاهش میدهد. 2) با کاهش عدم تقارن اطلاعاتی میان سهامداران و مدیریت واحد تجاری، هزینه کنترل و نظارت بر مدیریت توسط سهامداران را کاهش میدهد.
اصل نامرتبط بودن تقسیم سود سهام میلر و مودیلیانی (1961) بر این موضوع دلالت دارد که در بازارهای کامل، سیاست تقسیم سود سهام نباید روی تصمیمات سرمایهگذاری تاثیرگذار باشد. اما در بازارهای ناقص، محدودیت سرمایهگذاری خارجی که ناشی از عدم تقارن اطلاعات می باشد، میتواند، شرکتها را مجبور به صرفنظر از پروژههای سرمایهگذاری ارزشمند، به منظور پرداخت سود سهام نماید. کیفیت بالای گزارشگری مالی به طور چشمگیری اثر منفی تقسیم سود سهام را بر سرمایهگذاری (به ویژه سرمایهگذاریR&D) کاهش می دهد. همچنین این کاهش در میان شرکتهای در حال رشد نسبت به دیگر شرکتها بیشتر به چشم می خورد.
1-3 اهمیت و ضرورت انجام پژوهش
بازار سرمایه به عنوان موتور محرکه اقتصاد بر محور اطلاعات قرار دارد و جریان درست اطلاعات در این بازار منجر به اتخاذ تصمیمات صحیح و منطقی از سوی مشارکت کنندگان می شود و در نهایت توسعهی اقتصادی و بهبود رفاه اجتماعی را به ارمغان می آورد، گزارشهای مالی از مهمترین منابع اطلاعاتی است که هدف آن فراهم کردن اطلاعات لازم برای تصمیمگیریهای اقتصادی میباشد و بخش اعظمی از نیاز اطلاعاتی بازار سرمایه را تامین میکند و متاسفانه در سالهای پایانی قرن بیستم میلادی و در آستانه ورود به قرن بیست ویکم ورشکستگی شرکت های بزرگ، سیستم گزارشگری مالی را با بحران مواجه کرد ورشکستگی چنین شرکتهایی باعث نشانهرفتن انگشت اتهام به سوی حسابداری وگزارشگری مالی شد، به طوری که در موارد متعدد از این وقایع به عنوان رسوایی حسابداری یاد شد و اما این خاتمه کار نبود، بلکه سیستم گزارشگری مالی به دلیل خدشهدار شدن اعتبار آن، همواره در جلب اعتماد عمومی با بحرانهایی مواجه شد(بولو،1386). افزایش شمار تقلبها که با ورشکستگی شرکتهای بزرگ در هم آمیخته بود نگرانیهایی را درباره کیفیت گزارشهای مالی به همراه داشت. حرفه حسابداری و حسابرسی در راستای چارهچویی دراین خصوص به تدبیر راهکارهایی همت گمارد از سوی دیگر صاحبنظران و اندیشمندان دانشگاهی نیز به سهم خود، سمت وسوی پژوهشهای تجربی را به کیفیت گزارشگری مالی و اثرات آن بر بازار سرمایه سوق دادند تا بلکه بتوانند در این خصوص نقش مفیدی را ایفا نمایند (نیکومرام و بادآور نهندی ، 1388)
کیفیت اطلاعات مهم و کلیدی ارائه شده در گزارشهای مالی به طور اخص صورت های مالی شرکت اهمیت زیادی در ارزیابی عملکرد شرکتها داشته و خواهد داشت. (ثقفی،عرب مازاریزدی،1389). همچنین بسیاری از تصمیمات اقتصادی بر اساس اطلاعات حاصل از این سیستم ها اتخاذ شده و سهم عمدهای از مبادلات اوراق بهادار به خرید و فروش سهام شرکتها به این مورد اختصاص دارد که آن نیز به نوبه خود تحت تاثیر ارقام و اطلاعات حسابداری بر طیف وسیع تصمیم گیرندگان ذینفع در شرکت ها به درک بهتر از چگونگی نقش این اطلاعات و ضرورت افشا بیشتر و بهتر آن ها کمک می کند. باتوجه به اهمیت کیفیت گزارشگری بر تصمیمات سرمایهگذاران و نقش محدود کننده تقسیم سود بررسی اقداماتی که بر این مسائل اثرگذار می باشند، باید مورد توجه قرار گیرد. بدین منظور در این پژوهش به تبیین نقش کیفیت گزارشگری در کاهش اثر محدودیت سیاست تقسیم سود در شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران پرداخته خواهد شد.
1-4 اهداف پژوهش
اهداف این پژوهش به دو هدف عملی و هدف کاربردی تقسیم میشود.
1-4-1 هدف علمی
این پژوهش در نظر دارد نقش بارز کیفیت گزارشگری مالی را در کاهش درگیری بین سرمایهگذاری شرکتها و سیاست های تقسیم سود را برجسته نماید و در نهایت احتمال صرف نظر کردن شرکت ها از پروژههای سرمایه گذاری ارزشمند، به منظور پرداخت سود سهام ، کاهش دهد.
1-4-2 هدف کاربردی
سرمایه گذاران ، تحلیل گران مالی و سایر استفاده کنندگان می توانند با توجه به نتایج به دست آمده این پژوهش،‌ ارزیابی مناسبتری را از گزارشهای مالی داشته و نسبت به سرمایهگذاری در آنها تصمیمات شایسته تری اخذ نمایند. موسسات حسابرسی نیز می توانند با توجه به نتایح به دست آمده از این پژوهش به وضیعت مالی شرکت های صاحب کار خود از نظر کیفیت گزارشگری مالی اطلاع حاصل کرده ودر جهت پیش برد اهداف و برنامه های حسابرسی خود برای انجام یک حسابرسی با کیفیت برنامهریزی نمایند. سازمان بورس اوراق بهادار و همچنین مدیران و کارشناسان این سازمان، نیز میتواند با استفاده از این پژوهش شرکتها را به گونهای بهتر و عادلانهتر مورد ارزیابی قرار دهند. مدیران، کارشناس شرکتهای سرمایهگذاری، به منظور حصول اطمینان از صحت سرمایهگذاریهای خود نیازمند گزارشهایی با کیفیت بالاتر هستند، به همین علت این پژوهش میتواند آنها را در انتخاب صحیحتر سرمایهگذاریهای خود یاری دهد و در نهایت این کارگزارها هستند که میتوانند با استفاده از نتایج این پژوهش وظایف خود را به نحو صحیحتری انجام دهند.
1-5 سوالات پژوهش
در راستای مواردی که در تبیین مسأله در رابطه با کیفیت گزارشگری و سیاستهای تقسیم سود و اثر آنها بر سرمایهگذاریها شرح داده شد و پس از این که ضرورتهای انجام پژوهش توجیه شد و اهداف پژوهش ذکر گردید، سوالات به شرح زیر مورد بررسی قرار میگیرد:
آيا کیفیت گزارشگری مالی تاثیر منفی تقسیم سود را کاهش می دهد؟
آيا اثر منفي كيفيت گزارشگري بر آثار سياستهاي تقسيم سود، در شركتهاي سرمايهگذاري در طرحهاي R&D نسبت به سرمايه گذاري سرمايه اي انجام شده بيشتر است؟
آيا اثر منفي كيفيت گزارشگري بر آثار سياستهاي تقسيم سود، در شركتهاي در حال رشد نسبت به ديگر شركتها قوي تر است؟
1-6 فرضیه های پژوهش
نظر به اینکه پژوهش حول یک مسئله یا مشکل صورت میگیرد و با توجه به روشن شدن مسائل موجود در پژوهش، برای فراهم نمودن پاسخی علمی به این پرسشها، فرضیههایی بر پایهی چارچوب نظری و پیشینهی پژوهش به شرح زیر ذکر میگردد:
فرضيه اول: کیفیت گزارشگری مالی، تاثیر منفی تقسیم سود را کاهش می دهد.
فرضيه دوم: اثر منفي كيفيت گزارشگري بر آثار سياست هاي تقسيم سود، در شركتهاي سرمايه گذاري در طرح هاي R&D نسبت به سرمايه گذاري سرمايه اي انجام شده بيشتر است.
فرضيه سوم: اثر منفي كيفيت گزارشگري بر آثار سياست هاي تقسيم سود، در شركتهاي در حال رشد نسبت به ديگر شركت ها قوي تر است.
1-7 متغیرهای پژوهش
همانطور که پیشتر اشاره شد درپی یافتن رابطهی معنادار بین سه گروه اطلاعات در یک جامعه هستیم این متغیرها به شرح زیر میباشند:
1-7-1 متغیرهای مستقل
آن متغیری است که محقق تاثیر آن را بر سایر متغیرها مورد سنجش قرار می دهد که متغیر مستقل در این پژوهش به شرح زیر است :
1-7-1-1 کیفیت گزارشگری(
Quality Reporting)
توان صورتهاي مالي درانتقال اطلاعات عمليات شركت و به طور خاص پيشبيني جريانهاي نقديمورد انتظار آن به سرمايهگذاران. بر مبناي اين نظر كه اقلام تعهدي، ارزش اطلاعاتي سود را با كاهش اثر نوسانات ناپايدار در جريانهاي نقدي بهبود ميبخشد (ديچاو و ديچِِِِِِِِو، 2002؛ امسي نيكلز، 2002)، در اين پژوهش كيفيت اقلام تعهدي سرمايه در گردش به عنوان جانشين كيفيت گزارشگري مالي درنظرگرفته ميشود.
1-7-2 متغیر وابسته
متغیر وابسته، متغیری است که متغیر مستقل بر روی آن اثر می کنند که در این پژوهش متغیر سرمایهگذاری به عنوان متغیر وابسته شناخته میشود که خود به سه دسته به شرح زیر میباشد .
1-7-2-1 سرمایهگذاری کل(Total Investment)
در این پژوهش مجموع سرمایهگذاری تحقیق و توسعه و سرمایهگذاری سرمایهای میباشد.
1-7-2-2 سرمایهگذاری تحقیق و توسعه(R&D Investment)
تحقیق وتوسعه هرگونه فعالیت منسجم و خلاق در جهت افزایش سطح دانش مربوط به انسان، فرهنگ، جامعه و استفاده از این دانش براي کاربردهاي جدید است (علی احمدي1377). به بیانی دیگر، تحقیق و توسعه، فرایند تبدیل اندیشهها به تولیدات جدید و با کیفیت تر شدن تولیدات موجود است.(جفری ،1989) تحقیق و توسعه سهمی از مخارج بنگاههاي اقتصادي و دولت هستند که صرف انجام کارهاي پژوهشی و تولید فنآوريهاي جدید یا کالاهاي جدید میشو د.(جباری،1386)
1-7-2-3 سرمایهگذاری سرمایهای (Capital Investment)
سرمایهگذاری عبارت است از تبدیل وجوه مالی به یک یا چند نوع دارایی، که برای مدتی در زمان آتی نگهداری خواهد شد. واژه سرمایهگذاری میتواند دامنه وسیعی از فعالیتها را شامل شود. این واژه میتواند شامل سرمایه گذاری در گواهی سپرده ، اوراق قرضه، سهام عادی یا صندوق های مشترک سرمایهگذاری باشد، اگرچه کسانی که به صورت حرفه ای به سرمایهگذاری میپردازند از داراییهایی دیگری از قبیل گواهی خرید، برگ خرید وفروش سهام ، اوراق قابل تبدیل و دارایی هایی مشهود مانند طلا واشیای قیمتی ، برای انجام سرمایهگذاری استفاده میکنند. سرمایهگذاری میتواند دارای درجات مختلف ریسک پذیری باشد و هر فردی میتواند با توجه به شرایط خود از تصمیمات سرمایهگذاری استفاده کند(تهرانی ونوربخش،1382)
1-7-3 متغیر کنترل
در یک پژوهش، اثر تمام متغیرها را بر یکدیگر نمیتوان به طور همزمان مورد مطالعه قرار داد. بنابراین پژوهشگر اثر برخی از متغیرها را کنترل نموده، آن ها را خنثی می کند. متغیرهای زیر در این پژوهش متغیر کنترلی هستند.
1-7-3-1 تقسیم سود ( Dividend)
به مقدار سودی که شرکت تقسیم میکند و به طور نقدی به دست سهامدار میرسد. اینکه چه میزان از سود تحقق یافته هر سهم به صورت نقدی توزیع شود و چه میزان در شرکت باقی بماند تصمیمی است که در مجمع عادی سالیانه توسط هیات مدیره به مجمع پیشنهاد داده میشود و سپس به تصویب سهامداران میرسد.
1-7-3-2 کیو توبین(Tobinq)
شاخص کيو توبين یکي از شاخص های سنجش ارزش است و یکي از معتبرترین شاخص های عملکرد شرکتهاست. الگوی کيوی توبين در سال 1969 توسط جيمز توبين با عنوان نسبت ارزش بازار به هزینه جایگزیني سرمایه توبين ارائه شد. جيمز توبين نظریه کيو توبين به عنوان شاخصي برای پيش بيني اینکه آیا وجوه سرمایه گذاری شده افزایش و کاهش خواهند یافت معرفي کرد.(عزیزی،درویشی ،1390)
1-7-3-3 اندازه شرکت( Size)
برای سنجش اندازه شرکت از لگاریتم داراییهای ابتدای دوره استفاده میکنیم.
1-7-3-4 دارایی های ثابت مشهود( Tangibility )
این متغیر نشان دهنده اموال، ماشین آلات وتجهیزات و کلیه داراییهای ثابت شرکت می باشد .
1-7-3-5 اهرم مالی (Leverage)
پژوهشهای مالی اهرم را به عنوان میزان بدهی که به منظور منابع مالی مورد نیاز برای کسب دارایی بدست میآید، تعریف کرده اند.
1-7-3-6 جریان نقد عملیاتی (Cash Flow Opration)
جریان نقد حاصل از فعالیتهای عملیاتی درصورت جریان نقد را جریان نقد عملیات مینامیم.
1-7-3-7 سن شرکت(Age)
این متغیر نشان دهنده تعداد سالهای سپری شده از بدو تاسیس شرکت میباشد.
1-7-3-8 چرخه عملیاتی ( Cycle of Opration)
این چرخه میانگین دوره گردش عملیات و میانگین دوره دریافت وجوه برای فروش میباشد
1-7-3-9 وجوه نقد (Cash)
این متغیر نشان میدهد که چند درصد از دارایی های شرکت به صورت نقد نگه داری می شوند.
1-7-3-10 نرخ بازده دارایی(ROA)
برخی از تحلیلگران این نسبت را شاخص نهایی برای تشخیص کفایت و کارایی مدیریت در اداره امور واحد تجاری میدانند.نسبت مزبور بازدهی است که شرکت برای کلیه سرمایهگذاران و اعتباردهندگان تحصیل کرده است .
1-8 روش پژوهش
این پژوهش ازنظر ماهیت و محتوا از نوع همبستگی است، که با استفاده از دادهها ثانویه مستخرج از صورتهای مالی شرکتهای پذیرفته شده در سازمان بورس اوراق بهادار به تحلیل رابطه همبستگی می پردازد. انجام این پژوهش در چارچوب استدلال قیاسی- استقرایی صورت خواهد گرفت. علت استفاده از روش همبستگی کشف رابطه بین متغیرهاست. پژوهش همبستگی یکی از انواع پژوهشهای توصیفی است. از سوی دیگر پژوهش حاضر از نوع پس رویدادی است، یعنی بر مبنای تجزی و تحلیل اصلاحات گذشته (صورتهای مالی شرکتها) انجام میگیرد. در پژوهش حاضر ابتدا همبستگی بین متغیرهای پژوهش را مورد آزمون قرار داده و درصورت همبستگی بین متغیرهای پژوهش اقدام به برآورد مدل رگرسیونی خواهیم نمود.
ازنظر هدف این پژوهش جز پژوهشهای کاربردی محسوب میشود. پژوهشهای کاربردی ، پژوهشهایی هستند که با استفاده از نتایج بنیادی به منظور بهبود و به کمال رساندن رفتارها، روشها، ابزارها،وسایل تولیدات، ساختار والگوهای مورد استفاده جوامع انسانی انجام میشود. همچنین پژوهشهایی هستند که نظریهها، قانون مندیها ،اصول وفنونی که در پژوهشهای پایه تدوین میشوند را برای حل مسائل اجرائی به کار میگیرد.
1-9 داده ها ونحوه جمع آوری آن ها
جهت گرد آوری منابع نظری به ادبیات موضوع مباحث تئوریک پژوهش از منابع کتابخانه ای ( کتابها، مقالهها و مجلههای موجود در زمینه پژوهش مورد نظر) پایاننامه ها، نشریههای معتبر بین المللی که به صورت آنلاین در پایگاه های اینترنتی موجود بود و سایر پایگاههای معتبر استفاده شده است. اطلاعات و دادههای خام مورد نیاز شرکت ها به منظور بررسی متغیرهای اصلی و کنترلی فرضیات پژوهش به طریق نرمافزارهای رهآورد نوین و در مواقع لزوم مراجعه مستقیم به صورت های مالی شرکت در وبسایت www.rdis.ir متعلق به سازمان بورس واوراق بهادار( مدیریت پژوهش توسعه مطالعات اسلامی) در دسترس است، جمع آوری شده است . هم چنین برخی اطلاعات نیز از صورت ها ی مالی شرکتها و اطلاعیه های مربوط به تصمیمات مجمع عمومی شرکتها و سایر اطلاعات دریافتی از سازمان بورس اوراق بهادار بدست آمده است.
1-10 قلمرو پژوهش
هر پژوهشي بايد داراي قلمرو و دامنه مشخصي باشد تا پژوهشگر در همه مراحل پژوهش، بر موضوع تسلط كافي داشته باشد و بتواند نتايج حاصل از نمونه انتخابي را به جامعه تعميم دهد. اين پژوهش نيز مانند ساير پژوهش‏ها داراي دامنه‏هاي زير مي‏باشد:
1-10-1 قلمرو موضوعی
از نظر تئوری این پژوهش مربوط به حوزه پژوهش های مالی می باشد که درصدد تعیین نقش کیفیت گزارشگری در کاهش اثر محدودیت سیاست تقسیم سود روی تصمیمات سرمایه گذاران است.
1-10-2 قلمرو مکانی
شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران در فاصله زمانی مذکور در نظر گرفته شده است.
1-10-3 قلمرو زمانی
دوره ی زمانی 5 ساله بین سال های 1387 تا 1391 در نظر گرفته شده است.
1-11 تعریف واژگان تخصصی پژوهش
اصطلاحات و واژههایی که در این پژوهش استفاده شده است به شرح زیرتعریف میشود:
1-11-1 کیفیت گزارشگری
در بسیاری از مطالعات حسابداری ، کیفیت گزارشگری مالی میزان صداقت مدیران در ارائهی منصفانه و حقیقی برای تصمیمگیرندگان تعریف شده است، به بیان دیگر، هرگاه مدیران در ارائه اقلام مندرج در صورتهای مالی دو واژهی بیطرفی و عینیت را رعایت کرده باشند، میتوان گفت کیفیت گزارشگری مالی وجود دارد(برانت وهمکاران 2010)
1-11-2 سرمایهگذاری سرمایهگذاری
سرمایهگذاری سرمایهای متشکل از سرمایهگذاری در دارایی ثابت شامل تجهیزات ، اموال و ماشین آلات میباشد.
1-11-3 سرمایه گذاری تحقیق و توسعه
سرمایهگذاری درفعاليتهايي كه به دنبال انجام توأم پژوهش و پياده سازي نتايج آن در شكل كاربردي در قالب توسعه محصول جديد، تغيير محصول موجود، تغيير در فرايندهاي عملياتي و غيره است.
1-12 ساختار کلی پژوهش
فصل اول: به بیان موضوع، اهداف پژوهش، فرضیه های پژوهش،نحوه جمع آوری داده ها ، بیان متغیر ها، قلمرو پژوهش و جامعه آماری پرداخت شده است.
فصل دوم: مروری فشرده بر ادبیات حسابداری در زمینه ی موضوع پژوهش دارد، ضمن اشاره به مباحث تئوریک مطرح شده در این زمینه، مروری مختصر بر پژوهش تجربی انجام شده در داخل وخارج ایران بیان می کند.
فصل سوم :به بیان فرضیه های پژوهش، متغیر های مورد مطالعه ، جامعه آماری، نحوه جمع آوری اطلاعات و در نهایت چگونگی آزمون فرضیه ها ومدل آماری به کار گرفته شده، اختصاص یافته است.
فصل چهارم: به تجزیه وتحلیل اطلاعات دریافت شده، اختصاص داده شده است.
فصل پنجم: مربوط به نتیجه گیری و پشتیبانی شامل تجزیه و تحلیل حاصل از آزمون فرضیه ها ، محدودیتها، پیشنهادها برای پژوهش های آتی می باشد .
1-13 خلاصه فصل
در انجام هر پژوهش یکی از مهم ترین بخش های ارائه شده ، طرح پژوهش مناسب و کامل می باشد. در این طرح سعی شد که با بیان کلیه جوانب پژوهش، در خصوص مطالعه انجام شده اطلاعات کامل و قابل فهم ارائه گردد. بدین منظور ابتدا به بیان مسئله پرداخته شده تا خواننده با مسائل بنیادی پژوهش بیشتر آشنا گردد، سپس اهداف پژوهش ودلایل اهمیت پژوهش مطرح گردید و علت انتخاب چنین موضوعی تعیین شد و در ادامه سوالاتی را که قرار است این مطالعه به آن پاسخ دهد بیان گردید و دراین راستا فرضیه های پژوهش مطرح شد. همچنین روش پژوهش، متغیرهای آن ونحوه جمع آوری داده ها به صورت کلی بیان شد در ادامه این رساله که شامل فصول دو تا پنج می باشد کلیه موار فوق به تفضیل خواهد آمد.

فصل دوم
ادبیات پژوهش
2-1 دیباچه
حسابداری یک سیستم اطلاعاتی است. این سیستم اطلاعاتی به عنوان مهم ترین زیر مجموعه سیستم- های اطلاعاتی مدیریت وظیفهی تبدیل دادههای مالی به اطلاعات مالی را به عهده دارد .اگر چه استفاده کنندهی اصلی بخش عمدهی فرآوردههای این سیستم اطلاعاتی ، مدیریت یک بنگاه است اما مدیریت بنا به وظایف و مسئولیت هایی که درقبال گروههای مختلف استفاده کنندگان اطلاعات مالی دارد و هم چنین بنا بر الزامات قانونی یا درخواست طرف های تجاری یا تامین کننده های مالی بنگاه،اطلاعات مختلفی را دراختیار طیف وسیعی از استفاده کنندگان خارج دربنگاه قرار میدهد.. گزارشهای مالی از مهمترین فر آوردههای سیستمهای اطلاعاتی حسابداری است که برای گروههای مختلفی از استفادهکنندگان خارجی اطلاعات مالی درچهارچوب مشخصی ارائه میشود(ثفقی، عرب مازار یزدی،1389). با توجه به توضیحات داده شده کیفیت گزارشگری مالی از اهمیت بالایی برخوردار است، لذا کیفیت گزارشگری از جمله موضوعاتی است که در سالهای اخیر بخش وسیعی از پژوهشهای حسابداری را به خود اختصاص داده است. در این پژوهشها اثرات کیفیت گزارشگری با استفاده از معیارهای متفاوت و نیز بر ابعاد مختلف شرکت مانند هزینه سرمایه، هزینه بدهی، کارایی سرمایهگذاری ، بازده سهام، ارزش بازار سهام و … مورد بررسی قرار گرفته است . این اثرات عمدتا” بر مبنای تئوری عدم تقارن اطلاعاتی و رابطه نمایندگی تجزیه و تحلیل شده اند.
دراین فصل مبانی نظری و پیشینه پژوهش در قالب چهار گفتار به شرح زیر تدوین یافته است:
گفتار اول : گزارشگری مالی
گفتار دوم : سیاست تقسیم سود
گفتار سوم : سرمایه گذاری
گفتار چهارم : پیشینه پژوهش
2-2 گفتاراول؛ گزارشگری مالی
اطلاعات مدرک یا مستندی است که به صورت بالقوه بر تصمیم فرد اثر می گذارد .باید توجه نمود که این تعریف به آینده تعلق داشته و به ندرت می توان انتظار داشت که اگر یک نفر انتظار نداشته باشد که مطلبی را بیاموزد، اقدام به جمع آوری مستند یا مدرک و اطلاعات نماید . نیاز اصلی جهت اصلی جهت دست یابی به اطلاعات این است که دست کم مدرک یا شاهدی وجود داشته باشد که توان آن را بدست آورد یا باور و اعتقادی که بتواند تحت تاثیر قرار گیرد(تغییر کند )، تا یک تصمیم مطلوب یا آزمانی تغییر نماید.
همچنین تعریف مزبور داری یک دیدگاه خاص فردی است یعنی امکان دارد افراد در برابر یک منبع اطلاعاتی واکنش های متفاوت ازخود نشان دهند. درحالی که همه آنها با یک دسته از شواهد و مدارک روبرو میشوند(اسکات،2001). این تعریف را باید با توجه به هزینههای مربوط تفسیر کرد،امکان دارد یک منبع اطلاعاتی دارای توان بالقوه برای اثرگذاری بر تصمیم فرد باشد ولی اگر هزینه آن بسیار بالا باشد ، نمی توان آن را اطلاعات نامید، زیرا مورد استفاده قرار نخواهد گرفت . به هر حال ، فرض بر این است که منبع اطلاعاتی دارای توان بالقوه برای اثرگذاری بر تصمیم فرد باشد.
به هر حال ، فرض بر این است که منبع اطلاعاتی مربوط به گزارشهای مالی کار است یعنی منافع حاصل از آن ها بیش از هزینه کسب آن می باشد (هیئت تدوین استاندارهای حسابرای، 1383 ) بنابراین تعداد زیادی از افراد واشخاص ازاین اطلاعات استفاده میکنند.
سرانجام باید براین نکته تاکید کرد که دریافت اطلاعات و پس از آن تجدید در باور یا اعتقاد اشخاص یک فرآیند مستمر است و انتظار بر این است که گزاش های مالی با ارائه اطلاعات مربوط وقابل اتکا کماکان نقش خود را به عنوان یک منبع مهم اطلاعاتی ، ایفا میکند.در ادامه به کیفیت گزارشگری مالی و عدم تقارن اطلاعاتی میپردازیم.
2-2-1 کیفیت گزارشگری
گزارشهای مالی به علت اهمیتی که برای استفادهکنندگان و به خصوص سرمایهگذارانی در مورد اتخاذ تصمیمات اقتصادی دارند، همواره مورد توجه انجمنهای مختلف حسابداری بودهاند از سوی دیگر، نقش گزارشگری مالی در تهیه اطلاعات مفید برای انجام تصمیمات اقتصادی و تجاری با بروز بحران ها و ورشکستگی های اخیر، با انتقادهای شدیدی همراه شد، که این به نوبه خود تقاضای نونمایی استاندارهای حسابداری وحسابرسی و نیز وجودساز وکاری برای تعیین و به کارگیری استانداردها گردید . در پرتوی الزامات جدید در خصوص بهبود اثربخشی، حسابرسان، اعضای کمیته حسابرسی و مدیریت نیز میکوشند “کیفیت گزارگری مالی ” را تعریف کنند(امیری،فرشی،1392).
کیفیت گزارشگری مالی، ضوابطی است که اطلاعات مفید و سودمند را از اطلاعات دیگری تفکیک میسازد و سود مندی اطلاعات را ارتقا میدهد (امینی،1389). کیفیت گزارشگری مالی به معنای توان صورتهای مالی در انتقال اطلاعات عملیات شرکت وبه طور خاص، پیش بینی جریانهای نقدی مورد انتظار آن به سرمایهگذاران است(بیدل وهمکاران،2009). همچنین کیفیت گزارشگری مالی به معنای میزان مفید بودن صورت های مالی برای سرمایهگذاران بستانکاران، مدیران و دیگر افراد مرتبط با شرکت میباشد(کریمی احمدآبادی، 1387)
پژوهشهای زیادی در حسابداری بر این نکته تأکید دارند که شرکتهایی که دارای کیفیت بالای حسابداری میباشند، بازگشت سرمایهی بهتر و نیز بازدهی بالاتری در سرمایه گذاری خود داشته و کیفیت بالاترحسابداری بهرهوری سرمایهگذاری در داراییهای سرمایهای را نیز به صورت میانگین افزایش میدهند. همچنین شرکتهایی که دارای کیفیت حسابداری بالاتری هستند، امکان به هدر رفتن سرمایهگذاریهای صورت گرفته دراقلام سرمایهای را برای خود کاهش داده و الگویی از سرمایهگذاری دراقلام سرمایهای را ارائه میدهند. که علیرغم پایداری بیشتر، بسیار ناهمگون و متفاوت با سایر شرکت ها میباشد(بیدل وهیلاری 2006؛ وردی 2006؛ بتی وهمکاران،2007؛ بیدل وهمکاران ،2009).
کیفیت گزارشگری مالی میتواند کارایی سرمایهگذاری را با کاهش عدم تقارن اطلاعاتی بین شرکت و سهامداران بهبود داده واز این طریق کاهش هزینه سرمایه وهزینههای سهامداران برای نظارت بر مدیران موجب بهبود انتخاب پروژههای سرمایه گذاری میشود.
در رابطه با کارایی سرمایهگذرای حداقل به دو شاخص عمده می توان اشاره نمود.
الف) شرکتها به منظور تامین مالی فرصتهای سرمایهگذاری خود نیاز به افزایش سرمایه به میزان و مبلغ مورد کفایت دارند زیرا در یک بازار کارا کلیهی پروژههای دارای ارزش فعلی خالص میبایست مورد سرمایهگذاری قرار گیرند، اما پژوهشهای زیادی در علم مدیریت مالی مؤید این مطلب است که محدودیتهای شرکت های در تامین مالی به میزان کافی، توانایی سرمایهگذاری در پروژههای دارای پتانسیل لازم را از مدیران سلب می کند. در نتیجه شرکتهایی که با محدودیت در تأمین مواجه میباشند، پروژههایی دارای ارزش فعلی مثبت را به علت هزینههای بالای تأمین مالی کنار میگذارند . این امر موجب سرمایهگذاری کمتر از حد در شرکت می گردد. (عبور از فرصتهای سرمایهگذاری داری ارزش فعلی خالص مثبت)(بیدل وهمکاران،2009).
ب) حتی در شرایطی که شرکت موفق به تأمین مالی به میزان کافی گردد و هیچ گونه ضمانت وجود ندارد که سرمایه گذاری صحیحی انجام شود و به عنوان مثال مدیران ممکن است در اثر گزینش اشتباه پروژهای نامناسب وناکارا منابع موجود را در زمینه اشتباه مصرف وآن ها را به هدر بدهند که در این صورت شرکت:
1- به سمت سرمایهگذاری بیشتر از حد(سرمایهگذاری در پروژههای دارای ارزش فعلی خالص منفی)؛ ویا
2- سرمایه گذاری کم تر از حد سوق داده میشود(در اثر از دست دادن منابع موجود به علت سرمایهگذاری در پروژه های نامناسب وناکارا و عدم امکان سرمایه گذاری در پروژه های مناسب دارای ارزش فعلی خالص مثبت) (وردی،2006).
بنابراین با توجه به مطالب اظهار شده در بالا، میتوان نتیجه گرفت که کیفیت گزارشگری مالی میزان صداقت مدیران در ارائه اطلاعات منصفانه وحقیقی برای تصمیم گیرندگان تعریف شده است. به بیان دیگر، هرگاه مدیران درا ارائهی اقلام مندرج در صورت های مالی دو واژه ی بیطرفی و عینیت را رعایت کرده باشند، میتوان گفت کیفیت گزارشگری مالی وجود دارد (برانت،2010). کیفیت گزارشگری مالی سبب ارتقای سودمندی اطلاعات مالی میشود. بنابراین، واضح است که قانونگذاران وسرمایهگذاران برای داشتن گزارشگری مالی به طور مستقیم روی بازارهای سرمایه اثرگذار است. (لویت،1998).بنابراین ،باتوجه به این که کیفیت گزارشگری مالی تاثیر با اهمیتی بر بازار های سرمایه دارد. میتوان نتیجه گرفت که سطح کلان، کیفیت گزاشگری مالی دارای اثرات اقتصادی است.
2-2-2 عدم تقارن اطلاعاتی
تقارن اطلاعاتي در صورتي وجود دارد كه مديران و بازار اطلاعات يكساني درباره شركت دارند. بنابراين مديران و بازار، عدم اطمينان درباره شركت را يكسان تحمل ميكنند. اما در صورت وجود عدم تقارن اطلاعاتي، مديران به دليل دارا بودن اطلاعات خصوصي و محرمانه درباره شركت، اطلاعات بيشتر و بهتري نسبت به بازار، در اختيار دارند. یعني به اطلاعات شركت قبل از اطلاع بازار دسترسي دارند. اطلاعات خاص شركت، در طول زمان از طريق رويدادهاي افشا كننده اطلاعات به بازار انتقال مييابد. بازار تا قبل از افشا مقداري عدم اطمينان درباره شركت دارد. عدم تقارن اطلاعاتي شركت برابر است با كل عدم اطمينان درباره شركت، زيرا احتمال ميرود مديران و بازار به يك اندازه از تأثير متغيرهاي بازار بر ارزش شركت آگاهي داشته باشند. واكنش بازار به اعلان سود ميتواند اولين معيار عدم تقارن اطلاعاتي شركت از طريق افشاي اطلاعات باشد. عدم تقارن اطلاعاتي ميتواند بر حسب محيط اطلاعاتي، كثرت اعلانهاي عمومي و تعداد معاملات شركت تعيين شود و همچنين تحت تأثير رفتار مديران يا بازار قرار گيرد. به عنوان نمونه، وقتي اعلان عمومي خبري درباره شركت انجام ميگيرد با فرض ثابت بودن ساير عوامل، ممكن است بازار درباره وضع واقعي شركت آگاهترشود و عدم تقارن اطلاعاتي كاهش يابد.(قائمی، وطنپرست،1384)
طبق نظر اسکات و همکاران (2003) زماني كه يكي ازطرفين معامله نسبت به طرف ديگر ، داراي مزيت اطلاعاتی باشد، ميگويند سيستم اقتصادي از ديدگاه اطلاعات، نامتقارن است. درتئوري حسابداري، مسئله نامتقارن بودن اطلاعات داراي اهميت زيادي است زيرا بازارهاي اوراق بهادار دستخوش تهديدهاي ناشي از مسئله عدم تقارن اطلاعاتي قرارمي گيرند و اين به دليل وجود اطلاعات درون سازماني است. حتي اگر قيمت به طور كامل تمام اطلاعات موجود در بازار را به همگان منعكس كند، باز همان احتمال وجود دارد افراد درون سازمان، نسبت به افراد خارج از سازمان ،داراي اطلاعات بيشتري باشند. دراين زمان، اين افراد از مزيت داشتن اطلاعات استفاده ميكنند وبه منافع بيشتري دست مييابند. زماني كه سرمايهگذاران خارجي از اين موضوع آگاه شوند، بديهي است مبالغي را كه آماده بودند درصورت وجود اطلاعات كامل ، براي اوراق بهادار پرداخت كنند، نميپردازند و بدين گونه در برابر زيانهاي احتمالي ناشي از وجود اطلاعات محرمانه، واكنش نشان ميدهند..
اکرلوف وهمکاران (1970) درزمينه اقتصاد اطلاعات، نظريه اي را پايهگذاري كردند كه به نظر يه عدم تقارن اطلاعاتي موسوم شد. اين پژوهشگرها نشان دادند كه عدم تقارن اطلاعاتي ميتواند موجب افزايش گزينش مغاير در بازارها شود كه اين امرقبل از وقوع معامله براي افراد به وجود مي آيد. آنها خاطر نشان كردند كه واسطه هاي كم اطلاع، درآمد بازار خود را بيشتر ميکنند.
تينيك(1972)اذعان داشت در ادبیات مربوط به تئوری زیرساخت بازارهای نهادي خريد وفروش سهام از سه بخش تشكيل مي شود، هزينه پردازش سفارش، هزينه نگهداري موجودي وهزينه انتخاب نامطلوب هزينه پردازش سفارش، مبلغي است كه بازارسازها براي آماده بودن جهت انجام سفارشهاي خريد و فروش هزينه مي كنند.
بخش هزينه نگهداري موجودي كه توسط هو و همکاران (1981)مدلسازي شده است، بيان ميكند كه هزينه معاملات منجر مي شود بازارسازها پرتفوي متنوع نگهداري نمايند تا از اين طريق بتوانند هزينههاي خود را پوشش دهند. درنهايت، انتخاب نامطلوب كه توسط كاپلند و همكاران (1983) و گلشتن و همکاران (1985) مطرح گرديد، نمايانگر يك امر جبراني براي معامله گران جهت پذيرش ريسك معامله با افرادي است كهاحتمالدارداطلاعات مهم ومحرمانهاي دراختيارداشته باشند. به عبارت ديگر،اگربخش عمده اي از بازار را افراد غيرمطلع تشكيل دهند، بازارسازها دامنه تفاوت قيمت پيشنهادي خريد وفروش سهام را افزايش مي دهند تا از اين طريق ريسك گزينش مغاير را جبران نمايند.
پژوهشها تجربي كه اخيرا ًصورت گرفته است، تاثير اعلان سود بر رفتار دامنه قيمت پيشنهادي خريد و فروش سهام را به صورت كلي مورد توجه قرار دادهاند. بر طبق مطالعاتي كه مورسو همکاران (1983) برروي 25 شركت انجام دادند به تغيير دامنه قيمت پيشنهادي خريد و فروش سهام در زمان اعلان سود پي بردند.
ونکاتش و همكاران (1986) نيز تغييرات مهمي را در دامنه قيمت پيشنهادي خريد و فروش سهام پس از اعلان سود، تنها زماني كه هيچ اطلاعات مهمي از جانب شركت درظرف30 روز قبل از اعلان سود منتشر نشده باشد، مشاهده نمودند
پاتل (1991) مدعي شد كه پس ازاعلان سود،دامنه قيمت پيشنهادي خريد وفروش سهام افزایش می یابد..لی وهمکاران (1993) با استفاده از اطلاعات بين روز شواهدي را ارائه نمودند كه بر مبناي آن دامنه قيمت پيشنهادي خريد وفروش سهام در دوره پس از اعلان سود به مدت يك روز داراي وسعت بيشتري مي باشد و قبل از اعلان سود، شاهد كاهش دامنه قيمت پيشنهادي بودند.
کرینسکی و همکاران (1996) دریافتند که اعلان سود عدم تقارن اطلاعاتی را در بازار افزایش میدهند. برطبق مدل عدم تقارن اطلاعاتي كه كاپلند وگالي(1983) و میلگرام و همکاران (1985) ارائه نمودند، در بازار مي تواند و نوع معامله گر را متصورشد : الف) معامله گران نقد ب) معاملهگران مطلع. معاملهگران مطلع به اين خاطر اقدام به انجام معامله ميكنند كه داراي اطلاعات محرمانهاي مي باشند كه در قيمتها منعكس نشده است در حاليكه معاملهگران نقد(سرمايه گذاران غيرمطلع) تنها به دليل دارا بودن نقدينگي به انجام مبادله اقدام مينمايند. البته اين مدلها بر روابط بين تفاوت قيمت خريد وفروش و افراد مطلع در بازار اشاره دارند. بازارسازها از انجام معامله با افراد مطلع دچار زيان مي شوند واين زيان را ازطريق گسترش دامنه قيمت پيشنهادي خريد وفروش سهام جبران ميكنند. بر اساس اين مدل عدم تقارن اطلاعاتي در بازار منجر به افزايش دامنه قيمتهاي پيشنهادي مي گردد.
بولن و همکاران (2004) با استفاده از يك مدل ساده نشان دادند كه اختلاف قيمت پيشنهادي خريد و فروش سهام ناشي از تغييرات اندك درقيمت سهام، هزينههاي سفارش،هزينه هاي نگهداري،انتخاب نادرست و شرايط رقابتي مي باشد. آنها مدلي از اختلاف قيمت پيشنهادي خريد و فروش بازارگردانها را بسط داده وبه این نتيجه رسيدند كه هزينههاي موجودي نسبت به هزينهها يا انتخاب نادرست از اهميت بيشتري برخوردارند. آنها براي انجام پژوهش خود 3 نمونه را در دوره هاي زماني مختلف انتخاب كردند، سپس به منظور كاهش اثرات ارقام انحرافي نمونة خود را محدود نمودند به گونه اي كه فقط شامل سهم هايي ميشد كه حداقل 5 بار در هر روز براي تمامي روزها درطول ماه دادوستد شده بود.
کیم وهمکاران (1994) فرض كردند در صورتي كه اطلاعات در اختيار تمامي فعالان بازار قرار بگيرد، اعلاميههاي سود عدم تقارن اطلاعاتي را كاهش خواهد داد، آنها دريافتند در صورتيكه برخي معاملهگران قادر به پردازش بهتر اطلاعات باشند، ممكن است عدم تقارن اطلاعاتي درسطح بالا باقي بماند. مطالعات تجربي كه براعلاميه هاي سود تاكيد دارند، نتايج گوناگوني را بدست آورده است.
مطالعات ورچیا(2001) و دیاموند(1985) نتايج افشاي اختياري اطلاعات را آزمون كردند و نتيجه گرفتند كه افشاي بيشتر اطلاعات باعث منتفع شدن سرمايه گذاران مي شود. درصورتي كه اين افشاي اطلاعات عمومي براي همه سرمايه گذاران صورت مي گيرد، عدم تقارن اطلاعاتي و همچنين فعاليت هاي پرهزينه جمع آوري اطلاعات براي سرمايه گذاران كاهش مي يابد.
پژوهش ها آنجينكيا وهمكاران (2005) وکارامانو وهمکاران (2005) به اثر ساختار هيأت مديره بر كيفيت و ميزان افشاي شركتها تأكيد داشته اند. طبق اين مطالعات، شركتهاي داراي هيأت مديره كاراتر و مؤثرتر، پيش بيني هاي سود دقيقتري را منتشر ميكنند. بنابراين، كيفيت بالاي هيأت مديره بايد با پيش بيني هاي سود دقيقتر و بيشتر وعدم تقارن اطلاعاتي كمتر در اطراف اعلاميه هاي سود مرتبط باشد.
کایل (1985)، ایزلی و اوهارو (1992) دريافته هاي خود پي بردند هنگامي كه عدم تقارن اطلاعاتي افزايش يابد شاهد افزايش حجم مبادلات نيز خواهيم بود.
پژوهشها دمسکی وهمکاران(1994)و امسینيكولاس و همكاران(1994) بر اهميت تمركز بر فعاليت بازار اوراق بهادار در دوره قبل از اعلان سود علاوه بر دوره پس از اعلان سود اشاره دارد. به نظر مكنيك و لاسوترومن سرمايهگذراني كه داراي افق سرمايهگذاري كوتاه مدتي مي باشند، جستجوي اطلاعات محرمانه را قبل از اعلان سود افزايش ميدهند، كه بدين معناست كه قبل ازاعلان سود، سطح بالايي از عدم تقارن اطلاعاتي را شاهد خواهيم بود.
یان (1998) در قيمت سهام پيرامون زمان اعلان سود مشاهده نمود كه مي توانند معاملهگران را به گردآوري اطلاعات بيشتر ترغيب نمايد. وي دريافت كه هم تغيير پذيري سود و هم واكنش بازار نسبت به سود غيرمنتظره رابطه مثبتي با تغييرات در دامنه قيمت پيشنهادي خريد و فروش سهام قبل از اعلان سود دارد. از اين رو دامنه قيمت پيشنهادي در روز قبل، روز اعلان و روز پس از اعلان داراي روندي افزايشي میباشد.
اکر(2002) وجود تفاوت اندك در دامنه قيمت پيشنهادي خريد و فروش سهام و افزايش حجم معاملات را پيرامون زمان اعلان سود گزارش كرده است.
ليبي وهمكاران(2002) با بررسي شركت هاي فعال در بورس تورنتو دريافتند كه قبل از اعلان سود دامنه قيمت پيشنهادي خريد و فروش سهام افزايش پيداكرده است.
احمدپوروهمكاران(1385) به بررسي رابطه بين اطلاعات مالي به عنوان معيارهاي ريسك و اختلاف قيمت پيشنهادي خريد و فروش سهام در بورس اوراق بهادار تهران پرداخته اند. دراين پژوهش تعداد 156 شركت از اين جامعه آماري مورد نياز براي دوره3 ساله مورد پژوهش (81-83) در مورد آن ها قابل دسترسي بود، انتخاب گرديد. سپس اطلاعات مربوط به14 متغير مستقل مورد مطالعه قرار گرفت. اختلاف قيمت پيشنهادي خريد و فروش سهام نيز به عنوان متغير وابسته محاسبه گرديد. به منظور آزمون فرضيهها از تكنيكهاي آماري رگرسيون ساده و رگرسيون چند متغيره بهره گرفته شد. آزمون صورت گرفت. نتايج پژوهش بيانگر اين مسأله استF و T معني دار بودن الگوها با استفاده از آمارهاي كه مدلي كه شامل كلية متغيرهاي مستقل مي باشد بيش از 68 درصد تغييرات در اختلاف قيمت پيشنهادي خريد وفروش سهام را اندازهگيري ميكند.
احمدپور وعجم (1389) نتايج آزمون فرضيه ها نشان ميدهد كه كيفيت اقلام تعهدي شركتها يپذيرفته شده در بورس اوراق بهادارتهران، تاثيري بر ميزان عدم تقارن اطلاعاتي ندارد. همچنين ميزان عدم تقارن اطلاعاتي پس از اعلان سود افزايش مي يابد، كه با برخي از پژوهشها صورت گرفته در خارج كشور، سازگاري دارد.
2-3 گفتار دوم؛ سیاست های تقسیم سود
در این بخش به تشریح مفهوم سود تقسیمی و تئوریهای تقسیم سود ،تئوری تقسیم سود باقی مانده، تئوری علامت دهی ،تئوری نمایندگی و… می پردازیم.
2-3-1 مفهوم سود تقسیمی
سود تقسيمي از موضوعهايي است كه از ديرباز مورد توجه پژوهشگران مالي قرار داشته است و هنوز نيز به عنوان يكي از مسائل بحث انگيز در حوزه مديريت مالي باقي مانده است.
تقسيم سود شركت ها همچنان براي پژوهشگران مالي، پيچيده و معماگونه است و از دو جنبه بسيار مهم قابل بحث است. از يك طرف، عاملي اثرگذار بر سرمايه گذاري هاي پيش روي شركت هاست . تقسيم سود موجب كاهش منابع داخلي و افزايش نياز به منابع مالي خارجي مي شود. از طرف ديگر، بسياري از سهامداران شركت، خواهان تقسيم سود نقدي هستند. از اين رو، مديران با هدف حداكثر كردن ثروت سهامداران همواره بايد بين علايق مختلف آنان و فرصت هاي سودآور سرمايه گذاري تعادل برقرار كنند. بنابراين، تصميمات تقسيم سود كه از سوي مديران شركت ها اتخاذ مي شود، بسيار حساس و دارای اهمیت است. (هاشمی و امیر رسائیان؛ 1388)
شناسايي عوامل مؤثر بر سود تقسيمي، موضوع پژوهش بسياري از پژوهشگران بوده است. نتايج آنها بيانگر اهميت سود تقسيمي در سرنوشت شركت است. از طرفي، هنوز زواياي ناشناخته بيشماري در اين زمينه وجود دارد كه پژوهش در اين زمينه را ضروري مي سازد. پژوهش هاي قبلي بيانگر آن است كه نا اطميناني به جريان نقد، مرحله عمر شركت، فرصتهاي سرمايهگذاري و سودآوري شركت بر سود تقسيمي اثر گذارند. هدف اصلي اين پژوهش نيز بررسي رابطه اين عوامل با سود تقسيمي شركتهاي پذيرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران است.
تصميم گيري در مورد پرداخت سود تقسيمي، يكي از تصميمات مهمي است كه شركت با آن مواجه است. سياست شركت در زمينه سود تقسيمي، از عواملی است که بر ارزش شرکت مؤثر است (ویگاند و کنت ،2009).
سود تقسيمي به داشتن خاصيت چسبندگي معروف است؛ شركتهايي كه سود تقسيمي خود را كاهش ميدهند، معمولاً با كاهش شديد در ارزش خود مواجه مي شوند . بنابراين، مديران تمايل دارند از پرداخت سود بالا اجتناب كنند؛ مگر اينكه نسبت به توانايي شان در حفظ سطوح بالاي سود تقسيمي اطمینان داشته باشند(چای و سو، 2009) . مطالعات نظر سنجی لینتر (1956) و براو و همکاران (2005)، نیز مشخص کرد كه مديران پايداري در تحصيل سود را يكي از مهمترين عوامل در تصميمهاي سود تقسيمي ميدانند.در واقع، اساس و پایه پرداخت سود تقسیمی، كسب سود به طور منظم است. شركتي كه نتواند به طور منظم سود كسب كند؛ به طور حتم، نمي تواند سیاست تقسیم سود منظمی داشته باشد ( براو و هاروی ، 2005).
همچنين، پرداخت سود نقدي منوط به داشتن وجه نقد كافي است. عدم تناسب نقدينگي و سود تقسيمي به معني چالش آفريني شركت است . در واقع، شركت ها زماني سود نقدي توزيع مي كنند كه جريان نقد كافي براي توزيع سود را داشته باشند( دنیس و اسبو، 2008)
از طرفي، پرداخت سود نقدي موجب خروج منابع در اختيار شركت خواهد شد . در صورتي كه تنها خواست سهامداران مورد توجه قرار گيرد و سود تقسيمي بالايي پرداخت شود، ممكن است شركت نتواند از فرصت هايي كه در پيش رو دارد، استفاده كند. در حقيقت، بنگاه هايي كه با فرصتهاي سرمايهگذاري بسياري روبه رو هستند، به وجه نقد بيشتري نياز دارند. بنابراين، ممكن است سود تقسيمي پاييني بپردازند(فاما و فرنچ،2001).
سود تقسيمي انتظارات مديران را درباره سودهاي آتي شركت نشان ميدهد. مديران افراد داخلي شركت هستند كه اطلاعات خاصي را درباره انتظارات شان از درآمدهاي آتي شركت به سرمايه گذاران نشان مي دهند. اين موضوع توسط نظريه علامت دهي عنوان می شود (باتاچاریا،2007). از سودآوری شرکت به عنوان معیاری برای سنجش تداوم فعالیت و پیش بینی فعالیت های آتی واحد تجاری استفاده می شود (احمد پور و احمدی، 1387)
اگر از طرف سهامداران به سود تقسيمي نگاه شود، آ نها علاوه بر اينكه آن را دريافتي نقدي مي دانند، از آن به عنوان ابزاري براي كنترل مديريت استفاده مي كنند. جدا بودن مديريت از مالكيت در شركت هاي سهامي باعث تضاد منافع ميان مديران و سهامداران م يشود. اين بحث موضوع نظريه نمايندگي است. در واقع، سود تقسيمي راه حل بالقوه تضاد نمایندگی است(بروکمن و اونلو،2009). پرداخت سود تقسیمی مديران را به تأمين مالي خارجي و حضور در بازار هاي مالي مجبور مي كند. استفاده از منابع خارجي باعث مي شود كه مدير از طرف متخصصان حرفه اي مانند بانك ها و واسطههاي مالي تحت نظارت و كنترل باشد. با تشخيص ارزش نظارت تأمين مالي خارجي، ذينفعان ممكن است روي پرداخت سود پافشاری کنند(ایستربوک،1984).
مسألهاي كه به ذهن خطور مي كند، اين است كه آيا ساختار سرمايه شركت ميتواند روي پرداخت سود تقسيمي اثر بگذارد؟ يكي از معروفترين نظريه ها در زمينه سياست تقسيم سود و ساختار سرمايه، نظريه میلر و مودیلیانی (1961) است که بیان میکند در بازار سرمايه كامل سياست سود تقسيمي مرتبط با موقعیت شرکت نیست(هندلی،2008). اما دی آنجلو و دی آنجلو (2006) استدلال میکنند که تحلیل میلر و مودیلیانی نواقصی دارد(دی آنجلو و د آنجلو ،2006). سپس دی آنجلو و همکاران (2006) تئوری چرخه عمر را مطرح میکنند که عناصر نظریه نمایندگی را با مباحث مربوط به فرصتهای سرمایهگذاری که توسط فاما و فرنچ (2001) و گرولن و همکاران (2001) مطرح شد، ترکیب می کند و بیان می کند که شرکت ها بسته به مرحله عمري كه در آن قرار دارند، سياست تقسيم خود را تغییر می دهند(د آنجلو و د آنجلو ،2006). اساساً شرکت ها در سال هاي اوليه عمرشان سود تقسيمي كمي مي پردازند و شركتهايي كه دوران بلوغ را سپري مي كنند، سود می پردازند(دنیس و اسوبو،2008).
2-3-2 تئوری‌های تقسیم سود
پژوهشگران تاکنون مدل‌ها و تئوری‌های بسیاری برای تشریح، تبیین و پیش بینی عوامل موثر بر تصمیمات شرکت در باب تقسیم سود ارائه نموده‌اند. میلر و مودیلیانی (1961) در تئوری معروف خود با نام “نامربوطی سود تقسیمی ” ادعا نمودند در شرایط بازار کامل تقسیم سود تاثیری بر ارزش شرکت نداشته و درنتیجه در تصمیم‌گیری‌ها عاملی نامربوط است. با این حال ادعای ایشان به شرط برقراری چندین فرض شامل موارد ذیل بوده است: (1) عدم وجود مالیات، (2) عدم وجود هزینه‌های معاملات (شامل هزینه انتشار سهام و اوراق بدهی)، (3) عدم تاثیر اهرم مالی (نسبت بدهی) بر هزینه سرمایه، (4) تقارن اطلاعاتی بین مالکان و مدیران در رابطه با شرایط مورد انتظار آتی شرکت، و (5) عدم تاثیر چگونگی تخصیص سود خالص بین سود تقسیمی و سود انباشته بر هزینه حقوق صاحبان سهام شرکت(فونگ، زكريا و تان، 2007). اگر چه تئوری ایشان هر چند با مفروضاتی دور از واقعیت راه را برای شکل‌گیری بسیاری از تئوری‌های مالی باز نموده، لیکن به منظور امکان درک و تشریح آن‌چه در واقع اتفاق می‌افتد لازم است مسئله تقسیم سود در شرایطی خارج از مفروضات فوق نیز بررسی گردد. در این راستا بسیاری از پژوهشگران به تشریح سیاست تقسیم سود در شرایط کامل نبودن بازار که یک یا چند مورد از مفروضات پیش گفته برقرار نیست پرداخته و بر این اساس تئوری‌های مختلفی در رابطه با سیاست تقسیم سود ارائه کرده‌اند. عوامل بالقوه متعددی به طور هم‌زمان بر سیاست تقسیم سود شرکت اثر می‌گذارند که تا کنون بسیاری از آن‌ها توسط مطالعات پیشین شناسایی شده‌اند.(حیدرپور و کاظم پور1392)؛ در ادامه به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود.
2-3-3 تئوری تقسیم سود باقیمانده
در شرایط وجود هزینه‌های معاملات (عدم برقراری یکی از مفروضات میلر و مودیلیانی (1961)، تئوری دیگری با عنوان تقسیم سود باقیمانده مطرح ‌می‌گردد. زیربنای این تئوری این است که در صورت بالا بودن هزینه‌های معاملات (انتشار سهام و اوراق بدهی)، شرکت‌ها تامین مالی داخلی (از محل سودهای توزیع نشده) را به تامین مالی بیرونی (انتشار بدهی و سهام) ترجیح خواهند داد؛ لذا در چنین شرایطی هزینه‌های معاملات نیز بر سیاست تقسیم سود شرکت اثرگذار خواهند بود.
تئوری تقسیم سود باقیمانده برای اولین بار توسط پرینریچ (1932) مطرح گردید. بر اساس این تئوری سیاست تقسیم سود شرکت پیامد مستقیم سیاست‌های سرمایه‌گذاری آن است؛ به این معنی که پس از اختصاص منابع مالی موجود به پروژه‌های با خالص ارزش فعلی مثبت، جریان‌های نقدی مازاد باقیمانده (در صورت وجود) به صورت سود نقدی بین سهامداران توزیع می‌شوند. بدیهی است در صورت اتخاذ چنین سیاستی، شرکت تنها در صورت برخورداری از جریان‌های نقد آزاد مبادرت به تقسیم سود خواهد نمود (بيكر و اسميت، 2006).
پیگیری سیاست تقسیم سود باقیمانده ممکن است تقسیم سود‌های بسیار متغیر و یا در برخی موارد عدم تقسیم سود را در پی داشته باشد؛ لذا چنین سیاستی پیش بینی سود‌های تقسیمی آتی را بسیار دشوار نموده و تنها در شرایطی استفاده می‌گردد که سرمایه‌گذاران نسبت به نوسانات سود نقدی بی‌تفاوت باشند (بيكر و اسميت، 2006). بیکر و اسمیت (2006) با انجام مطالعه‌ای دریافتند که در عمل بیشتر شرکت‌ها از اتخاذ چنین سیاستی دوری می‌گزینند، و علت آن را در اهمیت قابلیت پیش بینی سود نقدی برای سرمایه‌گذاران جویا شدند.
2-3-4 تئوری علامت‌دهی
عده‌ای از پژوهشگران به بررسی سیاست تقسیم سود به از منظر تئوری علامت‌دهی پرداخته‌اند. با کنارگذاری یکی دیگر از مفروضات میلر و مودیلیانی (1961)، در شرایطی که بازار کامل نباشد عدم تقارن اطلاعاتی به وجود خواهد آمد که خود منشأ شکل گیری تئوری‌های علامت‌دهی و نمایندگی در تشریح سیاست تقسیم سود است.
طبق این مدل منشأ ایجاد عدم تقارن اطلاعاتی، وجود اطلاعات نهانی در اختیار مدیریت است. به این صورت که مدیریت در مقایسه با سرمایه‌گذاران بیرونی اطلاعات بیشتری راجع به فرصت‌های رشد، سودآوری، جریان‌های نقدی، و به طور کلی وضعیت مورد انتظار آتی شرکت در اختیار دارند؛ چرا که مدیران بیشتر وقت خود را صرف ارزیابی و تحلیل محصولات شرکت، بازار، استراتژی‌ها و فرصت‌های سرمایه‌گذاری نموده و اطلاعات به موقع‌تری راجع به عملکرد فعلی دارند و لذا بهتر قادر به پیش بینی وضعیت آتی شرکت هستند (باركلي، اسميت و واتس، 1995).
در فرضیه علامت‌دهی چنین مطرح می‌شود که در برخی شرایط مدیران بنا به دلایلی از قبیل افزایش ارزش شرکت، جذب سرمایه‌گذاران جدید و کاهش هزینه‌های نمایندگی ممکن است از انگیزه انتقال این اطلاعات به بازار برخوردار باشند. لیکن باتوجه به بی‌طرف نبودن مدیریت نسبت به اطلاعات مورد نظر بایستی از سازوکاری مناسب و مورد اعتماد بازار برای مخابره این اطلاعات استفاده نمود.

*211

عنوان: بررسی انواع برنامه ریزی طرح های جامع شهریچكيده:
امروزه موضوع برنامه ریزی طرح های شهري، يكي از مسائل مهم در شهرها مي باشد. عوامل متعددي در برنامه های طرح های جامع شهر موثر مي باشند. يك عامل موثر در طرح های جامع شهري، مشکلات اجتماعي است. با توجه به مطالعات صورت گرفته، عوامل آسیب های اجتماعي مانند فقر، بيكاري، ناهماهنگي اجتماعي، ميزان بالاي جمعيت و … باعث ايجاد محيطي نامناسب برای استفاده کنندگان محیط مصنوع مي نماید، اما فاكتورهاي آسیب های اجتماعي تنها عوامل و جنبه هاي تعيين كننده مشکلات اجتماعي نيستند، برنامه ریزی و طرح فيزيكي فضا، نقش مهمي در ایجاد فضایی پایدار دارد . طرح های جامع سنتی بدون برنامه ریزی علمی در ایران شکل گرفته اند . پس از سالها با بروز مشکلات اجتماعی ، اقتصادی ،فرهنگی و…. نخستین بار طرح جامع شهر تهران با برنامه ریزی استراتژیک ارائه گردید که پایه برنامه ریزی منطبق بر مشکلات شهری می باشد . این تحقیق با بررسی انواع برنامه ریزی طرح های جامع شهری و هدف هر برنامه بر چگونگی ارتباطات با بخش های مختلف جامعه وتعامل ارتباطات با انطباق برنامه ها و بخصوص مشکلات اجتماعی صورت گرفته است .
كلمات كليدي: انطباق – برنامه ریزی – طرح جامع– مشکلات- اجتماعی – شهری
فصل اول
مقدمات تحقيق
مقدمه
تفكر در خصوص تهيه طرح جامع براي شهر و بررسي ابعاد مختلف توسعه آتي آن از قدمت زيادي برخوردار نيست و واقعيت آن است كه با هريك از تقسيم بندي هاي انجام گرفته در اين خصوص مقايسه شود، مشخص مي گردد كه مدت زمان قابل تصور براي تفكر و تهيه طرح جامع شهري حداكثر دو قرن است كه از اوايل قرن نوزدهم به بعد را شامل مي شود. بنابراين شهرسازي نسبت به برخي علوم ديگر از عمر كوتاهي برخوردار است و خصوصاً در جريان تحولات انجام گرفته در طول دو سده اخير نيز با نوساناتي مواجه بوده است كه بعضاً دگرگون كننده برخي بنيانهاي اساسي اين علم شده است. بنا به همين سابقه، شهرسازي از نظریه پردازي صرف در باب مباحث اجتماعي، اقتصادي و يا ايده آل گرايي و تخيل پردازي شروع و قريب يك قرن با اين شيوه تفكر تداوم مي يابد.
همه ساله صدها طرح جامع توسعه ای در شهرها و بسیار بیش از آن در کل کشور طراحی و اجرا می شود . این طرح ها در واقع نوعی مداخله ی توسعه ای نهادهای عمومی و خصوصی در محیط زندگی اجتماعی و طبیعی انسان ها به شمار می آیند . هر چند که طرح های جامع توسعه ای معمولا با نیت خیر به اجرا در می آیند و می توانند منافع بسیاری به همراه داشته باشند، اما نمی توان از آثار ناخواسته اجتماعی و احتمالا تخریبی آن ها چشم پوشی کرد . برای افزایش آثار مثبت این طرح ها بر منابع طبیعی و اجتماعات انسانی چاره ای جز ارزیابی تاثیر اجتماعی آن ها نداریم و قطعا توانا شدن مدیریت توسعه کشور در همه سطوح برای پیش برد ارزیابی تاثیر اجتماعی طرح ها جامع ، عامل مهمی در تحقق امر توسعه پایدار می باشد.
بیان مسئله
چگونگي انطباق طرحها با اهداف اجتماعی
انطباق پيش بيني هاي جمعيتي
بت جمعيت شهرها در پايان دوره طرح جامع حدود 70 % پيش بيني ها با اشتباه فاحش مواجه بوده اند. بدين ترتيب كه جمعيت شهر در پايان دوره طرح در محدوده اي از 20% كمتر از پيش بيني تا حدود 50 % بيشتر از پيش بيني ها بوده است. 15 % پيش بيني ها تقريبا به تحقق پيوسته اند و 15 % ديگر گر چه به وقوع پيوسته اند، ولي با توجه به اشتباه برآورد پيش بيني جمعيت در سال پايه (فروض مقدماتي) بايد در زمره پيش بيني هاي نادرست قرار گيرند.
چگونگي انطباق پيش بيني اقتصادي با آنچه كه در عمل به وقوع پيوسته است
در اين بخش نيز پيش بيني ها از واقعيت دور بوده اند، به شرح زير:
در بخش كشاورزي آنچه به وقوع پيوسته است از ده برابر كمتر تا 5/1 برابر بيشتر بوده است.
در بخش صنعت 75 % پيش بيني ها به اين علت كه آنچه كه اتفاق افتاده بسيار كمتر بوده و 25 % به عكس آن كه آنچه واقع شده افزايش يافته، غلط بوده است.
در بخش خدمات درست عكس اين مطلب اتفاق افتاده است.
در نتيجه مي توان گفت كه پيش بيني ها عمدا به وقوع نپيوسته است.
مقايسه نحوه گسترش پيشنهادي شهر با جهات گسترش واقع شده
بررسي هاي انجام شده نشان داد كه در 40 % نمونه ها، گسترش شهر در ديگر جهات – نه در جهات تعيين شده – صورت پذيرفته است. در 20 % نمونه ها حدود نيمي از توسعه در جهات تعيين شده انجام شده است، و در 40 % بقيه تا حدود زيادي، توسعه در جهت اهداف بوده ولي كاملا آن را پوشش نداده است (بدين ترتيب كه بخشي از داخل محدوده ساخته نشده و در بخشي از اراضي خارج محدوده ساخت و ساز انجام شده است).
چگونگي تحقق استقرار عملكردهاي خدماتي پيشنهادي
در 60 % طرحها مي توان گفت كه تقريبا هيچ يك از عملكردهاي خدماتي حدودي اين خدمات استقرار يافته اند.
در 20 % طرحها حد كمي از خدمات پيشنهادي مستقر شده و در 20 % باقي تا حدودي اين خدمات استقرار يافته اند.
چگونگي تحقق تراكم هاي ساختماني
تقريبا در هيچ يك از شهرها تراكم هاي ساختماني پيشنهادي طرح ها جامع به وقوع نپيوسته است.
مقايسه شبكه ارتباطي پيشنهادي و تحقق يافته
در اين مورد نيز نتايج حاكي از آن است كه نه تنها شبكه پيشنهادي شكل نگرفته است، بلكه اغلب شبكه هاي احداثي نيز در مسيري به جز آنچه كه طرح پيشنهاد نموده است، شكل گرفته است.
چگونگي شكل گيري ساخت و بافت شهر
بديهي است كه با به وقوع پيوستن شبكه ارتباطي و استقرار عملكرد هاي خدماتي ساختار شهر نتواند شكل گيرد، تا آنجا كه عملا مي توان براي درصد تحقق اين بخش عدد صفر را پيشنهاد نمود.
بنابراين، در مجموع مشاهده مي شود كه طرح ها جامع نتوانسته اند عملا در جهت اهداف خود حركت نمايند.
بررسي علل عدم تحقق طرح هاي جامع از ديدگاه كالبدي و استنتاج نهايي به انجام چهار بخش ديگر طرح منوط خواهد شد كه عبارتند از:
• ديدگاههاي عمومي شهر و شهرسازي.
• نظام اجرايي طرحهاي توسعه شهري.
• نظام برنامه ريزي توسعه شهري در ايران.
• عوامل زمينه اي مؤثر در برنامه ريزي توسعه شهري.
علل عدم تحقق اهداف برنامه ريزي و طراحي شهري در ايران
نتايج بررسي طرحهاي شهري در ايران نشانگر آن است كه به طور عمده، عدم تحقق اهداف برنامه ريزي وطراحي شهري در ايران بر پنج محور عمده استوار است:
يك – عدم امكان پيش بيني هاي صحيح (به ويژه در بخشهاي اقتصادي و اجتماعي).
دو – عدم توجه بر چگونگي تأمين مالي و بازتابهاي اقتصادي طرح.
سه – بي توجهي به نقش مردم و خواستهاي آنها در شكل گيري طرح.
چهار – عوامل كالبدي مؤثر (در عدم تحقق طرحهاي شهري).
پنج – برنامه ريزي غير واقع گرا و صلب.
امكان ناپذيري پيش بيني ها (به ويژه در بخشهاي اقتصادي – اجتماعي) :
تجربه برنامه ريزي در جهان به طور اعم و در كشورهاي سوسياليستي به طور اخص به اثبات رسانده است كه امكان پيش بيني هاي دراز مدت براي اجزاء متنوع حيات اجتماعي يك كشور وجود ندارد. نياز به استفاده از ميليارد ها شاخص كه امكان جمع آوري صحيح و به هنگام آنها – اگر نه غير ممكن – بسيار مشكل است از يك سو و عدم توانايي (محاسباتي) حتي با پيشرفته ترين كامپيوترها – براي مدل سازي بهينه آنها از سوي ديگر و بالاخره حضور عوامل گوناگوني كه به صورت اتفاقي يا حدوثي وجود خود را تحميل مي كنند به علاوه عوامل كيفي، باعث مي شود كه پيش بيني جامع و مانع براي دراز مدت ناممكن گردد.
هنوز در علوم اقتصادي – اجتماعي يا انساني و در نتيجه در برنامه ريزي فضايي، دستگاههاي رياضي و محاسباتي پيچيده اي كه همچون نسبيت انيشتن بتواند كل و جزء، را با هم شناسايي كند به وجود نيامده است در عين حال در علوم اجتماعي نيز اين عدم قطعيت ، همچون فيزيك كوانتوم، وجود دارد كه دقت بر روي شناخت يك وجه از موجوديت پديده شناخت وجوه ديگر آن را غيرممكن مي سازد. يعني تمايل به پيش بيني تمام اجزاء حيات يك شهر براي مدتي طولاني، حتي الامكان پيش بيني هاي كلي براي آن را نيز از بين مي برد.
اين اشكال روش شناسي در شرح خدمات طرح هاي جامع ايران وجود داشته است. در اين شرح خدمات از مشاوران خواسته مي شود كه براي انبوهي از شاخص ها چون وضع توليد در بخشهاي مختلف اقتصادي، انواع حرفه ها و خدمات لازم، گروه هاي شغلي، گروه هاي فعاليت اقتصادي، گروه هاي سني، گروه هاي درآمدي، انواع درآمد و … پيش بيني دراز مدت داشته باشند و در نتيج مشاوران بعد از مطالعاتي تفصيلي در مورد وضع موجود شهرها در موارد ذكر شده، بدون نتيجه گيري به تهيه نقشه كاربري زمين با معيارهاي كلاسيك شهرسازي و معمولا بر مبناي پيش بيني جمعيت مي پردازند. اما علاوه بر اين نقص در روش شناسي مسايل ديگري در عدم تحقق پيش بيني هاي اقتصادي يا جمعيتي شهرها، وجود دارد. تفاوتهاي فاحشي در مورد پيش بيني ها چه از جنبه اقتصادي و چه جمعيتي وجود دارد و همان طور كه خواهيم ديد در بعضي از مواردي كه اين پيش بيني ها نزديك به واقعيت از آب درآمده، در واقع اشتباهات محاسباتي موجب آن گشته است. البته در مواردي خاص پيش بيني هاي انجام گرفته به دلايلي كه مي تواند الگويي براي برنامه ريزي جامع صحيح شهري باشد، از صحت برخوردار بوده است.
عدم توجه به چگونگي تأمين مالي و بازتاب هاي اقتصادي طرح
در برنامه ريزي شهري گذشته تصور مي شد كه پس از پياده نمودن همه اهداف در برنامه ها و طرحها، كليه سازمانهاي ذيربط موظفند نسبت به انجام آنها همت گمارند. اين نظر به سه عامل توجه نمي كرد:
عامل اول : تناقض با روش تدوين بودجه نه در قوانين كشوري و نه در شكل تدوين بودجه، لزوم پيروي از مصوبات طرحهاي شهري براي ارگانهاي ذيربط در نظر گرفته شده است. در شكل رايج، بودجه ها به شكل بخشي تدوين مي شوند و برنامه هاي مربوط به طرحهاي جامع را (كه براي سطوح تهيه شده اند) فقط در نقاطي قطع مي نمايند. بنابراين بديهي است كه نخواهند توانست به آنها جامه عمل بپوشانند.
عامل دوم : نيازهاي مالي طرح
دومين عاملي كه در طرح ريزي شهري مشكل زاست، عدم نگرش به نيازهاي مالي طرح است.
عامل سوم : بازتابهاي اقتصادي طرح
تعيين محدوده اراضي قابل ساخت شهري و تخصيص اين اراضي به كاربريهاي مختلف تجاري – انتفاعي، تراكم ساختماني بيش از حداقل و دسترسي به معابر، اضافه ارزشي براي اراضي ايجاد مي نمايد كه به آن در اقتصاد بهره مالكانه يا رانت (Rent) مي گويند. بدين ترتيب مالكين برخي از اراضي شهري، صاحب منفعتي مي شوند كه ناشي از موقعيت زمين شان در ارتباط با طرح هاي عمراني شهري است و نه كار خودشان و در واقع سودي بادآورده به دست مي آورند.
اثرات كاهش ارزش اراضي واقع در كاربريهاي خدماتي
عكس مطلب فوق هم صادق است. بدين ترتيب كه برخي از اراضي به خدمات و يا معابر اختصاص مي يابند و به علت عدم تطابق طرحهاي شهرسازي با برنامه ها و بودجه هاي بخشي، سازمان مربوطه سالها قادر به تملك آنها نخواهد بود و مالك زمين دچار زيان خواهد شد. به علاوه بعد از اين كه زمان مربوطه نسبت به تملك زمين مربوطه اقدام مي نمايد با احتساب قيمتهاي رسمي روبرو مي گردد كه نخواهد توانست زيان حاصله را جبران نمايد. بنابراين نوعي بي عدالتي بارز اقتصادي در بخش طرحهاي شهري نهفته است كه گروهي از شهروندان را منتفع و گروهي را از هستي ساقط مي نمايد. البته اين امر با مقاومت زمين داران روبرو شده و موجب احداثهاي خلاف مقررات، اقدامات فشار براي تغيير عملكرد (به خصوص از طريق كميسيون ماده 5 )، اعمال نفوذ، اعمال قدرت و حتي گاهي فسادهاي مالي مي شود.
عوامل ياد شده در جهت تقابل با زيانهاي ناشي از قرار گرفتن اراضي در طرحهاي شهري (غيرانتفاعي) گاهي منجر به مصوبات قانوني خاصي مي شود كه مي تواند اساس طرحها را به هم ريزد. از جمله آنها مي توان به قانون «تعيين وضعيت ملك واقع در طرحهاي دولتي وشهرداريها – مصوب 29 آبان 1367» اشاره نمود كه مي گويد:
«كليه ارگانها پس از اعلام رسمي وجود طرح، حداكثر ظرف 18 ماه لازم است نسبت به انجام معامله قطعي پرداخت بهاء يا عوارض اقدام نمايند. در غير اين صورت مالكين املاك از كليه حقوق مالكانه مانند احداث، تجديد يا افزايش بنا، تعمير، فروش، اجاره و غيره برخوردارند و در صورتي كه زمانبندي طرح كمتر از ده سال باشد، مالك هنگام اخذ پروانه تعهد مي نمايد هر گاه زمان اجراي طرح قبل از ده سال شروع شود حق مطالبه هزينه احداث و تجديد بنا را ندارد (كه عملا، پس از صدور مجوز و احداث بناي جديد، اجراي اين بند غير ممكن است).علاوه بر اين با تثبيت كاربري، دست سازمانهاي مختلف براي تأمين اراضي مورد نياز از اراضي ديگري كه داراي شرايط سهل تري براي تملك بوده است و مزاياي مشابه اراضي در نظر گرفته شده را نيز دارا هستند، بسته خواهد بود.
اثرات عدم توجه به مباحث اقتصادي در گسترش شهر
محدوده هاي شهري از مواردي است كه به شدت از عدم توجه به مباحث اقتصادي لطمه ديده است.
تقريبا در تمامي شهرها محدوده هاي نهايي با محدوده طرح منطبق نيست. به طور متوسط 3 تا 20 درصد ساخت و ساز در خارج محدوده اتفاق افتاده و 5 تا 40 درصد اراضي در داخل محدوده ساخته نشده باقي مانده است.بررسي ها نشان مي دهد كه اين مغايرت ها ضمنا در هيچ يك از شهرها به علت اشتباه مطالعات و برنامه ها در انتخاب محدوده هاي شهري نبوده و در اغلب طرحها انتخاب جهات توسعه منطقي انجام شده است و علت اصلي اين مغايرت ها ناشي از تنش هاي اقتصادي است كه از نفس تعيين محدوده شهري نشأت مي گيرد. بدين ترتيب كه با تغيين محدوده، تمامي اراضي كه داخل اين حد مي شوند، داراي اضافه ارزش مي گردند و اين اضافه ارزش باعث مي شود كه گروهي از شهروندان توان اين كه اين گونه اراضي را از دست بدهند و اجبارا به مناطق حاشيه اي شهر رانده شده و ساخت و سازهاي خارج از محدوده را شكل دهند. در صورتي كه اگر چنين اضافه ارزشي براي اراضي داخل محدوده ايجاد نمي شد، ساخت و سازها در همين مناطق شكل مي گرفت. يعني اگر محدوده ساخت و سازهاي غيرمجاز، داخل محدوده قرار گرفته و اراضي داخل محدوده خارج آن واقع مي شد، عكس اين عمل اتفاق مي افتاد.
در انگلستان براي حل اين معضل بر اساس قوانين برنامه ريزي و توسعه (1) قيمت اراضي از زمان انجام طرح ثابت نگه داشته مي شود، بدين ترتيب كه خسارت اراضي اي ك دچار كاهش قيمت شده، پرداخت و اضافه ارزش ديگر اراضي دريافت مي شود.
ضرورت و اهمیت تحقیق
عوامل كالبدي مؤثر (در عدم تحقق طرح هاي جامع شهري)
برنامه ريزي صلب و خشك طرحهاي شهري در ارتباط با ساختارهاي كالبدي شهر نيز فاقد انعطاف است و در نتيجه در بسياري موارد در اثر مقاومت اين ساختارها (مشکلات اجتماعی) طرح ناچار به پذيرش شكست خواهد بود. ذيلا چند نمونه از اين گونه رفتارهاي ناهنجار در ارتباط با ساختارهاي كالبدي آورده ميشود.
عدم توجه به خواست ها و نقش مردم در شكل گيري شهر
با شروع عصر صنعت و هجوم گروه كثيري از روستاييان به شهرها و در نتيجه رشد فوق العاده جمعيت، نظام شهري رايج در هم شكست و اغتشاش و بي نظمي بر شهر حاكم شد. منشور آتن در اين مورد مي گويد:
فرارسيدن عصر ماشين، باعث دگرگوني تفصيلي در رفتار انساني، در طريقه پخش و توزيع آنها در سرزمين ها و همچون در اقدام هاي آنها شده است.گرايش لجام گسيخته به متمركز شدن در شهرها از سرعت ماشين كمك مي گيرد. اين تكامل تهاجمي هيچ گاه سابقه نداشته و در نتيجه هرج و مرج به شهرها راه يافته است .
با اين تفكر شهرسازي معاصر كه معتقد بود نظم موجود در شهرهاي پيش از صنعت به علت هرج و مرج ناشي از توسعه لجام گسيخته عصر صنعت درهم ريخته است، براي بازيافتن نظم شهري از دست رفته دست به عمل زد و برنامه ريزي شهري را تدوين نبود كه قصد داشت تمام و كمال شهر را نظام بخشد و در اختيار گيرد.كوشش براي برنامه ريزي كامل كه عمده ترين ويژگي شهرسازي معاصر است به دو قسمت عمده با شكست مواجه شده است.
اولين عامل، بي توجهي به اين مطالب است كه اصولا برنامه ريزي كامل شهري ممكن نيست
دومين عامل كه شهرسازي مدرن را با شكست مواجه ساخت، عدم توجه به اساسي ترين اصل در شكل گيري شهرهاي (مناسب زيست) دوران ماقبل صنعت است.در اين شهرها نظم حاصل، ناشي از برنامه ريزي مدون قبلي نيست، بلكه حاصل شكل متكاملي از دخالت شهروندان در شكل گيري شهر است كه در محدوده مجموعه اي از سنن و رسوم – كه به مثابه راهبردهاي اساسي و استخوانبندي شهري است – عمل مي نمايد.
اصولي مانند احترام به حقوق ديگران، رعايت امكان پذيري توسعه گذرها، رعايت عرض هاي مناسب هر بخش از معابر، توجه به لزوم حركت آب و احيانا فاضلاب و …
تراكم ساختماني ثابت
در طرحهاي شهري در پي يك سلسله برآورد – با تعيين تراكم جمعيتي و سطح هر بخش شهري در نهايت تراكم ساختماني خاصي براي هر يك از بخشها تعيين مي شود و اين تراكم فارغ از ويژگي تفكيكي هاي مختلف براي تمامي آنها لازم الاجرا اعلام مي شود. بررسي تراكم ساختماني در شهرهاي ارزشمند قديمي نشان مي دهد كه تراكم ساختماني هر زمين با توجه به عوامل ديگري شكل مي گرفته است كه ذيلا به برخي از آنها اشاره مي شود:
يك – تراكم ساختماني از شكل زمين تبعيت مي كرده است.
دو – تراكم ساختماني كاملا در ارتباط با مباحث اقتصادي قرار داشته قيمت زمين و احداث بنا در آن نقش اساسي داشته است.
سه – تراكم ساختمان از مسايل اقليمي تأثير مي پذيرفته است.
چهار – ويژگيهاي متفاوت شهروندان در بخشهاي مختلف شهر و در زمانهاي مختلف بر تراكم ساختماني مؤثر بوده است.
در حالي كه، طرحهاي شهري جديد با تثبيت تراكم ساختماني ( در بخشهاي مختلف شهري براي تمام اراضي با خصايص متفاوت) عملا در مقابل بسياري از اصول بنيادي و تمايلات منطقي شهروندان قرار مي گيرند و اجبارا تحقق برنامه هاي شهري را در اين مورد غيرممكن مي سازند. در نتيجه همان طور كه در نمونه هاي مورد بررسي مشخص شد، عملا در هيچ شهري تراكمهاي ساختماني پيشنهادي شكل نگرفته است.
سوالات و فرضيات تحقيق
نیاز به ارزیابی اثرات برنامه ریزی طرح جامع
تاثیر برنامه ریزی چیست؟
چگونه این موضوع یکی از دغدغه های برنامه ریزی است؟
نتایج فرآیند برنامه ریزی در تغییرات اجتماعی ، رفاه و سلامت جامعه چیست ؟
چه چیزی تغییر خواهد کرد ؟
در اثر این تغییر چه نتایجی حاصل خواهد شد ؟
چه کسانی بهره مند می گردند ؟
چه کسانی آسیب خواهند دید ؟
اهداف تحقيق
برنامه ريزي واقع گرا منطبق به نیازهای اجتماعی
هدف تجزیه و تحلیل اهمیت و محتوای ارزیابی اثرات اجتماعی در برنامه ریزی طرح جامع شهری است. ارزیابی اثرات اجتماعی ، تلاشی نظام مند برای شناسایی و تجزیه و تحلیل اثرات اجتماعی یک پروژه و یا طرح پیشنهادی روی فرد ، گروه های اجتماعی و یا کل اجتماع ، پیش از فرایند تصمیم گیری است.
اثرات اجتماعی برنامه های شهری به عوامل مختلفی مانند کیفیت مسکن ، خدمات محلی و محیط زندگی ،
ارتقاء ویژگیهای شهری ، جدایی های قومی و نژادی و . . . اشاره می کند .
روش تحقیق
روش: توصیفی ـ تحلیلی
مراحل تجزیه و تحلیل ، نظارت و مدیریت پیامد های اجتماعی در نظر گرفته شده ، اعم از پیامدهای مثبت یا منفی که ناشی از مداخلات برنامه ریزی شده (سیاست ها ، برنامه ها ، طرح ها و پروژه ها) و هر فرآیند تغییرات اجتماعی که توسط مداخله گران صورت می پذیرد
پیشینه موضوع
ارزیابی اثرات برنامه توسعه طرح های شهری بر آسیب های اجتماعی را می بایست در چارچوب دیدگاه ها و ارزش های مختلف ذینفعان این طرح های توسعه به کار گرفت . روش ارزیابی اثرات رویکردی کثرت گرا داشته ، به شکلی که می تواند این تاثیرات را در هر دو جنبه کمی وکیفی مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد.
نیاز به ارزیابی اثرات در برنامه ریزی شهری فنلاند
هدف اولیه ارزیابی تاثیرات اجتماعی در برنامه ریزی شهری ، ارزیابی آثار این برنامه ها بر روی کیفیت زندگی و رفاه شهروندان است . از اواخر دهه 90 میلادی ابعاد اجتماعی برنامه ریزی شهری به عنوان یکی از پیامدهای سیاست های شهری مورد توجه قرار گرفت . دلایل متعددی برای این امر وجود داشت از جمله تغییر در قانون ، تغییرات ساختاری در توسعه شهری و اقتصادی و تفکیک فضایی . همچنین بحث در مورد سیاست های شهری ، زمینه های جدید فکری در خصوص پایداری اجتماعی شهرها را ایجاد نمود . سازگاری اجتماعی توسعه شهری به عنوان یکی از پیش شرط های موفقیت طرح های توسعه شهری دیده می شود . تمامی دلایل ذکر شده در بالا ، موجب ایجاد یک حمایت سیاسی برای توسعه ارزیابی اثرات اجتماعی در برنامه ریزی شهری گردیده است . ارزیابی آثار زیست محیطی ابزاری کاملا جدید در خط مشی سیاست های زیست محیطی فنلاند است قانون ارزیابی اثرات زیست محیطی با قدرت در سال 1994 میلادی به اجرا درآمد . سیستم ارزیابی اثرات زیست محیطی فنلاند شامل یک روش ارزیابی جامع با شیوه های مشارکتی برای دستیابی به آرمانهای استراتژیک و عمومی ارزیابی اثرات اجتماعی می باشد . اصلاحیه قانون قدیمی و گنجاندن الزامات ارزیابی اثر در برنامه ریزی کاربری اراضی در سال 1994 میلادی انجام پذیرفت . علت این امر عدم وجود این شرایط بصورت جدی در شیوه قدیمی برنامه ریزی بود . تامل برای احیای قانون برنامه ریزی جهت ارزیابی اثرات در برنامه ریزی شهری بصورت واقعی صورت پذیرفت . قانون کاربری اراضی که در سال 2000 میلادی به اجرا درآمد ، اصلاحات بسیاری را به ارمغان آورد . این قانون مقررات جدیدی را برای مراحل مختلف برنامه ریزی معرفی نمود . تغییر معیارهای کیفی و روش های بازبینی و افزودن شفافیت و ارتباطات مورد نیاز از دستاوردهای آن بود . یکی از ابزارهای اساسی برای رسیدن به این اهداف ارزیابی اثرات بود . با توجه به قانون کاربری اراضی [ 8 ] می بایست بررسی های کامل در خصوص اثرات بالقوه زیست محیطی طرح ها ، شامل مفاهیم اقتصادی ، اجتماعی ، فرهنگی و دیگر آثار صورت پذیرد . به همین علت اثرات اجتماعی بطور جداگانه در قانون ذکر گردیده است .
بتدریج پس از اجرای قانون جدید ، تاثیر شیوه های ارزیابی توسعه یافته و شناخت نسبت به ابعاد اجتماعی نیز بیشتر شد . در برخی شهرها دفاتر برنامه ریزی کاربری اراضی کار عملی بر روی پروژه های خاص ارزیابی اثرات اجتماعی را آغاز نمودند .
این ابتکار بخصوص از سوی سیاستمداران محلی تشویق گردید . با توجه به قانون برنامه ریزی کاربری اراضی ، هنگام بررسی آثار برنامه علاوه بر توجه به سایر عوامل موثر ، توجه اصلی می بایست قبل از انجام مطالعات، معطوف به وظایف و اهداف برنامه باشد .
هیچ استانداردی برای تدوین پیش نویس یک گزارش ارزیابی وجود ندارد . روش و محتوای گزارش های ارزیابی بسته به ویژگیهای محلی و همچنین ماهیت و اهمیت طرح متفاوت خواهد بود .
فصل دوم
برنامه ریزی
مقدمه
‏ در آستانه ورود به بحث های اصلی در ارتباط برنامه های طرح شهری برای زمینه سازی لازم جهت مطرح نمودن ساختار و محتوای برنامه ریزی های شهری، نیازمند روش ساختاری یا راهبردی هستیم تا با پایه نظری برنامه ریزی بطور عام و برنامه ریزی طرح های شهری به شکل خاص آشنا می شویم . اگر چه ‏این امر، نیازمند مطالعات متعدد است ، اما در اینجا به شکل اجمالی به این موضوع خواهیم ‏پرداخت و در ادامه سعی خواهد شد تا زمینه برای ورود به مبحث اصلی فراهم گردد.
پایه های مبانی برنامه ریزی
‏ پیترهال ، از نظریه پردازان بنام دنیا، برنامه ریزی را اصولا نوعی مدیریت برای سیستم های ‏بسیار پیچیده تلقی میکند (پیتر هال 1381،ص.15) در عین حال، از میان تعاریف مورد ‏قبول در منابع معتبر ، از جمله برنامه ریزی را یک فعالیت اجتماعی یا سازمانی آگاهانه ‏برای توسعه راهبردهایی بهینه از فعالیت های آ تی، در جهت دستیابی به مجموعه ای از ‏اهداف مورد نظر،برای پاسخ گویی ویا حل مشکلات مورد نظر تعریف کرده اند.
‏برنامه ریزی فرایندی نظام یافته یا سیستماتیک در زمینه های پیچیده ای است که، از یک سو،‏با پدیده های قدرت ، تعهد ، و از سوی دیگر، با تخصیص منابع لازم در جهت اجرای ‏راهبرد ‏های انتخاب شده همراه است (د‏انشپور 1382،ص14). بر‏اساس این تعریف، برنامه ریزی، مربوط به انتخاب راهی و یا گزینه ای است، از میان راه حل ها و گزینه های منطقی مختلف که برای آینده قابل دستیابی احتمالی هستند، به ‏روش علمی انتخاب شده باشند. در فرایند برنامه ریزی، سپس باید اطمینان حاصل نمود که ‏راه حل، یا راه حل های پیشنهادی، در عمل به اجرا گذاشته خواهند شد که البته این امر‏خود ‏مستلزم تخصیص منابع است. به همین علت است که فرایند برنامه ریزی را نباید تنها ‏به پیدا کردن راه حل محدود نمود؛ بلکه مشخص نمودن گزینه های منتخب برای حل یک معضل باید با مرحله تعیین هزینه ها و منبع تامین آنها همراه و همزمان باشد. حال می توان نتیجه گرفت که چون برنامه ریزی فعالیتی است که از یک طرف به تصمیم گیری و از ‏طرف دیگر به تخصیص منابع مربوط می شود، بنابراین فعالیتی سیاسی محسوب می شود (د‏انشپور، 1382)
‏ از سوی دیگر، باید به این نکته توجه نمود که تئوری تصمیم در واقع متشکل از ‏مجموعه ای از اطلاعات و مهارت ها و ابزارهای تحلیلی است که برای تصمیم گیری به کار گرفته می شود. انسان به کمک این عوامل گزینه های مناسب و میزان اثر بخشی آنها را ‏تحلیل می کند و سرانجام گزینه مطلوب را برمی گزیند. مهم ترین عنصر در مفهوم تصمیم گیری ، مشخص کردن میزان اطمینان پذیری و خطر پذیری (ریسک)انتخاب گزینه است . تصمیم، همواره همراه با عدم اطمینان است. یعنی اینکه هر گزینه ای را که ما، از میان گزینه های متعدد و متفاوت انتخاب می کنیم، آن گزینه ما را تنها به سوی یک نتیجه خاص ‏سوق می دهد و به عبارتی معادل یک انتخاب از میان نتایج گوناگون است. در واقع، بدین ترتیب، تعداد بی شماری از گزینه ها و نتایج ناشی از آن گزینه ها حدف می شوند (سعیدنیا 1382،ص.8-7).
ویژ گی های برنامه ریزی
‏ نکته قابل توجه دیگر آنست که، اگر برنامه ریزی را نظام و سیستمی بدانیم که به سوی تصمیم های اجتماعی و سیاست های عمومی جهت گیری کرده است ؛ بنابراین می توان بین ‏فعالیت های برنامه ریزی و نا برنامه ریزی تمایز قائل شد و از این طریق جنبه های ‏دیگری از برنامه ریزی را تعریف کرد. در دستیابی به این مقصود می توان به موارد زیر اشاره کرد:
برنامه ریزی فعالیتی کاملآ عمومی است، چرا که برای تاثیر گذاری بر اعمال افراد، ‏گروه ها، سازمان ها، و دولت ها انجام می گیرد.
برنامه ریزی صرفآ تصور و تخیل در مورد آ ینده ای آرمانی و دلخواه نیست و تشخیص ‏تفاوت بین برنامه ریزی و تفکر آرمان باور بسیار اهمیت دارد. برنامه ریزی، وضعیت شرایط ‏مطلوب و دلخواه در آ ینده را در نظر می گیرد و برخلاف آرمان گرایی تخیلی، ابزارها و ‏اقدامات لازم برای دستیابی به آن را نیز مشخص می کند. بدین ترتیب، تفکر در مورد ‏راهبردهای تغییرات احتمالی در شرایط اجتماعی، محیطی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، و ‏…، بدون قصد و عزم اجرای آنها، یا بدون دارا بودن قدرت و منابع لازم و کافی برای پیش برد آنها، هرچند مفید باشند، اما به هر حال برنامه ریزی به شمار نمی رود.
‏ برنامه ریزی متوجه و مربوط به زمان حال نیست: هرچند که ارتباط دقیق آن با زمان ‏آ ینده ‏نیز جای گفت وگو دارد. به هر حال، برنامه ریزی با عمل در آ ینده(که خود با عنصر مهم سیاست گذاری سر وکار دارد) روبرو است؛ یعنی به پیش بینی و مهار اعمال و فعالیت های انسانی و محیطی در حال و آ ینده، می پردازد.
برنامه ریزی هیچ وجه مشترکی با رویکردهای مبتنی بر آزمون و خطا ندارد. البته ‏این بدان معنا نیست که برنامه ریزی نمی تواند شامل تجربه باشد، بلکه اصول پایه ‏برنامه ریزی ایجاب می کند که کسب تجربه در بستری علمی، راهبردی و بشکلی آگاهانه ‏انجام گیرد ‏.
برنامه ریزی محدود به تولید برنامه نیست و با توجه به اهمیت اجرای برنامه ها، ‏اتصال بین برنامه ریزی، مدیریت و عمل بسیار مهم و حیاتی است.
‏ بنابراین برنامه ریزی باید در برگیرنده ار‌اده، قدرت و تعهد باشد؛ تا بتواند نتایج ‏برنامه را که به زبان عملیاتی ترجمه می شود و آن گاه به سیاست ها، پیشنهادها، برنامه های ‏عملیاتی، و پروژه ها تبدیل می گردد، به نتیجه ای موفقیت آمیز، یعنی اجرا، ( و در بهترین ‏حالت به اجرایی موفقیت آمیز )، برساند.
با وجود آنکه ارائه تعریفی کامل از برنامه ریزی به دلیل ماهیت سیستماتیک و چند ‏بعدی و نیز، دورنمای کل نگر و ویژگی های تغییر یابنده و پویای آن بسیار دشوار است؛ اما ‏می توان برخی از زمینه های مشترک تعاریف و تفاسیر گوناگون از برنامه ریزی ، به عنوان ‏مفهومی عمومی را بدین صورت بیان کرد:
برنامه ریزی عمدتآ با آینده کوتاه، میان و بلند مدت سروکار دارد. ولی باید به این نکته ‏بسیار مهم نیز توجه نمود که، خصوصیت آ ینده گرا بودن برنامه ریزی، خود، تا حدودی ‏نوعی تناقص را به نمایش می گذارد؛ زیرا، از یک سو باید به معنای کوششی در جهت ‏افزایش اطمینان خاطر در مورد آ ینده تلقی شود و عمل کند و از سوی دیگر، آ ینده ای که برنامه ریزی مدعی پیش بینی و کنترل آن است به میزان قابل توجهی دارای ماهیت ‏ پیشگویی ناشدنی بودن و همراه و هم پیوند با احتمالات است.
برنامه ریزی با انتخاب از میان گزینه ها و اختیارهایی که برای آ ینده قابل تصور است، ‏سروکار دارد. در واقع به دلیل پیچیده و احتمالاتی بودن رفتار سیستم های زیستی انسان ، ‏باید به تولید روش ها و مسیرهای ویژه ای پرداخت تا مناسب ترین و ممکن ترین گزینه ها ‏برای اجرا انتخاب گردند.
‏ هانگونه که قبلآ گفته شد، برنامه ریزی با تخصیص منابع سروکار دارد . چون برنامه ریزی نوعی فعالیت تخصیص دهنده منابع و فعالیت تصمیم گیری است، پس ‏فعالیتی سیاسی به شمار می رود. با این تعریف، برنامه ریزی با هدف به کارگیری همراه با ‏کفایت، تدبیر، هوشمندی و دلسوزی منابع جامعه، جلوگیری از زیاده روی های بخش دولتی، ‏عمومی و خصومی، و کاهش تنش و کشمکش بین نیازها و اعمال افراد‏،گروه ها و سازمان های موجود د‏ر جامعه، کوشش د‏ر حل مشکلات و تسکین نابرابری ها شکل گرفته، و ‏مورد استفاده گسترده قرار گرفته است.
برنامه ریزی، در سطح عمومی و گسترده، کوششی آگاهانه است. این کوشش عمدتآ از ‏طریق نهادهای مردم سالار (دموکراتیک) و در جهت دستیابی به اهدافی مشخص یا حل ‏معضلاتی ویژه انجام می گیرد (دانشپور، 1382،ص.15-14).
در زمینه سیاست گذاری عمومی ، همان گونه که پیشتر تشریح شده، برنامه ریزان طرح های شهری ‏با مسائل ساده یا سازمان نیافته مواجه نیستند. مسائلی که در این قلمرو در برابر آنان قرار می گیرد، مسائل پیچیده و سازمان یافته ای هستند که رتیل و وبر از آنها با عنوان مسائل شهریر یاد می کنند.
‏مسائل شهریر در مفهوم داتی خود شر نیستند. به این دلیل این نام بر آنها اطلاق می شود که وقتی کسی سعی در حل و فصل آنها می کند، پیچیده تر می شوند. برای مسائل شهریر ، ‏هشت ویژگی عنوان شده است ( اسدی 1382،ص.27)
برای مسائل شریر مدل و فرمول بندی مشخص و قطعی وجود ندارد.
فرمول بندی و فهم مسئله ای شریر، مترادف با حل آن است.
برای مسئله راه حل درست یا غلط وجود ندارد. راه حل ها فقط می توانند نسبت به یکدیگر و سیستم ارزشی که در آن بکار رفته اند ، به طور نسبی خوب یا بد باشند .
زمانی که مسئله شریر حل شد، دیگر راهی برای شناخت آن وجود نخواهد داشت. در ‏نتیجه به شناخت و آگاهی دائم از این گونه مسائل نیاز است و همیشه برای بهبود ‏راه حل های پیشنهادی قلمروهایی وجود دارد.
تعداد روش های ممکن دارای کاربرد برای حل مسائل شریر نامحدود است.
تفاسیر زیادی از مسائل شریر وجود دارد که بسته به تفاسیر انتخاب شده راه حل ها نیز تفییر می کند.
وقتی یک بار راه حلی برای مسئله شریر آزمایش شد، آن راه حل دیگر تکرارشدنی (در موقعیت های مشابه دیگر) نخواهد بود. چیزی که انجام شده، به هر حال انجام شده است. بدون شباهت به علوم تجربی، روش آزمون و خطایی که بتوان دنبال کرد وجود ندارد.
‏ آنچه مشخص و بارز می نماید، این واقعیت است که مشکلات درعرصه برنامه ریزی طرح شهری بیشتر ناشی از ماهیت در هم تنیده و پیچیدگی سازمان یافته مسائل است ؛ به طوری که مسئله ای در حوزه ای خاص ممکن است آ ثار بازدارنده ای در حوزه های دیگر در اجرا ‏داشته باشد. این آثار نیز می توانند به گونه ای تغییر و تکثیر شوند که سیستم را از حالت ‏پیش بینی شدنی و پایدار خارج کند. عده ای از محققان از این وضعیت و شرایط با عنوان پیوندهای محیطی یاد می کنند و اوضاع این چنین محیط هایی را در هم ریخته و ‏آشوبناک می انگارند (اسدی ١٣٨٢،ص.٢٧ ‏).
‏برنامه ریزی و مدیریت شهری د‏ر عرصه عمومی(زندگی شهری) با اهداف کلانی مانند، ‏رفاه، عدالت، توسعه پایدار، امنیت و سلامت جامعه سروکار دارند. این در حالی است که ‏شرایط زندگی در حال و آینده اغلب مبهم و غیرشفاف است. از سوی دیگر، مجموعه ای از ‏عوامل ذی نفع و ذی نفوذ، با منافع گروهی یا خصوصی، در تقابل با برنامه ریزی و مدیریت ‏شهری قرار می گیرند. همین چند گانگی و حتی تناقض و تضاد منافع، موقعیت را ییچیده تر ‏و غیر قابل پیش بینی تر می سازد. هنگامی که د‏ر این شرایط انتخاب گزینه مناسب پیش ‏روی قرار می گیرد، این وضعیت یا موقعیت حساس به معنی وجود قدرت و اراده اتخاد ‏تصمیم در انتخاب استراتژیک یا راهبردی تلقی می شود. به همین دلیل است که سرانجام در وضعیت های بحرانی، پس از آزمون و خطاهای بسیار، طرح های جامع سنتی اعتبار خود را از دست ‏می دهند و طرح های راهبردی (استراتژیک) به عنوان شیوه کارآمد برنامه ریزی و مدیریت ‏شهری انتخاب می شوند (اسدی 1382؛ براتی و دیگران ٣٨٨ ‏ا ).
‏ برنامه ریزی شهری، ضمن اشاره به یک عنصر فضایی و جغرافیایی، بدنبال هدف خلق ‏یک ساختار بهتر از مجموعه فعالیت ها (کاربری های اراضی) است، که به هرحال شرایط را از وضع موجود بدون برنامه به سوی موقعیت بهتری سوق می دهد در مجموع می توان گفت که ‏برنامه ریزی طرح شهری (برنامه ریزی منطقه ای) حالت خاصی از برنامه ریزی به شکل عمومی ‏است، با این تفاوت که عنصر فضا در مرکز آن قرار دارد و تنها زمانی معنی دار خواهد بود که ‏در اوج خود به یک بیان مصور فضایی منجر شود (پیتر هال 1381،ص.5).
‏برنامه ریزان امروزه اعتقادی به پیش بینی ها و برنامه های بلندمدت سیستمی و خرد گرا ‏و از جمله طرح جامع بدون برنامه ندارند. در مقابل، برنامه های کوتاه مدت محلی اعتبار بیشتری ‏یافته اند؛ به صورتی که حتی در زمینه برنامه ریزی استراتژیک گاهی رهیافت ها یا تاکتیک ها ‏از استراتژی ها فراتر می روند. تفاوت عمده طرح های توسعه شهری استراتژیک با طرح های ‏جامع، در قابلیت اجرایی فراوان این طرح هاست. زیرا در اینگونه طرح ها، در هر زمان، و بنا ‏به هر ضرورت، می توان و می بایست برای انتخاب گزینه های مناسب دیگر آمادگی داشت.
‏ این نگرش در عرصه های حفظ سلامت محیط، حمل و نقل، ساخت و ساز و سرمایه گذاری ‏عمرانی و توسعه های بی رویه، کارایی بیشتری از خود نشان می دهد و فعال تر و سازنده تر ‏عمل می کند. به همین جهت طرح های استراتژیک که از دهه 1970 بسیار مورد توجه ‏شرکت های سرمایه گذار بخش خصوصی قرار گرفته و به موفقیت بسیاری دست یافته ‏بودند، در دهه 1980 ‏وارد عرصه مدیریت عمومی شدند (سعیدنیا 1382،ص.9)
نتیجه گیری
‏ با اینکه وجوب برنامه ریزی بویژه برنامه ریزی های فضایی برای بسامان نمودن شرایط محیطی ‏با هدف بهره گیری بهینه از منابع موجود و به حداکثر رساندن بهره برداری از آن منطقی و ‏کاملآ قابل قبول بنظر میرسد، ولی خود برنامه ریزی دچار نوعی تناقض بنظر میرسد، زیرا ‏موظف به پیش بینی عواملی است که ماهیتی پیش بینی ناپدیر دارند در حالی که شهر، خود، ‏پدیده ای بسیار پیچیده و بقول برخی از صاحب نظران، شناخت ناپدیر است. ولی آیا می ‏توانیم با توسل به اینگونه بهانه ها خود را بی نیاز از برنامه ریزی طرح های شهری و فرا شهری بدانیم؛
گذشت زمان نشان داده که فضاهای شهری امروزه نیاز بیشتری به ساماندهی و‏سامان یابی دارند، زیرا بسیار پیچیده تر از فضاهای شهری در یک قرن پیش هستند. امروزه ‏جوامع شهری و شرایط حیات انسانی نیز بسیار پیچیده تر شده اند. تعریف برنامه ریزی و برنامه ریزی طرح های شهری به عنوان بخشی از مقوله کلی تر برنامه ریزی فضایی، ایجاب می کند که در فصل بعدی به جنبه های مهم مبانی نظری برنامه ریزی شهرسازی پرداخته می شود .
فصل سوم
برنامه ریزی طرح جامع از بعد نظری
مقدمه
‏ هر علمی برای استقرار و بقا و کمال خود نیاز به مبانی پایه نظری دارد. برنامه ریزی طرح های شهری هم مبتنی بر پایه های نظری است و برای اشراف به این دانش و ارزیابی آن و همینطور اعمال اصلاحات لازم و کافی باید با این پایه ها نیز آشنا شد. در اینجا و در دنباله مباحث ‏مطرح شده در فصل پیشین، هرچند آشنایی با مبانی نظری برنامه ریزی طرح های شهری در این ‏فرصت کم قابل احصاء به شکل کامل نیست، اما تا جایی که به موضوع این پژوهش مربوط ‏می شود، می توان مباحثی در این باره را، در مورد خاص مبانی نظری شهرسازی، یا همان برنامه ریزی طرح های شهری، مطرح نمود.
ساختار تصمیم گیری
‏برای ورود به بحث برنامه ریزی طرح های شهری (شهرسازی) در هر سطح و مقیاسی ، بهتر است از ‏پایه های نظری یا تئوریک این دانش، شروع کنیم. ولی ابتدا به این بحث می پردازیم که اصولآ تئوری برنامه ریزی چیست ؟ موضوع تئوری برنامه ریزی، فرآیند رویه برنامه ریزی است ‏که مفاد آن مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و تبیین می گردد و درباره روش هایی برای ‏بهبود ‏این فرایند و عملیات بحث می کند. در تئوری های برنامه ریزی تلاش می شود ‏تا به این ‏پرسش پاسخ داده شود، که برنامه ریزی چگونه اداره و مدیریت شده و سازمان می یابد تا ‏بهترین نتیجه به دست آید. در نمودار زیر سازمان فوق به شکل ساده نشان داده شده است:

‏با اینکه برنامه ریزی طرح های شهری به عنوان یک دانش جدید ب شهری به پیش از جنگ دوم جهانی باز میکردد؛ ولی بحث درباره هسته برنامه ریزی یعنی فرآیند برنامه ریزی طرح های شهری و منطقه ای موضوعی است که تا سال های 1960 میلادی ناشناخته ماند، زیرا، تا آن زمان، موضوع شهرسازی مترادف بود با تولید برنامه ها یا طرح های فیزیکی. یعنی سعی می شد با پیشنهاد
‏مجموعه ای از مداخلات و تغییرات فیزیکی و کالبدی، محیطی آرمانی برای زیست انسان فراهم آید.
‏اولین کسانی که مسئله فرایند را از فراورد (محصول) برنامه ها و طرح های شهرسازی، ‏به طور جدی جدا ساختند، استادان و حرفه مندان شهرسازی نبودند، بلکه کسانی بودند که ‏در رشته های برنامه ریزی صنعتی و برنامه ریزی برای بنگاه های بازرگانی ، در دانشگاه های ‏مدیریت بازرگانی ، در آمریکا و در زمینه علوم تصمیم سازی و تصمیم گیری تحقیق می کردند. ‏این جریان، یعنی برنامه ریزی و مدیریت صنعتی و بازرگانی، بعد از سال ها نظام برنامه ریزی ‏شهری را نیز متاثر ساخت. تحت تاثیر این تحول فکری و تئوریک، در برنامه ریزی شهری، ‏تاکید از فرآورد یا معمول به فرآ یند تغییر کرد‌. این دوره ‏جدید در نظام برنامه ریزی ‏شهری، عصر برنامه ریزی سیستمی و یا دوره تسلط تئوری های رویه ای یا فرآیندی نام‏گرفته است. در این دیدگاه شهر و نظامات انسانی؛ همانند سیستم های درهم تنیده ای ‏هستند که در آن نتیجه تصمیمات و اقدامات از طریق سیستم های پایش یا کنترل پی گیری می شود .
‏این شیوه اندیشه، در عمل، تاثیر عمیقی بر نحوه تفکر برنامه ریزی و طرح ریزی شهری و ‏نیز در روش تهیه و تولید برنامه ها و طرح های شهرسازی داشته است. این نگرش همچنین سبب شد تا شیوه قدیمی شهرسازی به عنوان تولید برنامه توسعه فیزیکی و کالبدی ثابت برای آینده، کنار گذاشته شود. گونه جدید برنامه ریزی در جستجوی کاربرد روش‏علمی در سیاست گذاری و تصمیم گیری به منظور حل مشکلات و نیل به اهداف اجتماعی و ‏زیست محیطی است. در نهایت، تلاش برای به کارگیری روش علمی در شهرسازی در ساخت ‏تئوری های رویه ای موثر افتاد. بدین ترتیب، باید گفت هدف اصلی در این تئوری ها، ‏جهت گیری کلی بسوی اعتلای عقلانیت در انجام عمل شهرسازی است که در آن بیشتر بر ساختارها و روش های تصمیم گیری تاکید شده و بیشتر در پی اعتلای نظام تصمیم گیری ‏عقلانی، منطقی، و د‏ر عین حال واقع گرایانه است تا برنامه ها و طرح های ثابت و قطعیت گرایانه صلب و غیرقابل انعطاف.
‏ با وجود این، دهه 80-1970 شاهد انتقادات مستمری بر تسلط تئوری برنامه ریزی ‏رویه ای یا دیدگاه سیستمی است، در عین حال شاهد ظهور شماری از مواضع تئوریک رقیب در برنامه ریزی طرح های شهری هستیم که برخی نویسندگان آن را دوره تکثرگرایی تئوریکی ‏نامیده اند (سعید نیا ١٣٨٢،ص. ٨۵ ‏).
آغاز تحولات در نظام تصمیم گیری و برنامه ریزی طرح جامع
‏ در چنین شرایطی است که مفاهیم، آموزه ها و روایت های جدیدی جانشین مبانی نظری و ‏دعاوی عصر مدرنیسم در شهرسازی شده که اساس برنامه ریزی و مدیریت شهری را زیر و رو ‏کرده است و در آن گروهی از متخصصان و نخبگان، با ارائه پیشنهادات صلب و قطعی شرایط تغییر محیط به سوی یک محیط آرمانی را فراهم می نمودند. تجربیات در کشورها و ‏شهرهای مختلف جهان نشان دادند که این طرز تفکر در مورد محیط زیست و مقدرات آن ‏کاملآ تخیلی، غیر عملی و حتی مخرب است (مهدیزاده ١٣٨٢،ص.4٩‏؛ براتی و دیگران ١٣٨٨ ‏). همین تجربیات، در نهایت، موجب ایجاد تغییرات و تحولات ‏گسترده در نظام فکری، و دیدگاه های برنامه ریزی طرح های شهری بطور کلی، شد (دانشپور 1382).
‏عمده ترین این تحولات بنیادین، که انقلابی در شهرسازی و برنامه ریزی طرح های شهری محسوب
‏می شوند، از این قرارند:
‏الف- عرصه شناخت شناسی: رواج و گسترش پارادایم های پدیدارشناسی، هرمنوثیک، ‏خودارتباطی، نسبیت گرایی، نوپراگماتیسم و جز اینها.
‏ب- در عرصه اقتصاد وتوسعه : رواج و گسترش پارادایم های توسعه پایدار، زیست بوم گرایی، کیفیت زندگی، شاخص های اجتماعی، اقتصاد زیست محیطی و نظایر آنها.
‏پ- در عرصه سیاست و جامعه: رواج و گسترش تاکید بر جامعه مدنی، کثرت گرایی، ‏عرصه عمومی، توجه به اجتماعات محلی یا محلات شهری، مشارکت عمومی در حوزه اداره ‏و توسعه مجموعه های زیستی انسانی، و امثال آنها.
‏به دنبال این تحولات بنیادین، به تدریج و در طول چند دهه اخیر، مجموعه ای از ‏نظریه ها، دیدگاه ها و پارادایم های جدید در برنامه ریزی و مدیریت شهری جهان مطرح شده ‏است که از جمله آنها می توان به برنامه ریزی طرح های شهری ساختاری و برنامه ریزی طرح های شهری ‏راهبردی و چندین روش دیگر در این عرصه اشاره نمود (مهدیزاده ١٣٨٢ ‏،ص. 49 ‏؛ دانشپور 1382 ؛ براتی و دیگران 1388). در دنباله به معرفی بیشتر این دو روش از ‏برنامه ریزی طرح های شهری خواهیم پرداخت.
نتیجه گیری‏
مهم ترین بحث مرتبط با مبانی نظری برنامه ریزی طرح های شهری و شهرسازی ساختار و نظام ‏تصمیم گیری و مشروعیتی است که برنامه ریزان و مدیران شهری برای اعمال تغییرات و ‏مداخله در فضاهای شهری دارند. از سوی دیگر باید به این نکته توجه شود که مبنای نظری ‏این تغییرات و مداخلات خود بخش مهمی از مبانی نظری شهرسازی را تشکیل می دهند.
‏ حال می توان به این نکته توجه نمود که هم طرح های جامع و تفصیلی و هم طرح های پیشنهادی بعنوان جانشین آنها بدنبال ارتقاء محیط زیست انسان برای فراهم نمودن بهترین ‏شرایط برای زیست شهرنشینان بوده است. حتی تغییرات اعمال شده در طرح های جامع نیز، ضمنآ، مبتنی بر تحولات فکری بوده که در این عرصه حاصل شده است.
فصل چهارم
‏ارزیابی طرح ها و مدیریت توسعه شهری در ایران
مقدمه
‏در این فصل به تاریخ اجمالی تحولات شهرسازی در ایران می پردازیم ؛ چرا که باید فضایی را درک کنیم که شهرسازی در ایران در آن قرار دارد . شاید مهم ترین این موضوع آنست که برنامه ریزی های شهری دنباله تاریخی و طبیعی شهرسازی در ایران نبودند. به ‏عنوان مثال حتی در زمان مطرح شدن طرح های جامع و تفصیلی سعی نشد که شرایط خاص داخلی ایران نیز برای پذیرش و بکارگیری آنها مد نظر قرار بگیرد.
‏توصیف و معرفی برنامه توسعه شهری تحت عنوان برنامه یا طرح ساختاری – راهبردی، به عنوان جانشین مناسبی برای برنامه های ناکارآمد جامع – تفصیلی در ایران، نمی تواند ‏کامل باشد، مگر اشاره ای، هرچند اجمالی، در مورد تاریخ تحول بردمه ریزی شه ی در ایران ‏هم مطرح گردد. بنابراین در دنباله این مقدمه این موضوع مورد بحث قرار گرفته است.
ورود برنامه ریزی شهری (شهرسازی)ایران به دوره مدرن
‏ در تقسیم بندی سیر تحول برنامه ریزی طرح های شهری در ایران، دوره های چهارگانه ای در توصیف فرایند شکل گیری آن به صورت زیر پیشنهاد شده اند (بنکدار و دیگران 1386؛ براتی و دیگران 1388)
دوره اول: دوره آشنایی با شهرنشینی جدید در اروپا ، از اواسط دولت قاجار تا اواسط ‏دولت پهلوی اول، (1310) را در بر می گیرد. اولین تحولات مدیریتی‏کالبدی در شهرهای بزرگ ایران، مانند تصویب اولین قانون شهرداری ها در سال 1286، ‏بلوارسازی، خیابان کشی، کوشک سازی، احداث پارک و غیره دراین د‏وره به وقوع می پیوند‏. به ویژه شهر تهران به عنوان پایتخت کشور ، در دوره حکومت ناصرالدین شاه قاجار ، با تقلید ‏از الگوی پاریس و دیوار آن، رو به توسعه و نوسازی می گدارد. نقطه اوج این دوران تصویب قانون بلدیه و به دنبال آن تشکیل سازمان بلدیه و انجمن شهر بوده که مداخلات در برنامه ریزی و مدیریت شهری بر عهده بخش عمومی گذارده می شود(مرادی 1384،بنکدار ودیگران 1386)
‏دوره دوم: این دوره با اولین اقدامات مدرن در شهرسازی مقارن می گردد ( 1310-1345) ‏احداث و توسعه معابر و خیابان ها در آبان ماه 1312 جنبه قانونی به خود می گیرد. در ‏تیرماه 1320 ‏قانون اصلاحیه ای تحت عنوان قانون توسعه معابر تهیه گردید؛ ولی به دلیل ‏شروع جنگ جهانی دوم مسکوت ماند. بعد از تثبیت دولت پهلوی دوم، پس از کودتای ٢٨ ‏مرداد 1332، لایحه قانونی تملک زمین برای اجرای طرح های توسعه شهری و اقدامات ‏عمرانی از قبیل احداث تاسیسات شهری و تجدید بنای محلات قدیمی در نحوه تصرف ‏زمین در سال ١٣٣٩ ‏به تصویب رسید. قانون یاد شده به شکلی جامع تر و تحت عنوان ‏طرح های گذربندی و شبکه بندی شهرها مطرح و به مدد گروه صلح، که از کشورهای غربی ‏دعوت شده بودند، برای اکثر شهرهای کشور طرح گذر بندی و شبکه بندی تهیه گردید. در‏آن زمان، یک تفکر جامع و همه سو نگر در پس طرح های اجرایی بکارگرفته شده در مقوله ‏توسعه شهری در ایران وجود نداشته و اغلب هدف سیاست مداران و دست اندرکاران، انطباق ‏دادن بافت های شهری برای پذیرش هر چه بیشتر امکانات و تجهیزات حاصل از صنایع و ‏زندگی مدرن در جهان غرب بوده است.
‏دوره سوم: برنامه ها، یا اصطلاحآ، طرح های شهری با عنوانی که هم اکنون در کشور ‏متداول است، ( یعنی طرح های جامع، هادی و تفصیلی )، در ابتدای برنامه سوم، در دوره ‏حکومت یهلوی دوم، شکل می گیرد و دوره زمانی بین سال های ١٣٣۵ ‏تا زمان حاضر را ‏شامل می شود. بندر لنگه اولین شهری است که برای آن طرح جامع تهیه می گردد و متعاقبآ ‏بسیاری از شهرهای ایران در این دوره دارای طرح جامع می شوند. از جمله آن ها می توان به ‏تهران، تبریز، رشت، اصفهان و بندرعباس اشاره کرد.
‏ در دنباله این تحولات قانون اصلاح پاره ای از مواد و الحاق چند ماده به قانون ‏شهرداری ها در اسفندماه 1345به تصویب می رسد. قانون نوسازی و عمران شهری نیز در‏سال ١٣4٧ ‏تصویب شده و طی آن مقرراتی در مورد ضوابط نوسازی شهری وضع می گردد. تاسیس شورای عالی شهرسازی و معماری ایران در اسفند ماه ١٣۵١ ‏، و همینطور تعیین ‏حدود و حریم نظارت بر فعالیت ها و ساخت و سازها در شهرها نیز از جمله اقداماتی است ‏که در این دوره شکل می گیرد و عملی می شود. (بنکدار و دیگران).
‏ با تدوین و ابلاغ قرارداد تیپ 12 از جانب سازمان برنامه و بودجه، تهیه طرح های شهری‏(جامع و تفصیلی) دارای قرارداد و شرح خدمات یکسان می شود. در سال 1352، قانون نظارت بر گسترش شهر تهران و در سال 1353، قانون تغییر نام وزارت آبادانی و مسکن به ‏وزارت مسکن و شهرسازی به تصویب رسید که در قانون اخیر از طرح های جامع، تفصیلی و ‏هادی شهری و همینطور برای نخستین بار، طرح جامع، یا برنامه آمایش سرزمین تعاریف ‏کاملی ارائه و مقررات کلی احداث بناهای شهری در خارج از محدوده قانونی و حریم شهرها تعیین شده است. در سال ١٣۵۵ ‏آئین نامه اجرایی مربوط به استفاده از اراضی و احداث بنا و تاسیسات در خارج از محدوده قانونی و حریم شهرها به تصویب می رسد (بنکدار و دیگران).
‏ در نهایت، در برنامه عمرانی پنجم در زمان حکومت پهلوی، دستگاه های دولتی به طور ‏کامل عهده دار تهیه طرح های شهری بر اساس شرح خدمات همسان (تیپ) شدند. تصویب ‏اینگونه طرح ها نیز بصورت کاملا متمرکز انجام می شد. بدین ترتیب طرح های جامع در ‏وزارت مسکن و شهرسازی و طرح های هادی در وزارت کشور بررسی و تصویب گردیدند. ‏بکارگیری این روش ها و جهت گیری ها، بطور طبیعی، باعث شدند که طرح های شهرسازی کاملآ بصورت شهرسازی آمرانه، و با روش از بالا به پایین، به مرحله اجرا درآ یند (مهدیزاده و ‏دیگران 1385). این شرایط تا زمان وقوع انقلاب اسلامی در ایران ادامه یافت.
برنامه ها و طرح های توسعه شهری در ایران بعد از انقلاب اسلامی
‏در دوران پس از انقلاب در زمینه برنامه ریزی طرح های شهری و به ویژه طرح های جامع، تحولاتی به وجود آمد؛ هر چند متاسفانه از فرصت بوجود آمده از وقوع این انقلاب گسترده، برای ‏تحقیق و پژوهش با هدف تجدید نظر در کلیت این گونه برنامه ها و جانشین نمودن ‏روش های متناسب شهرسازی در ایران اسلامی، استفاده نشد و در واقع چارچوب کلی در ‏این زمینه بدون تغییر باقی ماند. در ادامه این تحولات، در سالی 1363‏، با توجه به مشکلات ‏پیش آمده در خصوص عدم گنجاندن مطالعات حوزه نفود شهرها در طرح های جامع قبلی،‏اهداف و عناوین مطالعات و شرح خدمات و وظایف مربوط به تهیه طرح های جامع شهری با ‏نام جدیدی تحت عنوان طرح های توسعه و عمران و حوزه نفود شهری تصویب شد که ‏عنوان سند قانونی مصوب آن شرح خدمات تیپ ١٢ ‏نام گرفت. در سال 1364 ‏نیز، تهیه و ‏اجرای طرح های آماده سازی و احداث شهرهای جدید در پیرامون شهرهای بزرگ به عنوان ‏فعالیتی رسمی و موظف در نظام برنامه ریزی طرح های شهری کشور معمول گردید. متعاقب آن در سال 1366 ‏، قانون زمین شهری به تصویب رسید که در آن اراضی شهری اعم از موات، بایر ‏و د‏ایر تعریف می شود ‏. د‏ر سال 1370 تهیه طرح جامع شهرستان در دستور کار قرار گرفت ‏و در همان سال تحقیق درباره طرح کالبدی ملی ایران در واحد مرکز مطالعات شهرسازی و معماری وزارت مسکن و شهرسازی آغاز شد که در سال1376 در چارچوب برنامه کلان ‏ایران1400 ‏به تصویب رسید (سعیدنیا ١٣7٨ ‏). د‏ر طول پنجاه سال گدشته به تدریج ‏انبوهی از قوانین و مقررات و مجموعه ای از سازمان ها و نهادهای مرتبط با توسعه و عمران ‏شهری در ایران به صورت مجزا و موازی شکل گرفته است که هر کدام به نحوی در ‏سرنوشت تحولات شهرسازی و مدیریت شهری کشور دخالت دارند. از جمله می توان به ‏قانون شهرداری ها ( 1344)، قانون تاسیس شورای عالی شهرسازی و معماری ایران ( 1351)،‏قانون تغییر نام وزارت آبادانی و مسکن به وزارت مسکن و شهرسازی ( ١٣۵١ ‏)، قانون ‏حفاظت و بهسازی محیط زیست ( 1353 ‏)، قانون تاسیس شرکت شهرک های صنعتی ‏(1364‏)، قانون اراضی شهری (1366‏)، آیین نامه ایجاد شهرهای جدید ( ١٣٧١ ‏)، قانون سازمان ملی زمین و مسکن (١٣٧2‏)، آیین نامه نحوه بررسی و تصویب طرح های توسعه و ‏عمران ( ١٣٧٨ ‏) و قانون برنامه سوم ( ١٣٧٩ ‏) اشاره کرد.
‏دوره چهارم: سال های دهه 1380 ‏را ، با شروع مباحثی در باب لزوم اعمال تغییر و ‏تحول در نظام مدیریت و برنامه ریزی طرح های شهری در ایران، می توان آغاز دوره چهارم تلقی نمود. ‏در این دوره با اجرایی شدن قانون شوراهای شهر و روستا، شهروندان د‏وباره وارد ‏معا د‏لات ‏مدیریت، برنامه ریزی و توسعه همه جانبه شهرها می گردند. شهرهای بسیاری در این دوره ‏دارای طرح جامع و تفصیلی هستند و برای بسیاری از شهرها نیز طرح جامع تهیه می شود. ‏مشخص شدن ناکارآمدی طرح های هادی و جامع در این دوره، توسعه نامتوازن شهرها، بروز ‏انواع آلودگی ها در محیط های شهری، بویژه در کلان شهرها، مانند آلودگی های هوا، خاک، آب، صدا، انواع آلودگی های اجتماعی و امثالهم، تنزل وضعیت کالبدی شهرها و کیفیت ‏زندگی شهروندان، شیوه مدیریت شهری نامتناسب با رویکرد برنامه های توسعه همه جانبه ‏شهری و رویکرد مدیریتی عمدتآ از بالا به پایین، باعث ارائه گزینه ها و راه حل هایی در جهت ‏حل این گونه مشکلات از جمله تهیه و تصویب طرح های ساختاری – راهبردی و طرح ‏مجموعه شهری تهران و مبادرت به انجام برنامه ریزی استراتژیک(تهران 80 ‏) می شود. این ‏دوره همچنان ادامه دارد و به نظر میرسد در این دوره باید امیدوار بود که سرانجام و پس از ‏سپری شدن نزدیک به پنج دهه، به نظر می رسد عزم ملی برای یافتن راهی برای برون رفت ‏از شرایط حاکم بر شهرسازی مملکت حاصل شده است.
سیر تحول مدیریت شهری در شهر تهران به عنوان نمونه
‏ در بررسی نحوه مدیریت شهری در ایران نیز می توان به شرایط مدیریت شهری در تهران، ‏به عنوان نمونه، اشاره کرد زیرا تجربه تاریخی نشان داده است که مدیریت شهری در ایران ‏به شکل غیر قابل انکاری مستقیمآ تحت تاثیر نظام برنامه ریزی طرح های شهری در تهران قرار داشته ‏است. بررسی این موضوع را هم می توانیم به چهار دوره به شکل زیر تقسیم کنیم. این چهار دوره عبارتنداز:
‏دوره اول: از سالی1286 ‏(سالی تصویب قانون تشکیل بلدیه در ایران) شروع می شود. ‏در این دوره، از لحاظ قانونی، تهران تحت اختیارات بی قید و شرط حکومت مرکزی بوده، اما ‏در عمل بسیاری از خدمات در نواحی شهری در سطح محلی، سازمان دهی و اجرا می گردید
‏‏دوره دوم: ( 1347-1286) در آغاز این دوره و با تصویب قانون بلدیه، نقطه عطفی در ‏تاریخ شهرسازی کشور رقم می خورد. در این قانون سازمان اجرایی شهر، یعنی شهرداری، به ‏عنوان یک شخصیت حقوقی تلقی می شود. هرچند در سال ١309 ‏و در دوران حکومت رضا ‏پهلوی، این قانون ملغی و به جای آن قانون دیگری تصویب شده که استقلال نسبی ‏شهرداری ها را، که در قانون اولیه وجود داشت، کاهش داده و بدین ترتیب شهرداری ها را به
‏ارگانی وابسته به دولت مرکزی مبدل می سازد (مهندسین مشاور هیمن).
‏در سال 1328 مجددآ قانون دیگری از تصویب می گذرد و شهرداری ها را با عنوان ‏سازمان هایی با شخصیت حقوقی به رسمیت می شناسد. این قانون با انجام اصلاحات و ‏الحاقات متعدد در سال های ١٣٣١ ‏، ١٣٣4 ‏، ١٣4۵ ‏و ١٣۵۵ ‏سرانجام تثبیت گردید. در ‏مجموع، تشکیلات شهرداری در این دوره ناکارآمد و نقش مشارکتی مرده بسیار ضعیف ‏است. هم چنین می توان به ادامه وابستگی شهرداری ها به دولت اشاره کرد. در این دوره ‏حیطه وظایف شهرداری و انجمن شهر، بطور مکرر و به شکل گسترده ای، در حال تغییر ‏بوده است.
‏دوره سوم: مدیریت شهر تهران در این دوره ( ١٣4٧-.1369 ‏) با تصویب طرح جامع ‏تهران توسط شورای عالی شهرسازی و معماری ایران همراه است. این طرح برای یک دوره ٢۵ ‏ساله تدارک دیده می شود و یک محدوده خدماتی و یک محدوده توسعه احتمالی ٢۵ ‏ساله را برای شهر در نظر می گیرد. هم چنین شهرداری به عنوان مسئول نظارت بر کلیه ‏اقدامات عمرانی انجام شده در این محدوده شناخته می شود. در این طرح و برای نظارت ‏دقیق بر فعل و انفعالات و اقدامات انجام گرفته در پیرامون شهر تهران و نحوه گسترش کالبدی آن، شورای نظارت بر گسترش شهر تهران شکل می گیرد. قانون تاسیس این شورا در سال ١٣۵٢ ‏به تصویب می رسد. به موجب ماده ٢ ‏این قانون، تعیین سیاست تاسیس و اجازه توسعه و گسترش و تامین آب و برق و انواع خدمات دیگر شهری برای واحدهای ‏ساختمانی در محدوده 25 ‏ساله در حوزه اختیارات این شورا قرار می گیرد ‏.همچنین ‏شهرداری تهران مکلف می شود که ساخت و سازهای بدون مجوز در خارج از محدوده ‏شهرداری این شهر را تخریب نماید (مرادی 1384).
‏ بنابراین وظایف و اختیارات شهرداری تهران، عمدتآ در حوزه اختیارات سه نهاد مختلف ‏یعنی شورای عالی شهرسازی و معماری ایران وابسته به وزارت خانه مسکن و شهرسازی،شورای نظارت برگسترش شهر تهران( به ریاست نخست وزیر وقت) و شهرداری تهران قرار ‏گرفته و پراکنده می شود. به علاوه وزارتخانه های متعددی نیز در انجام خدمات در محدوده ٢۵‏ساله به طور قانونی دخیل می شوند و مسئولیت می پدیرند. لایه مدیریت تشکیلات ‏وظایف شهرداری بشدت محدود شده و مهم تر اینکه شهرداری به لحاظ مالی همچنان ‏وابسته به اعتبارات دولتی باقی می ماند و واژه مشارکت مردمی در زمینه امور شهری هم ‏همچنان به ندرت برای مردم آشناست (مهندسین مشاور هیمن‏). این شرایط تا زمان شکل گیری انقلاب اسلامی ایران ادامه می یاپد و یس از انقلاب تحولات گسترده ای در این حوزه به وقوع می پیوندد.

*210

عنوان: بررسی اثرات اجرای طرح هادی بر بهبود کیفیت زندگی روستاییانچکیده
طرح هادی روستا از جمله طرح های عمران روستایی است که می تواند نقش بنیادی و زیر بنایی در توسعه همه جانیه مناطق روستایی داشته باشد .این طرح با استفاده از پتانسیل ها و قابلیت های خود میتواند زمینه ساز بهبود تسهیلات عمومی و رفاهی از قبیل نوسازی مسکن روستایی ، معابر جدید الاحداث ، حریم مسکونی و بهبود کیفیت زندگی روستاییان و افزایش مشارکت آنان شود . از جمله اقدامات مهمی که می تواند به تقویت و پایداری آثار اینگونه طرح ها کمک نماید ، بررسی اثرات اجرا و ارزشیابی آنهاست . لذا با توجه به روند تهیه و اجرای این طرحها در سطح استان گیلان ، ارزیابی اثرات آن ها ، موضوع مهمی است که می تواند منجر به آگاهی از دیدگاه ها و عقاید کارشناسان ، شناسایی نقاط قوت و ضعف طرح ها و برنامه های توسعه ای روستایی فراهم نماید .
پژوهش حاضر با هدف بررسی اثرات اجرای طرح هادی بر بهبود کیفیت زندگی روستاییان انجام گرفته است . روش تحقیق توصیفی – تحلیلی می باشد و جمع آوری اطلاعات به صورت کتابخانه ای و میدانی بوده است . جامعه آماری روستاهای بخش مرکزی شهرستان رشت بوده که در دو گروه دارای طرح هادی اجراشده و دارای طرح هادی آورده شده و سپس از هر گروه با توجه به رتبه بندی جمعیتی 4 روستا به صورت نمونه گیری احتمالی انتخاب گردید . سپس با استفاده از جدول مورگان تعداد نمونه آماری مشخص گردید و به نسبت جمعیت بین روستاهای مورد مطالعه تقسیم و سهم هر روستا مشخص شد . به طور کل از 387 نمونه آماری انتخاب شده در مسیر تحقیق استفاده گردید . داده های بدست آمده با استفاده از آزمون t ، مان ویتنی و رگرسیون مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت . نتایج نشان داد که اجرای طرح هادی تنها در بعد اقتصادی کیفیت زندگی در روستاهای بخش مرکزی شهرستان رشت تاثیر مثبت و معناداری داشته ولی در ابعاد اجتماعی ، کالبدی و محیطی تاثیر چشمگیری نداشته است . در طول تحقیق مشخص شد آگاهی روستاییان از اجرای طرح هادی گامی مثبت در بهبود کیفیت زندگی بوده و کیفیت زندگی در روستاهای دارای طرح هادی اجرا شده و روستاهای دارای طرح هادی متفاوت است .
واژگان کلیدی : روستا ، طرح هادی ، کیفیت زندگی ، بخش مرکزی ، شهرستان رشت
مقدمه
روستا و روستانشینی در ایران از جایگاه و اهمیت ویژه ای برخوردار است و عدم توجه به فضاهای روستایی از نظر داده های محیطی و نیروی انسانی پرتوان می تواند مانع پیشرفت و آبادانی روستاها و حتی شهرها گردد . همانطور که مشخص است برای رسیدن به توسعه ملی ، ناگزیر به بر نامه ریزی و تو سعه روستایی با اهداف چند جانبه می باشیم .حال برای حل مشکلات روستاها و روستاییان و حفاظت از محیط زیست نیاز به برنامه ریزی دقیق داریم تا بتوانیم از این سرمایه های بالقوه استفاده مناسب داشته باشیم .
پس از پیروزی انقلاب اسلامی و حاکمیت یافتن نظام جمهوری اسلامی ایران ناخشنودی از روند توسعه کشور به ویژه در مناطق روستایی به تشکیل نهادهایی چون بنیاد مسکن ،جهاد سازندگی ، مراکز خدمات روستایی و عشایری و … انجامید . هدف از شکل گیری این نهادها تقلیل نابرابریهای اجتماعی و اقتصادی حاصل از اجرای برنامه های عمرانی دوره پهلوی ، محرومیت زدایی از مناطق روستایی و … بوده است . برخلاف برنامه های عمرانی گذشته که از الگوی رشد اقتصادی پیروی می کردند ، پس از انقلاب تدابیر توسعه روستایی بیشتر مبتنی بر الگوهای پاسخ به نیاز اساسی با هدف برقراری عدالت اجتماعی و توزیع مجدد منابع و امکانات رفاهی شکل گرفتند . از جمله این نهادها که بر پایه ارزشهای عدالت جویانه پا به عرصه وجود نهاد ، می توان به بنیاد مسکن انقلاب اسلامی اشاره نمود که با توجه ویژه به مسکن محرومان به خصوص روستاییان ، به تهیه طرح هادی پرداخت تا به کمک آن راهی به سوی توسعه فضایی – کالبدی روستاها در پیش گیرد .
عرصه های روستایی در کشورمان به عنوان یک واقعیت مکانی – فضایی ، برآیندی از تعامل مولفه های متفاوت اکولوژیکی ، اجتماعی ، فرهنگی ، سیاسی و کالبدی است (ازکیا و غفاری ،1383 ، 47) . از آنجاییکه طرح هادی یکی از مهمترین و موثرترین طرح های توسعه روستایی کشور به شمار می رود ، می توان از آن به عنوان گامی اساسی در جهت موثر بودن در توسعه اهداف اجتماعی ، اقتصادی ، محیطی و کالبدی نام برد . از طرفی رشد هدایت نشده فیزیکی روستاها به شکل گیری چشم انداز ناموزونی از عرصه های سکونتگاهی انجامیده است که فاقد روابط و پیوندهای مناسب کالبدی – فضایی در درون مناطق روستایی است . فراموش کردن مدیریت کالبدی – فضایی و بی توجهی به نقش کانونهای روستایی در تحولات اقتصادی و اجتماعی کشور به شکل تغییرات کالبدی نامانوس و نیز در هم ریختگی فرهنگی و اجتماعی به همراه ناتوانی در نقش پذیری مناسب فضایی و اقتصادی روستاهای کشور انجامیده است (سعیدی ،1383 ، 16) . استدلال نظری و یافته های تجربی محققان نشان می دهد بهداشت و رفاه محل زندگی انسان ، ابعاد شخصیتی و ویژگیهای فردی انسان ها را تحت تاثیر قرار می دهد (Mitchell & et al, 2000,72). طبق تحقیقات صورت گرفته محرومیت از خدمات محلی لازم و نبود شرایط زیست محیطی محل زندگی افراد باعث افزایش جرم و جنایت و ایجاد آلودگی محیط زیست و کاهش فرصت های زندگی بهتر را برای انسانها به دنبال دارد (Stafford and Marmot ,2003,60 ) . این در حالی است که امروزه یکی از مهمترین عناصر ساختاری توسعه سکونتگاههای روستایی در جهت حمایت از فقیران روستایی و کاهش آسیب پذیری مناطق روستایی ، توجه ویژه به ابعاد فعالیت های اجتماعی ، اقتصادی و محیطی انسان در مناطق یاد شده است . بدین معنا عناصر کالبدی سکونتگاههای روستایی شامل مسکن ، محیط امن ، خدمات عمومی ، خدمات زیر بنایی و کاربری اراضی می شود که حمایت مادی و بهبود کیفیت زندگی انسان روستایی را مدنظر قرار می دهند (پور طاهری و همکاران ، 1390 ، 22) .
حال با توجه به تهیه و اجرای طرح هادی در روستاهای کشورمان ، توسعه وگسترش عرصه های روستایی سئوالی مطرح می گردد که آیا اجرای طرح هادی بر بهبود کیفیت زندگی روستاییان موثر بوده است ؟ و در این تحقیق سعی بر پاسخ سئوال در بخش مرکزی شهرستان رشت شده است .
تحقیق حاضر در پنج فصل انجام گرفته است :
فصل اول ) طرح تحقیق :در این فصل ضمن بیان مسئله و ضرورت تحقیق، اهداف تحقیق را عنوان نموده و پس از تدوین فرضیه ها وچگونگی روش تحقیق، مفاهیم و واژه های تحقیق بیان شده است.
فصل دوم )مبانی نظری، روش شناسی و تکنیک های تحقیق :در این فصل به بیان تعاریف و مفاهیم مشارکت و موضوعات مرتبط با مشارکت و بیان دیدگاه های صاحب نظران پرداخته شده است.
فصل سوم )ویژکی های جغرافیایی محدوده مورد مطالعه:در این فصل به بیان ویژگی های طبیعی و انسانی و اقتصادی محدوده مورد مطالعه پرداخته می شود.
فصل چهارم)یافته های تحقیق :در این فصل به تجزیه وتحلیل یافته ها در غالب جداول حاصل از پاسخ روستاییان پرداخته شده است.
فصل پنجم)آزمون فرضیه ها، نتایج وپیشنهاداها:در این فصل به آزمون چهار فرضیه این تحقیق وبیان نتایج و ارائه پیشنهادات پرداخته می شود.
فصل اول :
طرح تحقیق

1-1-بیان مسئله
طرح هادی به عنوان نخستین و مهم ترین تلاش سازمان یافته ملی جهت ساماندهی فضایی روستاهای کشور و ارتقاء و بهبود مدیریت توسعه روستایی می باشد . طرح هادی روستایی از جمله طرحهای عمران روستایی است که نقش بنیادی در توسعه یکپارچه نواحی روستایی دارد. این طرح به دنبال فراهم کردن زمینه توسعه و عمران روستاها با توجه به شرایط فرهنگی ، اقتصادی و اجتماعی ، تامین عادلانه امکانات از طریق ایجاد تسهیلات اجتماعی ، تولیدی و رفاهی ، هدایت وضعیت فیزیکی روستا و ایجاد تسهیلات لازم جهت بهبود مسکن روستاییان و خدمات زیست محیطی و عمومی می باشد . لذا با توجه به روند تهیه و اجرای این طرحها در سطح استان گیلان ، ارزیابی اثرات آن ها ، موضوع مهمی است که می تواند علاوه بر روشن نمودن پیامدهای اجرای طرح هادی ، با شناسایی قوت ها و ضعف های موجود اطلاعات لازم را برای مدیریت بهتر طرح های روستایی فراهم نماید .
اجرای طرح بهسازی و طرح هادی روستایی از سال 1362 از سوی وزیر مسکن و شهرسازی وقت پیشنهاد و برای نخستین بار در سال 1366 در کشور اجرا شد . به منظور روشن شدن ابعاد اجرای کار ، آیین نامه نحوه بررسی و تصویب طرح هادی توسعه عمران محلی ، ناحیه ای و منطقه ای ، ملی و همچنین مقرات شهرسازی و معماری کشور در سال 1378 به تصویب هیات دولت رسید. اجرای طرح هادی روستایی با انگیزه نگهداشت جمعیت روستایی ، بهسازی محیط روستایی و ارتقاء بهداشت ، هدفمند نمودن ساخت و سازها ، تسهیل در عبور و مرور و ایجاد بستر توسعه همه جانبه و تسهیل در ارائه خدمات دیگر دستگاههای اجرایی کشور صورت می گیرد . لازم به ذکر است که به دلیل مشکلاتی از قبیل کمبود بودجه اجرای طرح های تهیه شده ناقص و تنها در حد بازگشایی معابر و صدور پروانه ساخت در مکان پیشنهادی جهت کاربری مسکونی و تجاری می باشد.
در طول این تحقیق به اثرات مثبت و منفی اجرای طرح هادی در بهبود کیفیت زندگی روستاییان خواهیم پرداخت . به عبارتی دیگر خواهیم دید که اجرای طرح هادی روستایی تا چه میزان بر زندگی روستاییان ، میزان خدمات رسانی به روستاها ، هدفمند کردن ساخت و سازها ، تسهیل در عبور و مرور و کاهش آهنگ مهاجرت و حتی ترغیب به مهاجرت معکوس تاثیرگذار است و آیا این اثرات مثبت هستند. بیان اثرات مثبت اجرای طرح هادی روستایی در کیفیت زندگی روستاییان خود دلیلی بر افزایش مشارکت و سرمایه گذاری در روستاها خواهد شد و بیان اثرات منفی آن راهکاری جهت تغییر روند تهیه و اجرای طرحهای هادی روستایی خواهد بود . به طور کلی تحلیل اثرات اجرای طرح هادی در بهبود کیفیت زندگی روستاییان می تواند زمینه مدیریت موفق روستایی گردد. بر این اساس پژوهش حاضر در صدد پاسخ گویی به این مورد اصلی است که اجرای طرح هادی بر بهبود کیفیت زندگی روستاهای بخش مرکزی شهرستان رشت تا چه حد تاثیر داشته است ؟
1-2- اهمیت و ضرورت تحقیق
سکونتگاههای روستایی در کشور ما به شکل ارگانیک (طبیعی) بر اساس نیازهای جوامع انسانی ساکن در آنها شکل گرفته و گسترش یافته اند ، بنابراین شکل گیری و گسترش روستا بر اساس برنامه ریزی صحیح صورت نگرفته و عملاٌ سکونتگاههای روستایی کشور تا قبل از طرح های هادی روستایی دارای هویت و شناسنامه نبوده اند . اهمیت تهیه و اجرای طرحهای هادی روستایی به عنوان پروژه های بخشی یا مقطعی توانست ابتدا به روستاها هویت بخشیده که به عنوان یکی از پروژه های توسعه روستایی در بهبود وضعیت اقتصادی ، اجتماعی ، فرهنگی و خصوصاً بخش فیزیکی و کالبدی تاثیر بسزایی داشته باشد . اهمیت و ضرورت تهیه و اجرای طرح هادی این است که روستاهای دارای طرح هادی از شرایط ویژه ای در عمران و آبادی خویش از قبیل آب رسانی ، راهسازی ، اجرای طرح های عمرانی و تخصیص منابع مالی نسبت به روستاهای فاقد طرح هادی می باشند . لذا تهیه طرحهای هادی روستایی و اجرای آن با توجه به ورود امکانات و خدمات زیر بنایی و روبنایی بر کیفیت و بهبود زندگی اهالی در بلند مدت موثر است که نشان از اهمیت بررسی تحقیق بر تهیه و اجرای طرح های هادی روستایی است . از دیگر عواملی که روستاهای ایران و همچنین گیلان همواره از آن متاثر بوده مهاجرت نیروی جوان و خلاق به دلایلی از قبیل جستجو برای کار بهتر ، زندگی با کیفیت بالاتر و درآمد بیشتر است و این واقعیت تلخ مانع پیشرفت روستاها و حتی شهرهای پیرامون می گردد زیرا با مهاجرت این افراد نه تنها روستاها از افراد جوان و خلاق خالی گشته و پیشرفتی نخواهند داشت بلکه با زندگی در شهرهای اطراف مشکلاتی از قبیل ایجاد شغلهای کاذب اضافه می گردد که باعث کاهش کیفیت زندگی در شهرها خواهد شد . برای یافتن راه حل مناسب کافی است به روستاهای کشورمان توجه بیشتری گردد زیرا اگر کیفیت زندگی در ابعاد مختلف زندگی روستاییان افزایش یابد و آنها در محل سکونت خود احساس آرامش و آسایش نمایند نه تنها از روستاهای محل زندگی خود خارج نشده بلکه باعث برگشت مهاجرین به روستاهای خود می شود و حتی محیط روستایی چنان خواهد گشت که افراد شهرنشین به زندگی در روستا راغب شوند . از جمله عواملی که می تواند بر کیفیت زندگی روستاییان موثر باشد تهیه و اجرای طرح هادی روستایی است . به همین دلیل در این پژوهش سعی شده با انتخاب روستاهایی از بخش مرکزی شهرستان رشت میزان تاثیر تهیه و اجرای طرح هادی روستایی بر کیفیت مردم سنجیده شود ، بدینوسیله می توان راهکارهای مناسب جهت افزایش کیفیت زندگی و یا حتی افزایش کیفیت تهیه و اجرای طرح هادی در روستاها یافت .
1-3- اهداف تحقیق
اهداف این تحیقیق شامل دو دسته اهداف اصلی و فرعی می گردد :
1-3-1-هدف اصلی
تعیین اثرات اجرای طرح هادی در بهبود کیفیت زندگی روستاییان بخش مرکزی شهرستان رشت
1-3-1-اهداف فرعی
ارزیابی اثر بخشی آگاهی روستاییان از اجرای طرح هادی بر کیفیت زندگی
ارزیابی اثر بخشی طرح هادی روستایی بر کیفیت زندگی روستاهای دارا و فاقد طرح هادی اجرا شده
1-4-سئوال های تحقیق
سئوال های این تحقیق با توجه به اهداف آن عبارتند از :
اجرای طرح هادی بر بهبود کیفیت زندگی در روستاهای بخش مرکزی شهرستان رشت تا چه حد موثر بوده است ؟
آگاهی مردم در اجرای طرح هادی بر بهبود کیفیت زندگی روستاییان تا چه حد موثر بوده است ؟
کیفیت زندگی در روستاهای دارا و فاقد طرح هادی اجرا شده تا چه حد متفاوت است ؟
1-5-فرضیه های تحقیق
با توجه به مباحث نظری مطرح شده در زمینه ی اجرای طرح هادی و تاثیر آن بر کیفیت زندگی که بدان ها اشاره خواهد شد ، به نظر می رسد اجرای طرح هادی می تواند بر بهبود کیفیت زندگی روستاییان موثر باشد و در این میان آگاهی اهالی روستا از این طرح و اثرات آن بی تاثیر نیست و با مقایسه کیفیت زندگی در روستاهای دارای طرح هادی اجرا شده و روستاهای دارای طرح هادی می توان بر اهمیت این مهم تاکید نمود . بنابراین با توجه به نقش اجرای طرح هادی بر کیفیت زندگی روستاییان می توان فرضیه های زیر را مطرح نمود:
اجرای طرح هادی بر بهبود کیفیت زندگی در روستاهای بخش مرکزی شهرستان رشت موثر بوده است.
میزان آگاهی مردم در اجرای طرح هادی و اثر بخشی آن بر بهبود کیفیت زندگی روستاییان موثر است.
کیفیت زندگی در روستاهای دارا و فاقد طرح هادی اجرا شده متفاوت است.
1-6-روش تحقیق و مراحل آن
1-6-1-روش تحقیق
این تحقیق بنا به ماهیت خود و با توجه به بهره گیری از تکنیک های آماری در بررسی همبستگی بین متغیر ها از جمله تحقیقات توصیفی – تحلیلی بشمار میرود . در بررسی و شناخت وضع موجود از روش توصیفی و جهت تجزیه و تحلیل آماری از روش تحلیلی استفاده شده است . از جنبهای دیگر از جمله تحقیقات کاربردی است، بطوری که نتایج آن میتواند مسئولان دستگاههای اجرایی را در تصمیم گیری و برنامه ریزیها مساعدت رساند.
1-6-2-مراحل تحقیق
1-6-2-1-مرحله گرد آوری اطلاعات
در انجام این پژوهش ودرمرحله گردآوری اطلاعات از دو روش اسنادی (کتابخانه ای) و مطالعات میدانی استفاده شده است. بدین ترتیب که در روش اسنادی از اسناد و منابع موجود در کتابخانه دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت، مقالات علمی وپژوهشی داخلی وخارجی، معاونت برنامه ریزی استانداری گیلان، سایتهای اینترنتی معتبر به منظور تدوین مبانی نظری و چهارچوب مفهومی تحقیق ، پیشینه تحقیق ، ویژگیهای جغرافیایی و جمعیت محدوده مورد مطالعه ، همچنین در روش میدانی نحوه جمع آوری اطلاعات شامل پرسش نامه، مشاهده مستقیم، مصاحبه با مدیران محلی، پایگاه داده های اطلاعاتی، جداول و عکس جهت تکمیل اطلاعات کتابخانه ای و تعیین اثرات اجرای طرح های هادی در کیفیت زندگی روستاییان بخش مرکزی شهرستان رشت می باشد.
1-6-2-2- مرحله سازماندهی و طبقه بندی اطلاعات
در این مرحله اطلاعاتی که در مرحله اول و از طریق روشهای اسنادی و میدانی بدست آمده است جهت تسهیل و تسریع در تدوین پایان نامه در قالب جداول ، نمودار و نقشه سازماندهی و طبقه بندی شده است.
1-6-2-3 – مرحله تجزیه وتحلیل اطلاعات
پس از جمع اوری اطلاعات مورد نیاز از طریق روشهای اسنادی و میدانی و سازماندهی و طبقه بندی آنها در قالب جداول، نمودار و نقشهها، به منظور تجزیه و تحلیل اطلاعات از روشهای آماری و جهت پردازش اطلاعات از نرم افزار SPSS استفاده شده است. همچنین به منظور ترسیم جداول و نمودارها از نرم افزار Excel و برای ترسیم نقشه ها از نرم افزار Arc GIS بهره برده شده است .
1-7-جامعه آماری ، حجم نمونه و متغیرهای تحقیق
جامعه آماری در این پژوهش ، روستاییان بخش مرکزی شهرستان رشت می باشند . بخش مرکزی شهرستان رشت در سال 1390 دارای 4 دهستان ، 74 روستا ، 16904 خانوار و 56284 نفر جمعیت می باشد . با توجه به حجم جامعه آماری و بر اساس جدول استاندارد مورگان حجم نمونه آماری 387 نفراز روستائیان می باشد که با استفاده از روش نمونه گیری تصادفی(سهمیه ای)اقدام به توزیع و تکمیل پرسشنامه در سطح روستاهای مورد مطالعه شده است. در این تحقیق از مجموع 74 روستا، 8 روستا به عنوان روستاهای نمونه (که نیمی از آنها دارای طرح هادی اجرا شده و نیمی دیگر دارای طرح هادی بوده اند)، مورد بررسی قرار گرفته است و روستاها براساس روستاهای کوچک، متوسط،بزرگ و روستاشهر طبق جدول (1-1)، طبقه بندی گردید و سهم هر طبقه و تعداد نمونه های هر روستا مشخص گردید. به عبارتی دیگر با درصد گیری هر طبقه جمعیتی از کل جمعیت، محاسبه گردیده و سهم هر روستا نیز با توجه به تعداد جمعیت آن روستا و براساس جدول Excelمشخص گردید. متغیر وابسته تحقیق حاضر بهبود کیفیت زندگی روستاییان درابعاد : محیطی، اقتصادی، اجتماعی و کالبدی و متغیر مستقل آن اجرا شدن و نشدن طرح هادی روستایی میباشد.
جدول 1-1 : فهرست روستاهای دارای طرح هادی و طرح هادی اجرا شده بخش مرکزی شهرستان رشت
نام دهستان تعداد روستا تعداد روستای دارای طرح هادی تعداد روستای دارای طرح هادی اجرا شده نام روستای دارای طرح هادی اجرا نشده نام روستای دارای طرح هادی اجرا شده جمعیت سال اجرای طرح هادی
پسیخان 12
(13روستا که یک روستا فاقد سکنه می باشد ) 12 8 خشت مسجد
کسار
گالش محله
تازه آباد پسيخان 488 1378
تازه آباد 101 1390
دافسار 482 1389
كلش طالشان 169 1390
آتشگاه 279 1388
بيجاركنار 1033 1391
پسويشه 610 1390
طرازكوه 772 1385
پیربازار 22 20 5 فخب ،راسته کنار، شمس بیجار، کماکل، مبارک آباد، منگوده، طش، گراکه، گالش گاچه، سوخته لوله، رجاکل، خنفچه، پیله داربن، علویان سيا ه اسطلخ 3406 1384
كفته رود 934 1384
پيربازار 405 1376
آلمان 349 1388
گالش خيل 451 1388
حومه 25 23 9 پلکو، خاجان چهاردانگ، مجموعه خاجان چهاردانگ، گوراب، شکاراسطلخ، توچی پایه بست، رکن سرا، دوآب مردخ، پایین کویخ ، بالاکویخ، کرچوندان، بیجارپس، گرفم، سوقه بيجاربنه 1547 1388
لچه گوراب 3102 1391
ويشكاسوقه 615 1384
ميشامندان 1030 1390
پيشه ور 684 1389
خناچاه 1810 1390
پاچكنار 1930 1379
پيركلاچاه 2048 1388
تويسراوندان 947 1379
لاکان 15
(17 روستا که دو روستا فاقد سکنه می باشد) 14 2 سقالکسار، نارنج کل، کتیگر، سبکی سر لاکان، گوراب ورزل، ،صیقلان ورزل، ویشکا ماتیر، ویشکاورزل، اسکده، عزیزکیان، کیسارورزل، رواجیر فلكده 1411 1385
سياه گلوندان 608 1389
ماخذ : بنیاد مسکن انقلاب اسلامی استان گیلان ، 1392
جدول 1-2 : طبقه بندی روستاهای بخش مرکزی شهرستان رشت بر اساس جمعیت
جمعیت روستاهای دارای طرح هادی اجرا شده تعداد روستای منتخب روستاهای دارای طرح هادی تعداد روستای منتخب
تعداد درصد تعداد درصد کمتر از 250 نفر 2 3/8 1 10 3/26 1
500-250 نفر 6 25 1 10 3/26 1
1000-500 نفر 7 2/29 1 12 6/31 1
بیشتر از 1000 نفر 9 5/37 1 6 8/15 1
مجموع 4 4
ماخذ : یافته های تحقیق ، 1392
سپس با استفاده از جدول مورگان و با سطح اطمینان 95/0 و با توجه به مجموع جمعیت دو گروه که برابر 8298 نفر می باشد باید از 384 نفر از جامعه انتخابی به جمع آوری اطلاعات پرداخت . حال با استفاده از نسبت جمعیت هر روستا به تعداد کل نمونه مقرر شد از هر روستا چند پرسشنامه کامل می گردد .
جدول 1-3 : روستاهای نمونه و تعداد پرسشنامه
جمعیت روستاهای دارای طرح هادی اجرا شده تعداد پرسشنامه روستاهای دارای طرح هادی تعداد پرسشنامه
روستای منتخب جمعیت تعداد نمونه روستای منتخب جمعیت تعداد نمونه کمتر از 250 نفر تازه آباد 101 7/4 5 توچی پایبست 141 5/6 7
500-250 نفر پسیخان 488 6/22 23 پایین کویخ 279 9/12 13
1000-500 نفر ویشکا سوقه 615 5/28 29 گرفم 645 8/29 30
بیشتر از 1000 نفر سیاه اسطلخ 3406 6/157 158 خشت مسجد 2623 4/121 122
جمع کل 215 172
ماخذ : اطلاعات تحقیق ،1392
همچنین حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران نیز معین گردید که برابر 2/367 نفر می باشد و چون عدد بدست آمده نزدیک به حجم نمونه انتخابی می باشد از آن صرف نظر می گردد .
روایی پرسشنامه با استفاده از نظر کارشناسان و متخصصین امر برنامهریزی روستایی و پایایی پرسشنامه از طریق آزمون آلفای کرونباخ بدست آمده است. مفهوم اعتبار یا روایی به این پرسش پاسخ میدهد که ابزار اندازهگیری تا چه حد خصیصه مورد نظر را میسنجد. بدون آگاهی از اعتبار ابزار اندازهگیری نمیتوان به دقت دادههای حاصل از آن اطمینان داشت. برای بررسی اعتبار محتوا این پرسشنامه ، پرسشنامه اولیه را ابتدا تنظیم نموده و سپس با استفاده از نظر متخصصان و استاد راهنمای محترم تغییر و تنظیم مجدد گردید .
از آنجا که آلفای کرونباخ معمولاً شاخص کاملاً مناسبی برای سنجش قابلیت اعتماد ابزار اندازهگیری و هماهنگی درونی میان عناصر آن است که علاوه بر گزینه های دو ارزشی برای گزینه های چند ارزشی (مانند طیف 5 گزینه ای لیکرت) نیز کاربرد دارد ، بنابراین قابلیت اعتماد پرسشنامه مورد استفاده در این تحقیق را به کمک آلفای کرونباخ در نرم افزار spss ارزیابی میکنیم . این روش برای محاسبه هماهنگی درونی ابزار اندازهگیری از جمله پرسشنامهها یا آزمونهایی که خصیصههای مختلف را اندازه گیری میکنند، به کار می رود. (سرمد و همکاران، 1385).
جدول 1-4- ضرایب آلفای کرونباخ برای متغیر ها ی تحقیق
مؤلفهها تعداد سؤالات ضریب آلفای کرونباخ
شاخص های اجتماعی 10 905/0
شاخص های اقتصادی 7 937/0
شاخص های کالبدی 8 855/0
شاخص های محیطی 10 938/0
گفته می شود اگر ضریب آلفا بیشتر از 7/0 باشد آزمون از پایایی قابل قبولی برخوردار است و اگر ضریب آلفااز 5/0 تا 7/0 باشد آزمون از پایایی متوسط برخوردار خواهد بود . از نتایج آزمون معلوم است که پایایی مورد قبول است .
1-8- پیشینه تحقیق :
بارتلت (2010)در مقاله ای تحت عنوان کیفیت زندگی و توسعه مناطق می گوید چند عامل که به کیفیت زندگی کمک کرده است عبارت است از درآمد خانوار، نابرابری درآمد، فقر و عوامل دیگر نظیر بیکاری و امنیت شغلی، تحصیلات ، سلامتی و دسترسی به بهداشت و سایر خدمات اجتماعی .
سرجی و کورنل در مقاله ای تحت عنوان چگونه همسایگان بر کیفیت زندگی شما تاثیر می گذارند می گوید یکی از عومل مهم در بهبود کیفیت زندگی در میان جوامع انسانی استاندارد بودن محل زندگی از نظر بهداشت ، اشتغال ، محیط زیست و کالبد می باشد ، به طوریکه رضایت از ویژگیهای اجتماعی و اقتصادی و فیزیکی محل زندگی بر رضایت از زندگی و کیفیت زندگی افراد تاثیر گذار است .
در کشور ما تحقیقاتی درباره آثار و نتایج اجرای طرح های هادی بر زندگی روستاییان صورت گرفته است. موسوی (1374) در پایان نامه ای با عنوان ارزشیابی اثرات اجتماعی طرحهای بهسازی روستایی در استان اصفهان آورده است عدم مشارکت روستاییان ، عدم شناسایی نیازهای اولیه مردم روستایی و اجرای ناقص طرح از عوامل عدم تاثیر این طرح بر کیفیت زندگی روستاییان می دانند.
در همین زمینه ، مظفر و همکاران (1387) در مقاله ای با عنوان ارزیابی اثرات اجرای طرحهای هادی بر محیط زیست روستاهای گیلان و تقی لو و همکاران (1388) در مقاله ای با عنوان ارزیابی طرحهای هادی روستایی در ابعاد کالبدی ، اجتماعی و اقتصادی از دیدگاه روستاییان بر موفق بودن اجرای طرح هادی در بهبود وضعیت کالبدی و اجتماعی روستاییان تاکید کرده اند .
حق پناه و دهقانی (1388) در مقاله ای با عنوان بررسی اثرات اجرای طرح هادی روستایی مناطق غرب گیلان آورده است پیشرفت نسبی زندگی مردم در ابعاد کالبدی از نتایج مثبت طرح و عدم رعایت و اجرای مسائل زیست محیطی را از ابعاد منفی طرح هادی می داند .
عنابستانی (1388) در مقاله ای با عنوان اثرات کالبدی اجرای طرحهای هادی روستایی افزایش امیدواری روستاییان برای ماندن در روستا ، نصیری (1388)در مقاله ای با عنوان ارزیابی اثر بخشی طرح هادی روستایی سکونتگاههای روستایی بهبود وضعیت روستا از نظر کالبدی و خدمات رسانی را از آثار مثبت اجرای طرح هادی بر کیفیت زندگی روستاییان می دانند.
آمار و صمیمی طارمی (1388) در مقاله ای با عنوان ارزیابی اثرات کالبدی طرح های هادی روستایی بهبود وضعیت ساخت و ساز در روستا و بهبود کیفیت مساکن را از آثار مثبت طرح و عدم بهبود وضعیت شبکه معابر را از ابعاد منفی طرح عنوان می کند.
مطیعی لنگرودی و یاری (1389) در مقاله ای با عنوان حفاظت محیط زیست و برنامه ریزی تو.سعه فیزیکی روستا با تاکید بر ارزیابی طرح های هادی روستایی عدم وجود رویکرد نظام مند و آمایشی در طرح و برزو و همکاران (1389) در مقاله ای با عنوان ارزشیابی کیفی اجرای طرح هادی در روستای کرانچی عدم مشارکت مردمی در اجرای طرح و نبود اعتبارات لازم جهت اتمام طرح را از عوامل اصلی عدم اثر بخشی طرح هادی بر بهبود کیفیت زندگی روستاییان میدانند.
بنیاد مسکن انقلاب اسلامی هم در دو طرح به ارزیابی و ارزشیابی طرحهای هادی روستایی پرداخته است. نتایج ارزیابی سال 1382 نشان می دهد طرح های هادی اجرا شده دارای واقع گرایی و توجه به مسائل زیست محیطی بوده ، اما در ارتباط با هماهنگی با طرح های فرادست ، مشارکت مردمی و استفاده از روش های علمی و ارتباط بخش های مختلف طرح دچار مشکل می باشد . همچنین نتایج ارزشیابی طرح هادی روستایی در سال 1388 نشان می دهد اجرای طرح هادی روستایی نتایج مثبتی را در ابعاد کالبدی ، اجتماعی و اقتصادی برای روستاهای مورد مطالعه به همراه داشته است .
محمدی یگانه و همکاران (1391) در پژوهشی با عنوان تبیین اثرات اجرای طرح هادی بر بهبود کیفیت زندگی در نواحی روستایی دهستان کرانی از شهرستان بیجار به این نتیجه رسیده اند که اجرای طرح هادی اثرات مثبت و معناداری را بر ابعاد کالبدی سکونتگاههای روستایی محدوده مورد مطالعه داشته ولی در ابعاد محیطی، اجتماعی و اقتصادی موفقیت چندانی حاصل نشده است.
1-9-محدوده مورد مطالعه
محدوده مورد مطالعه بخش مرکزی شهرستان رشت می باشد . بخش مرکزی شهرستان رشت در جنوب شهرستان واقع شده است . از نظر موقعیت ریاضی در 37 درجه و 2 دقیقه تا 37 درجه و 22 دقیقه عرض شمالی و 49 درجه و 29 دقیقه تا 49 درجه و 41 طول شرقی واقع شده است . از نظر موقعیت نسبی بخش مرکزی شهرستان رشت از شمال به بخش مرکزی بندر انزلی ، از شمال و شمال شرق به بخش خمام ، از شرق به بخش کوچصفهان و سنگر ، از شمال و شمال غرب به بخش تولم صومعه سرا ، از غرب به بخش مرکزی شهرستان شفت ، از جنوب به بخش مرکزی رودبار ، از جنوب شرقی به بخش سنگر محدود می گردد . این بخش دارای 4 دهستان با نامهای پسیخان ، پیربازار ، حومه و لاکان می باشد که با مساحت 5/447 کیلومترمربع در سال 1390 دارای 56284 نفر جمعیت و 16904 خانوار بوده است .
675005-219710
شکل 1-1 – جایگاه محدوده مورد مطالعه در تقسیمات اداری – سیاسی کشور
1-10-موانع و محدودیت های تحقیق
انجام تحقیقات همواره با مشکلاتی مواجه می باشند که این مشکلات در کشورهای در حال توسعه به خصوص در مناطق روستایی بیشتر نمایان می گردد .
عدم همکاری اهالی روستا به دلیل عدم آگاهی و باور نداشتن ارزش تحقیق و پژوهش
عدم وجود اطلاعات منسجم و به روز در سایت های سازمانی و علمی معتبر
عدم دسترسی به اطلاعات موجود و تهیه شده توسط محققان دیگر
عدم سهولت دستیابی به اطلاعات مورد نیاز پژوهش در سازمانها و ادارات مختلف
1-11 – واژه ها و مفاهیم
-روستا :
روستا واحدی است جغرافیایی که در آن انسان و محیط کاملاً با هم در ارتباطند . ترکیب عوامل انسانی در این واحد منجر به تشکیل ساختمان اجتماعی خاصی می شود که با آداب ، رسوم و شیوه زندگی ویژه ای مشخص می شود (رجایی ، 1368، 50) .
در ماده یک تعاریف و ضوابط کشوری چنین آمده است “روستا واحد مبدا تقسیمات کشوری است که از لحاظ زیستی همگن بوده و با حوزه و قلمرو معین ثبتی و عرفی مستقل که حداقل 20 خانوار و یا 100 نفر اعم از متمرکز یا پراکنده در آن سکونت داشته باشند و به طور مستقیم یا غیر مستقیم به یکی از فعالیت های کشاورزی ، دامداری و باغداری بطور اعم و صنایع دستی ، صید و یا ترکیبی از این فعالیت ها اشتغال داشته باشد . در عرف به عنوان ده ، آبادی ، دهکده و یا قریه نامیده می شود . ” (رضوانی ، 1374 ، 22) .
روستا کوچکترین واحد جمعیتی ، اقتصادی و جغرافیایی است که در آن نوعی کلکتیوسیم اقتصادی ، اجتماعی و عمرانی قابل تصدیق است (ودیعی ، 1384 ، 37) .
-طرح هادی روستایی:
طرح هادی روستایی عبارت است از طرح تجدید حیات و هدایت روستا با لحاظ ابعاد اقتصادی ، اجتماعی و فیزیکی . به عبارت دیگر طرح هادی روستایی عبارت است از دوباره روستا را با لحاظ ابعاد اقتصادی ، اجتماعی و کالبدی . (اساسنامه بنیاد مسکن انقلاب ، 1366)
طرح هادي روستايي طرحی است که ضمن ساماندهی و اصلاح بافت موجود ، میزان و مکان گسترش آتی و نحوه استفاده از زمین برای عملکرد های مختلف از قبیل مسکونی ، تولیدی ، تجاری و کشاورزی ، و تأسیسات و تجهیزات و نیازمندیهای عمومی روستایی را بر حسب مورد در قالب مصوبات طرحهای ساماندهی فضا و سکونتگاههای روستایی یا طرحهای جامع ناحیه ای تعیین می نماید (آئین نامه نحوه بررسی و تصویب طرحهای توسعه عمران محلی ، ناحیه ای ، منطقه ایی ، و ملی و مقررات شهرسازی و معماری کشور، 1378)
-کیفیت زندگی :
کیفیت زندگی یک مفهوم گسترده و چند بعدی است در رابطه با رفاه کلی افراد در جامعه که می توان با شاخص های عینی و همچنین ذهنی اندازه گیری شود(Fahey, Noland and Whelan, 2003) .
کیفیت زندگی یک مفهوم مبتنی بر ارزش است و از طریق روش های سنتی، منطقی، و یا پوزیتیویستی به طور کامل شناخته نخواهد شد .به طور مشهود ، روش تاریخی، زیست محیطی، شخصی و اجتماعی نقش مهمی دارند (Peruniak ,Geoffrey s, the promise of quality of life ,2010,56) .
مفهوم کیفیت زندگی یک فرصت برای قدم به عقب و در نظر گرفتن همه افراد در قبل، حین و بعد از مداخله را فراهم می کند. کیفیت زندگی یک مفهوم است که بافت روابط را برجسته می کند . این به سازماندهی پیچیدگی های مبهم کمک می کند (Peruniak ,Geoffrey s, the promise of quality of life ,2010,58) .
-بهبود کیفیت زندگی :
چند عامل که به کیفیت زندگی کمک کرده است عبارت است از درآمد خانوار، نابرابری درآمد، فقر و عوامل دیگر نظیر بیکاری و امنیت شغلی، تحصیلات ، سلامتی و دسترسی به بهداشت و سایر خدمات اجتماعی (Bartlett , 2010,156) .
یکی از عومل مهم در بهبود کیفیت زندگی در میان جوامع انسانی استاندارد بودن محل زندگی از نظر بهداشت ، اشتغال ، محیط زیست و کالبد می باشد ، به طوریکه رضایت از ویژگیهای اجتماعی و اقتصادی و فیزیکی محل زندگی بر رضایت از زندگی و کیفیت زندگی افراد تاثیر گذار است (Sirgy and Cornwell,2002,154 ) .
-برنامه ریزی:
کوششی که در جهت انتخاب بهترین برنامه برای رسیدن به هدفهای مشخص صورت می گیرد ، برنامه ریزی گویند ( شیعه ، 1369 ،85) .
برنامه ریزی عبارت است از ایجاد هماهنگی در یک حرکت جهت دار به منظور بهره گیری از تمامی امکانات موجود برای دست یابی به سطوح بالاتر توسعه اقتصادی ، اجتماعیی و فرهنگی با در نظر گرفتن تعادل اکولوژیکی . بنابراین هدایت به منظور افزایش بازدهی و کاهش خسارت در فضای زیستی از اهداف اصلی برنامه ریزی می باشد . (جهانی ، 1375 ، 47) .
-برنامه ریزی روستایی :
یک برنامه ریزی روستایی عملی است ثابت که به گونه ای آرمانی تنظیم شده است و جنبه های گوناگونی خواهد داشت و به نحوی مطلوب دارای توازن خواهد بود .(دیوید ا.ام.لی ، استاد جغرافیا)
برنامه ریزی روستایی تعیین یک طرح مشخص و یک الگوی صریح جهت توسعه و شکوفایی زندگی روستایی با پیش بینی و آینده نگری مسائل خاص اجتماعی و اقتصادی جهت توسعه است که نمی تواند بدون توجه به امکانات مادی و انسانی موجود در روستا صورت گیرد . (مولائی ، 1379 ، 44)
-توسعه روستایی :
در نگرش های نوین توسعه که بر توانمند سازی جامعه روستایی ومقوله ها مشارکت وتوسعه منابع انسانی تأکید می شود، توسعه روستایی را می توان فرایندی همه جانبه از تحولات رو به تکامل ساختارهای شکل دهنده زندگی روستایی نامید که منجر به ارتقاء سطح زندگی مادی و معنوی روستائیان با عنایت به مقوله پایداری می‎گردد(پژوهشکده مدیریت شهری و روستایی، 1390،ص11 ).
از چند سده ی اخیر و با رشد پر شتاب صنعت و فناوری در جهان، عقب ماندگی مناطق روستایی بیش تر عیان گردیده است. از آن جایی که عموماً روستاییان نسبت به شهر نشینان دارای درآمد کم تری هستند و از خدمات اجتماعی ناچیزی برخوردارند. اقشار روستایی، فقیرتر و آسیب پذیرتر محسوب می شوند و از همین رو بعضاً این عامل منجر به مهاجرت آنان به سمت شهرها نیز می شود. علت این امر نیز پراکندگی روستاها، نبود صرفه ی اقتصادی برای ارائه ی خدمات اجتماعی و حرفه ای و تخصصی، نبودن کار کشاورزی (کم بودن بهره وری) و محدودیت منابع ارضی (در مقابل رشد جمعیت) و عدم مدیریت صحیح مسئولان بوده است. به همین جهت، برای رفع فقر بهره وری آنان، تمهید توسعه روستایی مطرح گردید.
در گذشته برخی مدیران و سیاست گزاران امر توسعه، صرفاً بر توسعه ی کشاورزی متمرکز می شدند که امروزه نتایج نشان داده است توسعه روستایی صرفا از این طریق محقق نمی شود. روستا جامعه ای است که دارای ابعاد اجتماعی مختلف است و نیازمند توسعه ی همه جانبه (یعنی توسعه روستایی) است، نه صرفاً توسعه ی کسب و کار و نظامی به نام کشاورزی.
هر چند باید گفت که از طریق توسعه ی کشاورزی موفق نیز الزاماً توسعه روستایی محقق نمی شود. چون اولاً فواید توسعه ی کشاورزی عاید همه روستاییان نمی شود (بیش تر عاید زمین داران، به خصوص مالکان بزرگ می شود)، ثانیاً افزایش بهره وری کشاورزی باعث کاهش نیاز به نیروی انسانی می شود (حداقل در دراز مدت) و این خود باعث کاهش اشتغال روستاییان و فقر روز افزون آنان و مهاجرت بیش تر به سمت شهرها می شود (امینی، 1384، ص13).
-برنامه ریزی توسعه روستایی :
برنامه ریزی توسعه روستایی استراتژی است که برای بهبود زندگی اقتصادی و اجتماعی گروه مشخصی از مردم که همان روستاییان فقیرند ، طراحی می شود . (بانک جهانی)
برنامه های توسعه ی روستایی جزئی از برنامه های توسعه ی هر کشور به شمار می رود که برای دگرگون سازی ساخت اجتماعی ـ اقتصادی جامعه ی روستایی به کار می رود. این برنامه ها توسط دولت و کارگزاران آن ها در مناطق روستایی اجرا می شود. این امر در میان کشورهای در حال توسعه، که دولت نقش اساسی در تلاش برای تجدید ساختمان جامعه به منظور هماهنگی با اهداف سیاسی و اقتصادی خاص به عهده دارد،اهمیت بیشتری پیدا می کند (پاپلی یزدی و ابراهیمی، 1385،ص 53).
-ارزیابی :
ارزیابی که هدف اصلی آن کشف این نکته است که یک طرح معین مطابق رهنمود مقرر اجرا می شود یا نه و عبارت است از تحلیل نهادها و فعالیت های مربوط به طرح و تاثیر آن بر هنجارهاو هدف های اعلام شده طرح . به معنای متداول ارزیابی ، به تاثیر طرح یا پروژه می پردازد .(مرکز امور توسعه آسیا حوزه اقیانوس آرام ، 1366 ، 33) . بررسی و ارزیابی را نه تنها باید در حین اجرای پروژه ها و طرحها انجام داد بلکه مدتی پس از پایان آن نیز به منظور بررسی عملکرد کلی شامل آثار مستقیم و غیر مستقیم و ثانویه آنها باید ارزیابی مجدد صورت گیرد . (مهندسان مشاور H.D.V ، 1371، 435)

فصل دوم :
مبانی نظری ، روش شناسی و تکنیک های تحقیق

2-1- مبانی نظری
2-1-1- برنامه ریزی و توسعه منطقه ای
برنامه ریزی عبارت است از یک جریان آگاهانه که به منظور دست یابی به اهداف معین و مشخص ، انجام سلسله اقدامات و فعالیت های مرتبط با یکدیگر در آینده را پیش بینی می کند . برنامه ریزی توسعه منطقه ای فرایندی است در جهت تنظیم و هماهنگ کردن برنامه های مختلف اقتصادی و اجتماعی با نیازها و امکانات محلی و منطقه ای . در این برنامه ریزی چون مشارکت مردم نیز مطرح می شود می توان آن را برنامه ریزی از پایین به بالا در جهت انطباق برنامه های کلان با ویژگیهای ناحیه ای دانست . در برنامه ریزی و توسعه منطقه ای برنامه ریزان بیشتر به فکر استفاده بهینه از منابع و قابلیت های منطقه و همچنین برطرف کردن عدم تعادل های منطقه ای هستند . در این برنامه ریزی ، برنامه ریزان باید به مشخصاتی توجه کنند که یک منطقه در آینده می تواند داشته باشد زیرا قابلیت منطقه در آینده حکایت از وجود منابع برای توسعه آن مناطق را دارد . در این صورت برنامه ریزان لازم است تا برنامه های خود را متناسب با قابلیتها و تواناییهای منطقه طراحی نمایند . در تعیین محدوده هر منطقه از معیارهای متفاوت و گوناگونی مانند منطقه جغرافیایی ، توسعه اقتصادی ، اداری ، نژادی ، اقلیتی ، مذهبی ، فرهنگی ، مرزهای سیاسی و … استفاده می شود . در برنامه ریزی منطقه ای میتوان از اجزای کوچکتری مانند برنامه ریزی محلی که مربوط به یک محل خاصی از یک منطقه یا ناحیه می باشد نیز استفاده کرد که در این صورت برنامه ریزی دقیق تر خواهد شد . البته در این برنامه ریزی احتیاج به مشارکت مردمی وجود دارد (آسایش ، 1381 ، 23) .
رسالت و هدف برنامه ریزی منطقه ای برای عمران و توسعه مناطق تحول و دگرگونی کامل و اساسی در کلیه شئون زندگی اقتصادی ، اجتماعی هر منطقه در جهت رشد ، پیشرفت آبادانی آن منطقه در سطوح شهری و روستایی می باشد (معصومی اشکوری ، 1367 ، 48 ) .
لازم به ذکر است برنامه ریزی منطقه ای شامل برنامه ریزی شهری و برنامه ریزی روستایی می باشد . از آنجاییکه جهت برنامه ریزی منطقه ای نیاز به برنامه ریزی در سطح ناحیه داریم ، زیرا هر منطقه شامل چند ناحیه می باشد و جهت برنامه ریزی ناحیه ای نیاز به برنامه ریزی در سطح پایین تر یعنی برنامه ریزی روستایی خواهیم داشت ، در این مرحله به برنامه ریزی روستایی می پردازیم(عاشقی ، 1388 ،21) .
2-1-1-1-برنامه ریزی روستایی
برنامه ریزی روستایی فرایندی است پیچیده که شامل گردآوری اطلاعات و تجزیه و تحلیل کردن مسائل و حل آنهاست . برنامه ریزی روستایی مثل هر برنامه دیگر اقتصادی و اجتماعی شامل سه مرحله تهیه برنامه ، اجرا و ارزشیابی است ، که هر یک از این مراحل یک بخش مهم از فرایند برنامه ریزی روستایی را تشکیل می دهد .
2-1-1-2- برنامه ریزی توسعه روستایی
توسعه و عمران روستایی یک فعالیت چند بخشی مرکب است که شامل توسعه کشاورزی و اجتماعی برای هر فرد روستایی است (آلبرت واترسون) .
توسعه روستایی عبارت است از اعلام وعده ارزشمند افزایش شخصیت و اعتبار زندگی روستایی و تغییر زارع روستایی فقیر به یک کشاورز مترقی و علمی و در همان حال تهیه کیفیت زندگی بهتر ، تغذیه مناسب تر و عرضه منظم و بیشتر مواد غذایی برای ساکنان شهرها با قیمت ارزانتر (پروفسور جرج اکسین).
اگر قرار است توسعه ای انجام گیرد و خود مستمر باشد باید به طور اعم از مناطق روستایی و به طور اخص از بخش کشاورزی آغاز شود (مایکل تودارو).
اصولاً هیچ کاری نمی تواند بدون اندیشه قبلی و تعیین مشی صریح برای دست یابی به هدفی از پیش تعیین شده باشد ، با در نظر گرفتن این اصل کلی ، توسعه مناطق روستایی نمی تواند بدون برنامه ریزی صورت پذیرد به همین خاطر برنامه ریزی و توسعه روستایی توام می باشند (مولائی هشجین ، 1379 ، 45 ).
2-1-1-3- نظریات توسعه منطقه ای
نظریه های توسعه منطقه ای به طرح هدف ها و راهبردهایی می پردازند که در چارچوب خرد و منطق نظریه مربوط تحقق توسعه امکان پذیر می شود (صرافی ، 1377 ، 89) . نخستین کوشش ها برای ارائه نظریاتی در مورد توسعه منطقه ای از سوی جغرافیدانانی چون کریستالر و لوش آغاز گردید و پس از جنگ جهانی دوم نیز توسط اقتصاد دانانی چون میردال ، ایزاردو و پرو ادامه پیدا نمود (هیلهورست ، 1370 ، 11)
2-1-2- رویکردها و راهبردهای برنامه ریزی توسعه روستایی
2-1-2-1- رویکردهای فضایی – کالبدی
یکی از کاربردهای اساسی علوم جغرافیایی در عرصه برنامه ریزی در فضاهای محلی – منطقه ای و ملی و همچنین توسعه روستایی در حوزه مباحث کالبدی- فضایی است . البته گفتنی است که این حوزه فقط اختصاص به علوم جغرافیایی نداشته بلکه موضوعی بین رشتهای است که طیف وسیعی از علوم اجتماعی، اقتصادی و محیطی اکولوژیک را نیز در بر میگیرد.
توجه به ابعاد مکانی و فضایی برنامه ریزی توسعه روستایی از دهه 1970 شروع شد و تاکنون راهبردهای متعددی در این زمینه ارائه شده است . راهبرد مراکز رشد روستایی ، راهبرد برنامه ریزی مراکز روستایی ، راهبرد توسعه روستا – شهری و راهبرد کارکردهای شهری در توسعه روستایی ، از مهمترین راهبردهای ارائه شده در این زمینه است . در برنامه های عمرانی و توسعه روستایی در ایران چه در قالب برنامه های پنج ساله و چه در چارچوب طرح های توسعه روستایی در سطوح ملی ، منطقه ای و محلی ، از این راهبردها کم و بیش استفاده شده است . (رضوانی ، 1387 ، 111)
رویکرد توسعه فضایی – کالبدی روستا ، رویکرد غالب در برنامه ریزیهای توسعه دولت در بعد از انقلاب اسلامی بوده است . این رویکرد ساخت فیزیکی و کالبدی روستاها را متناسب با شرایط تحول و توسعه جامعه روستایی نمی داند و لازمه تحول و توسعه روستایی را تحول در ساختار کالبدی و فیزیکی آن می داند (جمعه پور ، 1384، 158) .
2-1-2-2- راهبرد مراکز رشد روستایی
روابط بین سکونتگاههای مرکزی در نواحی روستایی و با حوزه نفوذ آنها به عنوان عامل توسعه یا بازدارنده آن با توجه به نیروهای جذب و پخش در این نظریه تبیین گردید . به طور خاص عوامل جذب برای کنترل و تمرکز جمعیت و فعالیتهای اقتصادی – اجتماعی در نواحی روستایی تحت فشار و عوامل دفع به عنوان الگویی برای توسعه نواحی روستایی محروم و دورافتاده مورد توجه قرار گرفت ، البته با توجه به ابهاماتی که در فرایند آثار جذب و پخش مراکز رشد روستایی مطرح گردید میزان موفقیت آن در برنامه ریزی سکونتگاهها متفاوت بوده است . مهمترین مسئله در موفقیت مراکز رشد در نواحی روستایی این است که چگونه سکونتگاههای پیرامونی از تمرکز منابع در این مراکز بهره مند خواهد شد . به هر حال ساز و کار انتقال را متاثر می سازد ، برای مثال مشکلات عدم دسترسی کامل می تواند مانعی برای انتشار آثار توسعه باشد و می تواند نقض کننده اثر پخش باشد . به هر حال ، هر چند تصور وجود راهبردی که بتواند مسایل مرکز رشد را برطرف نماید دشوار است ، این نکته را باید در نظر گرفت که شواهد کافی نیز در مورد موفقیت راهبرد مراکز رشد در انتشار آثار توسعه به سکونتگاههای روستایی وجود ندارد . (رضوانی ، 1385 ، 69)
2-1-2-3- نظريه‌ قطب‌ رشد
 اين‌ نظريه‌ كه‌ ابتدا توسط‌ فرانسواپرو مطرح‌ شد ، عمدتاً با صنعت‌ سروكار دارد. وي‌ معتقد بود كه‌ جوهر و اصل توسعه‌ صنعتي‌ به‌ يكباره‌ و در همه‌ جا ظاهر نخواهد شد، بلكه‌ ابتدا در كانونهايي‌ با شدت هايي‌ مختلف‌ ظاهر شده‌ و از طريق‌ مسيرهايي‌ در نقاط‌ معيّني‌ آغاز و پخش‌ مي‌شود، اين‌ كانون‌ را وي‌ قطب‌ رشد خواند ( اجلالي‌ ، 1370، ص‌ 32 ) .
پرو براي‌ گريز از محدودكنندگي‌ واقعيات‌ جغرافيايي‌، فضاي‌ اقتصادي‌ را به‌ عنوان‌ ميدان‌ عمل‌ جريانهاي‌ اقتصادي‌ و بطور مستقل‌ از بستر جغرافيايي‌ آنها تعريف‌ كرد، يعني‌ به‌ جاي‌ فضاي‌ جغرافيايي که از کوهها ، دشتها ، جاده ها ، شهر و روستا تشکیل شده بود ‌، وي‌ ميدان‌ نيرويي‌ را تصور كرد كه‌ داراي‌ مراكز، كانونها و قطب‌هايي‌ مي‌باشد كه‌ از آن‌ نيروهاي‌ گريز از مركز منتشر شده‌ و نيروهاي‌ جذب‌ مركز به‌ آن‌ وارد مي‌گردد كه‌ مي‌توان‌ آنها را به‌ صورت‌ بردارهايي‌ نشان‌ داد. اين‌ نيروها در واقع‌ جريانات‌ اقتصادي‌ هستند مانند جريان‌ نيروي‌ كار،جريان‌ حمل‌ مواد اوليه‌، جريان‌ سرمايه‌ و حتي‌ مي‌تواند جريانهاي‌ اجتماعي‌ مانند حركت‌ دانشجويان‌ براي‌ تحصيل‌، جريان‌ خدمات‌ پزشكي‌، جريان‌ اطلاعات‌، جريان‌ نوآوري‌ و ابتكار و جريان‌ مراجعه‌ به‌ مراكز فرهنگي‌ باشد. وي‌ تصريح‌ مي‌كند كه‌ منظور او از قطب‌ رشد كانون‌ اين‌ نيروها نيست‌، بلكه‌ مركزيت‌ رفت‌ و برگشت‌ جريانهاي‌ اقتصادي‌ است‌، قطب‌ رشد او در فضاي‌ اقتصادي‌ و نه‌ در فضاي‌ جغرافيايي‌ قرار دارد. البته‌ پرو قبول‌ داشت كه‌ قطب‌ رشد در فضاي‌ جغرافيايي‌ نيز بروز و عينيت‌ مي‌يابد و قطب‌هاي‌ رشد موجود در نقطه‌هاي‌ مختلف‌ جغرافيايي‌ نيز وجود دارند. ولي‌ اين‌ مفهوم‌ بيشتر توسط‌ بودويل‌ گسترش‌ يافت‌ تا ابعاد جغرافيايي‌ را نيز دربرگيرد( اجلالي‌ ، 1370، ص‌ 35-34 ) .
در قطب رشد وضع ایده آل اشتغال اکثر جمعیت به فعالیت های غیر بنیادی (کشاورزی و استخراج معادن)و نیز فعالیتهای غیر ثانویه (تولیدات صنعتی) می باشد . این نظریه امروزه به معنای تقابل افکار افرادی چون پرو ، هیرشمن و میردال است و چون بر طبق مدرنیسم زمانی خود شکل گرفته در دوران معاصر کاربرد چندانی ندارد.
به نظر می رسد مفهوم جغرافیایی قطب رشد در ترکیب مجموعه نظریات پرو ، میردال و هیرشمن شکل گرفت . بودویل در بعد فضایی دادن به مرکز رشد ، آن را مجتمعی از فعالیتها به دو رشته فعالیتهای پیشرو تعبیر کرد و آن را برای القای رشد به مناطق عقب مانده و پیوند آنها با نظام شهری کشور ، راهبرد آزمایشی مناسبی دید (پاپلی یزدی و ابراهیمی ، 1386 ، ص203 ).
قطب‌ رشد را مي‌توان‌ به‌ عنوان‌ مجموعه‌اي‌ از صنايع‌ تعريف‌ كرد كه‌ در يك‌ ناحية‌ شهري‌ واقع‌ شده‌ و باعث‌ توسعه‌ بيشتر فعاليت‌هاي‌ اقتصادي‌ در ناحيه‌ حوزه‌ نفوذ خود مي‌شود. نظريه‌ قطب‌ رشد همانند نظريه‌ مكان‌ مركزي‌ هم‌ براي‌ درك‌ ساختار يك‌ منطقه‌ و هم‌ به‌ عنوان‌ چارچوبي‌ براي‌ پيش‌بيني‌ تغييرات‌ اين‌ ساختار و همچنين‌ به‌ عنوان‌ يك‌ استراتژي‌ براي‌ توسعه‌ منطقه‌اي‌ بكار رفته‌ است ( اجلالي‌ ، 1370، ص‌ 33 ) .
طبق این نظریه زمانیکه رشد اقتصادی در یک کانون به وجود آید ، این رشد و توسعه در همه نقاط ناحیه گسترش می یابد و همه سطوح ناحیه ای از برنامه ریزی توسعه بهره مند می شوند ، در حالیکه در نواحی جغرافیایی کشورهای جهان سوم ، موانع طبیعی ، اجتماعی ، اقتصادی و حتی سیاسی آنچنان زیاد است که نمی گذارد تاثیرات برنامه ریزی توسعه در همه نقاط ناحیه گسترش یابد و چون تنها در قطب معین سرمایه گذاری می شود ، همه مهاجران روستایی و غیر روستایی به این قطب جذب می شوند و مهاجران روستایی و غیر ماهر می توانند تنها در این بخش غیر رسمی ، محل اشتغال بیابند . بدین سان اجرای طرحهای مربوط به قطب رشد در کشورهای جهان سوم به شهر گرایی کمک می کند و اختلاف میان شهر و روستا و مادر شهر و شهرهای میانی و کوچک را بیشتر می سازد . (شکوئی ، 1373 ، ص 479)
2-1-2-4- نظریه مرکز پیرامون
مدل مرکز- پیرامون در بسیاری از منابع با نام جان فریدمن همراه است. فریدمن این مدل ارتباطی را در 1966م با تأکید بر جنبه‌های فضایی و به‌عنوان دومین مرحله از مراحل چهارگانه توسعه اقتصادی- فضایی معرفی کرد. در نظریة فریدمن، مرکز به‌مثابه کانون قدرت، هدایت و سلطه، محل تجمع و تمرکز آراء و اندیشه‌ها، پیشرفت علمی و فنّاوری، سرمایه و نیز کانون توسعه بشمار می‌آید و در مقابل، پیرامون، به‌مثابه فراهم‌کننده منابع تأمین نیازهای مرکز، جایگاهی کاملاً وابسته دارد . از ویژگیهای اساسی مدل مرکز- پیرامون می توان این گونه بیان نمود که رابطه مرکز- پیرامون از نوع مناسبات سلطه است، ساختار قطبی این روابط با جریان جابه‌جایی عوامل اصلی تولید، نیروی انسانی، منابع ، مواد خام، سرمایه و مانند آن، از پیرامون یا حاشیه به مرکز پدیدار می‌گردد ، با دوام روابط و بقای تقسیم کار فضایی سنتی بین شهر و روستا و تا هنگامی‌که روستا تولید‌کننده صرف مواد خام و محصولات کشاورزی است، مبادله تجاری به نفع مرکز دوام خواهد یافت ، با ادامة این روابط، نابرابریهای فضایی افزایش می‌یابند و زمینه‌ساز تقاضا برای برخورداری بیشتر پیرامون می‌شود. در پی آن، تحولات از مرکز به‌سوی پیرامون تسری می‌یابند و سبب توازن نسبی پیرامون با مرکز و نهایتاً، کل فضای منطقه‌ای و ملی می‌گردد . بدینسان، کانونهای شهری در این مدل از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند و نه تنها به‌عنوان عامل وحدت‌بخش فضایی عمل می‌کنند، بلکه کانون به جریان انداختن نوآوری، اطلاعات، فنّاوری، مدیریت و توسعه بشمار می‌روند
مدل مرکز- پیرامون به‌عنوان مدلی برای بررسی نحوه سازمان‌پذیری فضای فعالیت انسانی مبتنی بر توزیع نامتعادل و نابرابر قدرت اقتصادی و اجتماعی در مقیاسهای متفاوت (ملی، ناحیه‌ای و منطقه‌ای) نیز قابل بررسی است. در همین ارتباط، و در تبیین روابط شهر و روستا، شهرهای بزرگ و مراکز تجمع فعالیتهای اقتصادی (عمدتاً صنعتی- تجاری) به‌عنوان مرکز و حوزه‌های روستایی پیرامونی به‌عنوان حاشیه/ پیرامون مطرح می‌شوند(دانشنامه مدیریت شهری و روستایی، 1388).
2-1-2-5- نظریه توسعه روستا – شهر
روستا شهر ناحیه ای است که در آن کشاورزی فعالیت اصلی است ، به روش خودگردان و خود مختار اداره می گردد و برنامه ریزیها و انتخابات و سایر امور به وسیله خود مردم ناحیه صورت می گیرد (جمعه پور ، 1387 ، 101) .
از جمله نظریات در مورد توسعه روستا – شهر می توان به نظریه راندینلی پرداخت که او تحلیل روابط روستا و شهر را بر محور سیاست توسعه ، در سلسله مراتب شهری بر جمعیت شهری تاکید می کند . بر طبق عقیده او اهداف توسعه روستایی جدا از مسایل شهری نیست ، زیرا بازارهای اصلی برای دریافت مازاد تولیدات کشاورزی در مراکز شهری قرار گرفته است . از طرفی بیشتر عوامل تولید از امکانات سازمانهای شهری بهره مند می شوند و خدمات مورد نیاز جامعه روستایی ، مانند بهداشت ، درمان ، آموزش و غیره که در حوزه های روستایی توزیع می شود ، از مراکز شهری بدست می آید (علیزاده ، 1389 ، 19) .
2-1-3- طرحهای توسعه روستایی در ایران
2-1-3-1- طرح سازماندهی فضاها و سکونتگاههای روستایی
طرح ساماندهی فضا و سکونتگاههای روستايی در واقع يک سند برنامه ريزی برای محدوده مورد مطالعه است که می توان از آن به عنوان طرح تفصيلی طرح جامع شهرستان نيز ياد کرد. هدف اين طرح بررسی جزئی و يا تعمق بيشتر پيشنهادات تفصيلی روستا در ابعاد مختلف در محدوده بخش و تا سطح روستا به جهت رسيدن به توسعه پايدار روستايی است. از جمله مواردی که در اين طرح مد نظر می باشد عبارتند از سنجيدن و متناسب کردن نظام اسکان استقرار و فعاليتهای توزيع خدمات رفاهی و پشتيبان توليد بر اساس سلسله مراتب تقسيمات کالبدی، ارائه برنامه و طرحهای اقتصادی.
توزیع بهینه خدمات و امکانات بویژه برای روستاهای پراکنده و کم جمعیت ، جلوگیری از تخلیه و جمعیت گریزی روستاها و فراهم کردن زمینه تثبیت و جمعیت پذیری روستاهای پایا و نیمه پایا از جمله اهداف این طرح به شمار می روند (مولائی هشجین ، 1381 ، 56) .
2-1-3-2- طرح بهسازی
طرح بهسازی تهیه و اجرای طرح جامعی است که ضمن انجام بررسیهای اقتصادی ، اجتماعی در سطح دهستان و روستاهای حوزه نفوذ با محوریت مرکز دهستان (روستای مرکزی) به امر سطح بندی خدمات اجتماعی و زیر بنایی در سطح دهستان (حوزه نفوذ) پرداخته و در نهایت طرح هادی روستای مرکزی را تهیه نموده و الگوی هدایت توسعه فیزیکی روستاهای حوزه نفوذ را به وسیله دستورالعملهای مختلف ارائه می دهد (آسایش ، 1382 ، 192).
2-1-3-3- طرح ساماندهی نظام خدمات روستایی دهستان
این طرح از الگوی برنامه ریزی ناحیه ای الهام گرفته است با هدف تهیه طرح پیشنهادی نحوه توزیع خدمات در روستاهای دهستان از طریق سطح بندی مراکز عمده روستایی ، شبکه ارتباطات و تعیین اولویت ها و مرحله بندی پیشنهادات طرح و یافتن چارچوبی مدون و الگویی جهت تهیه و اجرای طرحهای توسعه و عمران حوزه نفوذ روستاها صورت می گیرد مسئولیت اجرای این طرح با وزارت جهاد سازندگی بوده است (مولائی هشجین ، 1381 ، 56).
2-1-3-4- طرح هادی روستایی
طرح هادی عبارت است از تجدید حیات و هدایت روستا به لحاظ ابعاد اجتماعی ، اقتصادی و فیزیکی (رضوانی ، 1387، 155) .
طرح هادی یا به عبارتی طرح جامع توسعه روستایی ، راهنمای مصوبی برای هدایت عملیات سازندگی و آبادانی در روستاها ، با آگاهی از وضعیت فرهنگی ، اقتصاد و اجتماعی آن است (شهبازی ، 1389 ، 225) .
در واقع طرح هادی طرحی است که ضمن ساماندهی و اصلاح بافت موجود ، میزان و مکان گسترش آتی و نحوه استفاده از زمین برای عملکردهای مختلف را برحسب مورد در قالب مصوبات طرح هادی ساماندهی فضا و سکونتگاههای روستایی یا طرح های جامع ناحیه ای تعیین می نماید (غفاری و همکاران ، 1389) .
طرح هادي روستايي در بعد از پيروزي انقلاب اسلامي در ايران و بر اساس ضوابط و شرايط تعيين شده در برنامه هاي توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي از سوي بنياد مسکن انقلاب اسلامي در سطح کل استان هاي کشور و از جمله استان گيلان تهيه، تصويب و اجرا مي شود ( مولائی هشجین ،مقاله تحليلي ،1379 ،45) .
2-1-3-4-1- اهداف تهیه و اجرای طرح هادی روستایی
مهم ترين هدف طرح هادي روستايي تجديد حيات روستا به لحاظ ابعاد فيزيکي، اقتصادي و اجتماعي روستاها است و سامان دهي و اصلاح بافت موجود، ميزان و مکان گسترش آتي و نحوه استفاده از زمين براي عملکردهاي مختلف در روستا سه محور اصلي در طرح هادي به شمار مي روند. طرح هادي روستايي در سه مرحله تهيه، تصويب و اجرا مي شود که از انتخاب روستاهاي واجد شرايط و تصويب آن ها در کميته برنامه ريزي شهرستان ها، برگزاري جلسات کميته فني و کار گروه تصويب طرح تا اجراي طرح هادي فرآيند نسبتا پيچيده اي را طي مي کنند( مولائی هشجین ،مقاله تحليلي ،1379،45) .
از اهداف تهیه طرح هادی می توان به ایجاد زمینه توسعه و عمران روستاها با توجه به شرایط فرهنگی ، اقتصادی و اجتماعی ، تامین عادلانه امکانات از طریق تسهیلات اجتماعی ، تولیدی و رفاهی ، هدایت فیزیکی روستاها ، ایجاد تسهیلات لازم جهت بهبود مسکن روستاییان و خدمات محیط زیستی و عمومی ، ارتقاء وضعیت اقتصادی روستا و دستیابی به بهینه های معیشتی روستا با هماهنگی ارگان های ذیربط ، بهبود کیفیت بافت روستا در چارچوب اقدامات پیش بینی شده در طرح و تلاش برای ایجاد فضای مناسب تر سکونت و فعالیت در آن ، ایجاد تناسب منطقی بین جمعیت و عملکردهای مختلف مسکونی ، تولیدی ، خدماتی مورد نیاز در محیط روستا ، کنترل و نظارت بر روند توسعه کالبدی روستا از طریق برنامه ریزی و تعیین نحوه استفاده از زمین در محدوده بافت مسکونی موجود و پیشنهادی ، ایجاد بستر لازم جهت فراهم شدن زمینه صدور سند مالکیت املاک واقع در بافت مسکونی روستا اشاره نمود . بنابراین اهداف طرح هادی روستایی به بهبود شرایط موجود در روستا و در نتیجه بهبود کیفیت زندگی اهالی روستا منجر می شود و این نشانگر اهمیت زیاد تهیه و اجرای این طرح در فضای روستایی می باشد .
توسعه پایدار روستایی با عنایت به مدیریت و حفاظت منابع طبیعی پایه گذاری می شود که بتواند نیازهای انسان و نسل های کنونی را تامین نماید و این همان واقعیتی است که از طرح هادی انتظار می رود .
2-1-3-4-2- ضرورت های تهیه و اجرای طرح هادی روستایی
از ضرورت های تهیه و اجرای طرح هادی می توان به گزینه های زیر اشاره نمود :
نابسامانی وضع کالبدی و کیفیت نامناسب مساکن روستایی
الزام اصلاح و بهسازی بافت فیزیکی روستا ها
نبود یک سیستم مناسب هدایت آب های سطحی ، دفع فاضلاب و زباله
لزوم گسترش شبکه های زیر بنایی و خدمات رفاهی در روستاها
رواج وسایل نقلیه موتوری در روستاها
لزوم حفظ کاربری اراضی کشاورزی به منظور تداوم تولید
ضرورت کاهش خسارتهای ناشی از بلایای طبیعی
الزامات بهسازی و مقاوم سازی ابنیه و مساکن روستایی
فراهم آوردن محیط مناسب زندگی در روستاها به منظور توازن شهر و روستا و ایجاد شرایط مناسب برای زندگی نسل جدید به ویژه جوانان و … (رضوانی ، 1383 ، 153-152) .
مردم ، مدیریت محلی و مردمی به ویژه تلفیق این مدیریت با تکنولوژی مناسب جهت رشد در ابعاد معیشتی خدماتی و رفاهی از مهاجرت های بی رویه روستائیان به شهرها و به وجود آمدن مشاغل کاذب و ایجاد مشکلات شهری جلوگیری شده و زمینه تجدید حیات روستاها فراهم گردد (بنیاد مسکن انقلاب اسلامی ،1376، 16).
پس از برنامه سوم توسعه اقتصادی – اجتماعی و فرهنگی کشور به منظور تفکیک وظایف نهادها ، تهیه طرح هادی به بنیاد مسکن انقلاب اسلامی واگذار گردید و به دنبال آن در مورخ 23/12/1375 کلیه عملیات مربوط به اجرای طرحهای هادی روستایی جزء وظایف بنیاد مسکن انقلاب اسلامی می باشد و هم اکنون تهیه و اجرای طرح های بهسازی متوقف شده است (حسین زاده ،1382 ، 45) .
2-1-3-4-3- فرایند تهیه و اجرای طرح هادی
مراحل تهیه و اجرای طرح هادی روستایی را می توان به طور کلی در سه فاز مشخص نمود . فاز اول شامل مراحل تهیه و اجرای طرح هادی روستایی است که به شرح زیر می باشد :
انتخاب روستا
تخصیص اعتبار
انتخاب و تعیین مشاور تهیه کننده طرح
تهیه نقشه پایه طرح هادی روستایی
بررسی و تصویب نقشه های پایه توسط واحد فنی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی استان
تهیه طرح هادی روستایی و برگزاری جلسات کمیته فنی و شورای تصویب
تدوین گزارش نهایی و نقشه ها و تحویل آن به بنیاد مسکن انقلاب اسلامی و ارسال آن به سازمانهای ذیربط
فاز دو : تهبه نقشه تفصیلی روستا
فاز سه : اجرای طرح هادی روستایی (حسین زاده ،1382 ، 42)
2-1-3-4-4- ارزیابی طرح هادی
ارزیابی پروژه های منفرد و کل طرحها به منظور اعمال اصلاحات لازم در حین اجرای طرح ، تعیین پیامدهای اقتصادی و اجتماعی آنها و کسب رهنمودهایی برای طرحهای مشابه در آینده بسیار ضروری است . بررسی و ارزیابی را نه تنها باید در حین اجرای پروژه ها و طرح ها انجام داد بلکه مدتی پس از پایان آنها نیز به منظور بررسی عملکرد کلی شامل آثار مستقیم و غیر مستقیم و ثانویه آنها باید ارزیابی مجدد صورت گیرد (مهندسان مشاور DHV ، 1371 ، 435) .
ارزیابی روندی است اصولی و بنیادی در برنامه ریزی و راهنمایی است عملی برای کار طراحی و تصمیم گیری در واقع ، محصولات و یافته های ارزیابی می تواند به عنوان یکی از ابزارهای طراحی در طول روند برنامه ریزی بکار رود . ارزیابی یک روند تحصیلی است که در آن کوشش می شود دلیلها و شواهدی دال بر مزایا و معایب طرحهای معین فراهم شود و نگرشهای جدید برای تهیه آلترناتیوهای برتر بدست آید . بنابراین این مدارک و شواهد برای تعیین کنندگان خط مشیها فراهم می آورد تا آنان را در اتخاذ تصمیم ، بر مبنای صحیح یاری رساند (قراگزلو ، 1365 ، 1) .
لازم به ذکر است طرح هادی با وجود فراهم کردن رفاه نسبی برای روستاییان ، در ساماندهی روستاها ، موفق نبوده است و ارزشیابی این طرح ها ضروری است (عسگری ، 1383 ، 1) .
2-1-4- کیفیت زندگی

*205

وزارت علوم، تحقیقات و فن آوری

دانشگاه سوره
دانشکده فرهنگ و ارتباطات
پایان نامه تحصیلی در مقطع کارشناسی ارشد
عنوان پایان نامه:
« بررسی اهمیت اسطوره سازی دینی برای کودکان در رسانه ها؛ از دیـدگاه صاحبنظـران و ارتباط گران حوزه رسانه ای »
استاد راهنما:
دکتر امیرعبدالرضا سپنجی
استاد مشاور:
دکتر بهار مختاریان
تحقیق و نگارش:
فاطمه امیراحمدی
زمستان 91

چکیده این تحقیق به دنبال جای خالی شخصیت ها و اسطوره های بومی در دنیای کودک ایرانی بود. یا در صورت بودن اثری در این زمینه، چرا دچار مرگ زود هنگام شده و حتا به اندازه ی یک نسل تداوم نمی یابند.
برای به دست آوردن پاسخ، از نظریه اسطوره ی رولان بارت استفاده شده است. برای شناخت اسطوره وی باید از نشانه شناسی او شروع کرد. زیرا اسطوره مورد نظر وی سطح دوم دلالتگری نشانه ی ضمنی است. نشانه ضمنی خود از دال و مدلولی ساده به دست می آید. یک دال ( شکل ) و مدلول ( محتوا ) نشانه ای را شکل می‌دهند که این نشانه دارای یک معنای صریح است و این معنای صریح همان دلالت آن محسوب می شود. و همین دلالت در نشانه ضمنی به مثابه دالی خواهد بود که با مرتبط شدن به مدلول های دیگر سطح دلالتگری بعدی را شکل می دهد و زمانی که آن با تم‌های وسیع تری به وسیله خواننده ربط داده شود، به یک پیام یا معنای دومی منجر می‌گردد که دارای قاب بازتر ایدئولوژیکی است. بارت این دومین سطح از دلالت‌گری را سطح “اسطوره” می‌نامد.
روش مورد استفاده در این پژوهش، روش کیفی است و محقق برای جمع آوری داده ها و اطلاعات مورد نیاز از ابزار مصاحبه ی عمیق بهره جسته است. در این کار از 27 هنرمند و کارشناس در حوزه کودک اعم از کارگردانان فیلم انیمیشن، رئال، نویسنده و فیلمنامه نویس، نگارگر کتاب کودک، تهیه کننده و کارشناس برنامه و کتاب کودک مصاحبه گرفته شده است و دیدگاه های آنان با سیزده سوالی که از قبل طراحی شده بود، به دست آمد. البته از بین پنج کارشناس کودک، دیدگاه های سه تن از آن ها پس از استخراج داده ها گرفته و به عنوان اطلاعات تکمیلی آورده شده است. برای خوانش اطلاعات و داده ها، پاسخ ها به شکل گزاره در آمده و در 40 جدول مربوط به هر سوال قرار داده شد. با توجه به داده های استخراجی، مشخص شد هنرمندان دیدگاه های پراکنده ای از اسطوره در حوزه کودک دارند.
از دیگر علل نبود شخصیت های درون فرهنگی – تاریخی، به بخش مدیریت در این حوزه بر می گردد. در مدیریت کلان و فرهنگی، سیاستگذاری های نادرست و عدم سرمایه گذاری، چه مالی و چه زمانی، پویایی لازم را از حوزه کودک گرفته است. این که کودک در هر شرایط سنی، دارای چه ویژگی های شخصیتی است و خواسته ها و آمال کودک در آن گروه سنی خاص چیست؟ از دغدغه های اصلی در این حوزه است. این است که نوشته ها و ساخته ها در این زمینه ( اسطوره ) از نظر کمی بسیار کم و از نظر کیفی در سطح قابل قبولی از نگاه کودک نیستند. اگر نمونه هایی استثنایی نیز وجود داشته باشد به خاطر مدیریت فصلی و عدم سرمایه گذاری و حمایت، معمولا ادامه نخواهند داشت.
واژگان کلیدی: رسانه، فرهنگ، هویت، کودک، نماد، اسطوره
فهرستالف. فهرست مطالب
چکیده
فصل اول: 1.طرح تحقیق TOC o “1-3″ h z u
1-1 مقدمه 12-1 طرح مساله43-1 اهداف تحقیق71-3-1 هدف اصلی 72-3-1 هدف های فرعی 74-1 ضرورت و اهمیت تحقیق8فصل دوم: 2. مرور مبانی نظری و پیشینه تحقیق
1-2 مقدمه101-1-2 رشد و تکامل کودک ” هوشی، اجتماعی و اخلاقی ” 12الف. رشد هوشی کودک12ب. رشد اجتماعی کودک14ج. رشد اخلاقی کودک142-1-2 معنا شناسی و ارتباط در محصولات فرهنگی کودکان 153-1-2 تاریخچه اسطوره 19الف. تعریف اسطوره19ب. اسطوره شناختی222-2 چهارچوب نظری تحقیق261-2-2 نشانه شناسی در نزد برخی نشانه شناسان و بارت 262-2-2 اسطوره ی بارت 273-2 پیشینه تحقیق36- پایان نامه ها 36- مقاله ها 37- پژوهش 38- کتاب ها 384-2 سوال های تحقیق381-4-2 سوال اصلی 382-4-2 سوال های فرعی 38فصل سوم: 3.روش تحقیق
1-3 مقدمه392-3 پژوهش کیفی403-3 تاریخی مختصر از تحقیق کیفی404-3 ویژگی های اساسی تحقیق کیفی411-4-3 انتخاب صحیح نظریه ها و روش های مناسب 422-4-3 به رسمیت شناختن و تحلیل دیدگاه های مختلف 423-4-3 تاثیر محققان بر تحقیق شان به منزله ی بخشی از فرایند تولید دانش 424-4-3 تنوع رویکردها و روش ها 425-3 ضرورت آیین نامه های اخلاقی در تحقیق کیفی426-3 مصاحبه437-3 رویکرد مصاحبه در گردآوری داده ها448 -3 شرایط برگزاری یک مصاحبه مطلوب469-3 انواع مصاحبه بر اساس ترتیب پرسش ها461-9-3 مصاحبه ساخت یافته 472-9-3 مصاحبه غیر ساخت یافته 47الف. مصاحبه متمرکز48ب. مصاحبه بالینی50ج. مصاحبه هدایت نشده50د. مصاحبه روایی50ه. مصاحبه فرافکنی51و. مصاحبه عمیق523-9-3 مصاحبه نیمه ساخت یافته 53الف. مصاحبه متمرکز53ب. مصاحبه نیمه استاندارد54ج. مصاحبه مساله محور54د. مصاحبه با متخصصان54ه. مصاحبه قوم نگارانه5410-3 مصاحبه عمیق روشی برتر در مطالعات ارتباطی541-10-3 هدف های مصاحبه ی کیفی 552-10-3 مزایای مصاحبه ی عمیق 563-10-3 محدویت های مصاحبه عمیق 564-10-3 اجرای مصاحبه عمیق 565-10-3 روش ثبت داده ها 576-10-3 مراحل مصاحبه ی عمیق 5712-3 انواع مصاحبه از نگاه لیندلف6013-3 راه کارهایی برای گرفتن اطلاعات6114-3 مقابله با پارازیت در جریان ارتباط دو سویه مصاحبه611-14-3 پارازیت های مربوط به مصاحبه شونده 62
2-14-3 پارازیت های مربوط به مصاحبه کننده 6315-3 دستورالعمل هایی برای برگزاری مصاحبه6416-3 نکات مهم در طرح پرسش ها6417-3 محاسن روش مصاحبه6518-3 معایب روش مصاحبه6519-3 مصاحبه از نظر دفعات اجرا66الف. مصاحبه یکباره 66ب.مصاحبه چند باره 6620-3 تحلیل اطلاعات به دست آمده6721-3 جامعه ی تحقیق6722-3 حجم نمونه تحقیق6723-3 تعریف عملیاتی متغیرها68فصل چهارم: مرور یافته های تحقیق
1-4 مقدمه701-1-4 گزاره 742-4 داده ها و اطلاعات استخراج شده763-4 اهداف تحقیق1381-3-4 سوال اصلی 1382-3-4 سوال های فرعی 139فصل پنجم: 5.جمه بندی و نتیجه گیری تحقیق
1-5 مقدمه1442-5 محدویت های تحقیق1463-5 جمع بندی و نتیجه گیری1474-5 پیشنهادها155پیوست ها
« رزومه ای کوتاه از هنرمندان مصاحبه شونده »157« سه نمونه از مصاحبه های گرفته شده از هنرمندان »167« گزاره های استخراج شده از پاسخ های مصاحبه شوندگان »220منابع252
ب. فهرست جدول داده ها
TOC h z c “Figure” الف. جدول کدگزاری مصاحبه شوندگان72 ب. جدول کد گذاری پرسش ها73جدول 1-1-1 / تعریف اسطوره- نیازها و آرزوهای بشری76جدول 2-1-2/ تعریف اسطوره- فرهنگ77جدول 3-1-3 / تعریف اسطوره- داستان و قهرمان داستانی78جدول 4-1-4 / تعریف اسطوره- ارتباط گر انسان با جهان هستی79جدول 5-1-5 / تعریف اسطوره- تاریخ80جدول 6-1-6 / تعریف اسطوره- دیگر موارد81جدول1-2-7 / جایگاه و محل اسطوره- فرهنگ و دین84جدول 2-2-8 / جایگاه و محل اسطوره- ادبیات و کتاب ها85جدول 3-2-9 / جایگاه و محل اسطوره- تاریخ و تمدن86جدول 4-2-10 / جایگاه و محل اسطوره- دیگر موارد87جدول1-3-11 / هویت سازی اسطوره- تاثیر اسطوره بر هویت انسان89جدول 1-4-12 / پردازش و خلق اسطوره-پردازش یا خلق اسطوره91جدول1-5-13 / افرادی که می توانند به ساخت اسطوره بپردازند- هنرمند93جدول2-5-14 / افرادی که می توانند به ساخت اسطوره بپردازند – دیگر موارد94جدول1-6-15 / ویژگی های اسطوره برای کودک 12-7 سال- شخصیت اسطوره96جدول 2-6-16 / ویژگی های اسطوره برای کودک 12-7 سال- نگاه به کودک98جدول 3-6-17 / ویژگی های اسطوره برای کودک 12-7 سال- شکل داستان100جدول 4-6-18 / ویژگی های اسطوره برای کودک 12-7 سال- توجه به ساختار ظاهری و روبنایی101جدول 5-6-19 / ویژگی های اسطوره برای کودک 12-7 سال- دیگر موارد102جدول 6-6-20 / ویژگی های اسطوره برای کودک 12-7 سال- سفید و سیاه یا خاکستری بودن شخصیت103جدول 1-7-21 / علت جای خالی اسطوره های بومی در دنیای کودک ایرانی- مدیریت106جدول 2-7-22 / علت جای خالی اسطوره های بومی در دنیای کودک ایرانی- هنرمند109جدول 3-7-23 / علت جای خالی اسطوره های بومی در دنیای کودک ایرانی- مدیریت و هنرمند111جدول 4-7-24 / علت جای خالی اسطوره های بومی در دنیای کودک ایرانی- رسانه113جدول 5-7-25 / علت جای خالی اسطوره های بومی در دنیای کودک ایرانی- دیگر موارد114جدول 1-8-26 / تحقیق و پژوهش در تولید محصولات فرهنگی- تحقیق و پژوهش در انجام کار116جدول 1-9-27 / رصد کردن بازخوردها-گرفتن بازخورد کارها118جدول 1-10-28 / وجود برنامه های فرهنگی غیر بومی در بازار فرهنگی بومی- موافق بودن یا نبودن120جدول 1-11-29 / تکنیک های استفاده شده در برنامه های غیر بومی با پذیرش جهانی- داشتن نگاه بین المللی در تولید121جدول 2-11-30 / تکنیک های استفاده شده در برنامه های غیر بومی با پذیرش جهانی- نگاه به کودک در تولید 122جدول 3-11-31 / تکنیک های استفاده شده در برنامه های غیر بومی با پذیرش جهانی-کیفیت محصولات تولیدی123جدول 4-11-32 / تکنیک های استفاده شده در برنامه های غیر بومی با پذیرش جهانی- برنامه ریزی و مدیریت124جدول 5-11-33 / تکنیک های استفاده شده در برنامه های غیر بومی با پذیرش جهانی- قدرت رسانه ها125جدول 6-11-34 / تکنیک های استفاده شده در برنامه های غیر بومی با پذیرش جهانی- تحقیق و پژوهش در کار126جدول 7-11-35 / تکنیک های استفاده شده در برنامه های غیر بومی با پذیرش جهانی- دیگر موارد127جدول 1-12-36 / ساختار برنامه های غیر بومی- ساختار زیربنایی و روبنایی تولیدات129جدول 1-13-37 / راهکار پیشنهادی برای پذیرش اسطوره های بومی- مدیریت131جدول 2-13-38 / راهکار پیشنهادی برای پذیرش اسطوره های بومی- انجام تحقیق و پژوهش133جدول 3-13-39 / راهکار پیشنهادی برای پذیرش اسطوره های بومی- نگاه حرفه ای به ساختار کار134جدول 4-13-40 / راهکار پیشنهادی برای پذیرش اسطوره های بومی- دیگر موارد135ج. جدول کسانی که دعوت به همکاری شدند145ج. فهرست جدول گزاره های مصاحبه شوندگان
جدول گزاره های کد 1 – نورالدین زرین کلک220جدول گزاره ی کد 2 – سید علیرضا گلپایگانی221جدول گزاره های کد 3 – علیرضا کاویان راد222جدول گزاره های کد 4 – بهرام عظیمی223جدول گزاره های کد 5 – حسین مرادی زاده225جدول گزاره های کد 6 – علیرضا فرمانی226جدول گزاره های کد 7 – ملوس مراد227جدول گزاره های کد 8 – احمد عربانی229جدول گزاره های کد 9 – مصطفی رحماندوست230جدول گزاره های کد 10 – محمود برآبادی232جدول گزاره های کد 11 – محمدرضا یوسفی233جدول گزاره های کد 12- محمدرضا شمس234جدول گزاره های کد 13 – سید علی شجاعی236جدول گزاره های کد 14 – مجید راستی237جدول گزاره های کد 15 – بیژن شکرریز238جدول گزاره های کد 16 – بهروز غریب پور240جدول گزاره های کد 17 – سیروس حسن پور241جدول گزاره های کد 18 – علی اصغر آزادان242جدول گزاره های کد 19 – سعید رزاقی ثمینی244جدول گزاره های کد 20 – علیرضا گلدوزیان245جدول گزاره های کد 21 – پیمان رحیمی زاده246جدول گزاره های کد 22 – کیانوش غریب پور248جدول گزاره های کد 23 – علی زارعان249جدول گزاره های کد 24 – شهرام اقبال زاده250
فصل اول:
1.طرح تحقیق 1-1 مقدمه قرن بیست و یکم دوره ی جهانی شدن فرهنگی در عرصه های بین المللی است. اگر اواخر قرن گذشته، اروپا در مسیر یکی شدن اقتصادی و مرزهای سیاسی به موفقیت دست یافت، این عصر، سخن از یکی شدن فرهنگی است. تمامی این تغییرات رویکردی، از کشورهای صنعتی آغاز و به کشورهای جهان سومی ختم می گردد و نیز در این عرصه ها معمولا کشورهای جهان سوم، نقطه آسیب محسوب می شوند.
اصطلاح ” کشور در حال گذر ” برای توصیف کشورهای جهان سوم، سخن از آدمی آشفته و بی نظم است که با شتاب بسیار می دود و در رسیدن او نیز، تضمینی وجود ندارد ( محسنیان راد،15:1389 ).
به نظر می رسد نسخه های پیچیده شده ی غیربومی، برای کشورهای دیگر کارگر نیفتد و برای هر کشوری باید از درون فرهنگ و بستر تجربیات او نسخه نوشت و امید به ترقی داشت.
در بازار امروز پیام ارتباطی، ” چه می گوید ” بسیار مهم تر از ” چه کسی می گوید ” است ( همان:28 ). اما به نظر می رسد در حوزه ” بازار پیام فرهنگی ” این هر دو مهم است؛ این که چه کسی، چه می گوید.
مردم شناسان بر این باورند معنی در ذهن به ظهور می رسد و از رفتار فرد سر برمی آورد. در تعریف معنی ر.لینتون بیان می کند، « معنی مجموعه ای از خصایص فرهنگی مرکب از پیوندهایی است که هر جامعه ای به آن نسبت می دهد. این گونه پیوندها ذهنی اند و غالبا جنبه ناهشیارانه دارند و فقط به طــور غیر مستقیم در رفتــار آنان متجلی می شــونـد » ( همان:66 ).
در همین رابطه می توان به همان داستان معروف اختلاف معنی سگ در ذهن یک زوج اشـاره کرد. زبان این زن و شوهر یکی است، هر دو برای واژه سگ در دفتر لغت معنی خود، یک معادل را دارند ولی معنی سگ برای این هر دو متفـاوت است یعنی در حافظـه درازمدت آن ها، معنـی متفاوت نسبت به یکـدیگــر نگه داری می شود.
ویلیام بی من به نقل از تـرنـر می نـویســـد: « نمــاد چه عینی و چه انتــزاعی، از نظـــر کارکــردی، ســازوکـاری است که در چـارچـوب یک نظام فـرهنگی، پـدیـده هـایی ملموس و عینی را به ” معـانی ” مربوط می ســـازد » ( همان ). اصطلاح نماد و نشانه در حوزه فلسفه زبان، زبان‌شناسی، ارتباط‌شناسی و هنر بیش تر کاربرد دارد ( همدانی، منبع اینترنتی ) که به اعتقاد محسنیان راد، نماد خود عامل زایش فرهنگ است آن جایی که پدیده های ملموس و عینی را در چارچوب یک نظام فرهنگی به معانی مرتبط می سازد. همان طور که اشنایدر فرهنگ را، نظامی از ” نمادها و معانی ” تعریف کرده است ( محسنیان راد،68:1389 ).
در همین رابطه می بینیم که در ساخت کارتون ها و نوشتن شخصیت های قهرمانی، برای انتقال پیام و معنی مورد نظر برای مخاطب کودک بیش تر از نمادها و اشکال ملموسی استفاده می شود که برای کودک قابل هضم باشد. زیرا هنوز ذهن انتزاعی کودک شکل نگرفته است و معنی واژگان به درستی برای او قابل فهم نیست. و هر فرهنگی برای انتقال پیام خود از نمادهای فرهنگی – بومی خود کمک می گیرد. گروهی از ارتباط شناسان که اکثریت را هم در برمی گیرند معتقدند؛ « معنی از طریق پیام منتقل می شود – پس مـعـنی سوار بـر پیام قابل جا به جایی است – مـاننــد لیـنــدگرن، رایـت، لارسـن، مـــوریس و ولـــوند بــرگ » ( همان:69 ).
در بحث اسطــوره سازی بــرای کودک، مساله همذات پنـــداری او در مقابل اسطوره ها، بسیار حائز اهمیت است. همذات پنداری کودک نشان از پذیرش الگو از طرف او دارد. معمولا در همذات پنداری، فرد با اسطوره و قهرمان داستان یکی می شود و کاملا در آن شخصیت غرق می گردد. حال با این توضیحات، آیا همذات پنداری کودک ایرانی با اسطـــوره های کارتونی غیـربـومـی به معنای انتقال ” معنی ” به ذهن او نیست؟ در حالی که فرستنده و گیرنده از دو فرهنگ مجزا هستند. یا می توان این طور نتیجه گرفت که همذات پنداری یعنی همان تشکیل محتوای حافظه درازمدت موجود در هیپوکامپ مغز؟ دیوید برلو توضیح می دهد ” معنی ها در ما هستند نه در پیام “. ولی آیا برای کودک هم همین طور است؟ آیا نمی توان گفت معنی در کودک، در حال ساخت است و پیام هایی که به او می رسد در حال شکل دادن به معناها در ذهن او هستند؟
ناصر باهنر یکی از محققان در حوزه برنامه سازی برای کودکان، در پاسخ به همین پرسش که تفاوت مخاطب کودک با بزرگسال با توجه به رویکرد نظریه دیوید برلو، در چیست؟ پاسخ داد؛ این که گفته می شود معنا در ذهن مخاطب وجود دارد یک چیز عام است که هم برای مخاطب بزرگسال و هم مخاطب کودک صادق است. اما نوع معانی و حجم معنی در این دو نوع مخاطب تفاوت می کند . ممکن است یک کودک، معانی که دارد به لحاظ کمی مثلا 30 درصد یک بزرگسال باشد. ولی به هر حال کودک هم یک معانی همراه خود دارد. جریان شناخت گرایی در روان شناسی بر همین امر استوار است. معتقدند؛ برای شناخت انسان ها ( مخاطبان ) در حوزه دانش روانشناسی باید به سراغ چیز هایی رفت که آن ها درک می کنند یا درک کردند. یعنی شناختی که آن ها از پدیده ها و مفاهیم اطراف خود دارند. بنابراین ” معنا در ذهن وجود دارد ” در هر دو مخاطب صادق است. این در واقع یک مکتب است. مثلا در مورد مفهوم خدا؛ مفهوم خدا برای خردسال که فقط با خانواده و اطرافیان خود سر و کار دارد و حداکثر با مهدکودک، همان مفهوم پدر است. همان انسانی است که جنسش جنس مذکر است. می خورد، می آشامد و می خوابد. پس کودک هم یک مفهومی از خدا در ذهن خود دارد. اما بر اساس آن چیزی که در پیرامونش اتفاق می افتد. وقتی جلوتر بیاییم در دوره ابتدایی، مفهوم خدا تغییر پیدا می کند. بعضی بچه ها در این مقطع سنی می گویند خدا مثل نور است، مثل روح است. چون با مفهوم روح آشنا شدند یا حداقل چیزهایی در مورد آن شنیده اند. با نور و ویژگی ها و مختصاتش که فوق العاده است، آشنا شده اند. پس خدا را با معانی ذهنی خودشان که فرا انسانی است مقایسه می کنند. در این جا مفهوم خدا که کاملا انسانی و محدود است تبدیل می شود به مفهومی فرا انسانی. ولی هم چنان غیرمجرد است. در دوره ی نوجوانی و مقطع دبیرستان، دیگر فرد با توجه به قوتی که به لحاظ عقلانی پیدا کرده است، مفاهیم مجرد یا معانی مجرد را برای خدا به کار می گیرد. پس نوع معانی در مورد یک موضوع ( خدا ) متفاوت می شود. به همین ترتیب در مورد سایر موضوعات نیز این اتفاق می افتد.
در بحث انتقال پیام و معنا، و تفاوت آن بین کودکان و بزرگسالان، احتیاج به یک پژوهش جداگـانه ای ست که از حوصله ی این تحقیق خارج است. ذکــــر این نکته از قول محسنیان راد نیز لازم است که در مورد این مـوضـوع ( مخاطب کودک )، دانشگاه بیرمنگام سال هاست که به امر تحقیق و پژوهش مشغول است. و از این نظر دانش مخاطب شناسی ما، عقب افتاده است. این در حالی است که شناخت مخاطب یکی از عوامل موفقیت در ارتباط برقرار کردن با مخاطب هدف است. در واقع مخاطب شناسی یکی از ابعاد مهم در علوم ارتباطات محسوب می شود که در کشور ما به آن اهمیت لازم داده نمی شود. حتا در ساخت برنامه های کودک و نوجوان، به شرایط سنی مخاطب توجه نمی شود و در پخش برنامه ها نیز زمان بندی درستی برای گروه های مختلف سنی دیده نمی شود.
در تحقیق حاضر با توجه به داده ها و اطلاعات به دست آمده، جای خالی اسطوره ها در محصولات فرهنگی مهر تایید خورده است. و مشکل اصلی به دو بخش مدیریت و هنرمند در حوزه کودک برمی گردد. به علت عدم تامین مالی و زمانی برای هنرمند و عدم برنامه ریزی مهندسی شده، باعث شده است که در بخش اسطوره های نوشتاری و به خصوص اسطوره های تصویری ما دچار ضعف بسیاری باشیم. هم چنین عدم خلاقیت و ابداع در هنرمند، پویایی در این حوزه را از بین برده است.
در فصل دوم این پژوهش ( مبانی نظری تحقیق ) در خصوص معنا و اسطوره ی مورد نظر توضیحات بیش تری ارائه گردیده است که به روشن شدن مساله کمک بیش تری خواهد نمود.
2-1 طرح مساله با توجه به اهمیت الگوها در شکل گیری شخصیت و حیات فردی و اجتماعی کودک، می توان الگوها را به شکل مستقیم و غیر مستقیم، مربی کودکان دانست .فقدان الگوهای برخاسته از هویت ملی و مذهبی جامعه، منجر به بیگانه شدن کودکان شده، کودکانی که نسل جوان و آینده را ساخته و میراث دار فرهنگ آن جامعه محسوب می شوند. صالحی امیری در کتاب دیپلماسی فرهنگی می نویسد؛ هویت اصلی هر جامعه، فرهنگ آن جامعه است و بدون شناخت فرهنگ، ماهیت جوامع مختلف قابل دسترسی نخواهد بود ( صالحی امیری،15:1389 ). فرهنگ هویت دهنده است و در واقع رکن اساسی شخصیت و هویت انسانی ملت ها در فرهنگ و میراث تاریخی آن ها نهفته است ( همان:19 ). ناصر باهنر معتقد است، مفهوم هویت فرهنگی تا حد زیادی با میراث فرهنگی، آن چه که از گذشتگان به ارث رسیده است، ارتباط دارد ( باهنر،16:85 ). روح الامینی در کتاب خود زمینه فرهنگ شناسی می نویسد؛ افسانه ها، داستان ها، قصه ها، قهرمانان و اسطوره های هر قوم و ملتی، در ساخت و شناخت فرهنگ جامعه، از اهمیت بسیاری برخوردار هستند ( روح الامینی، 76:1388 ).
می دانیم فرهنگ ساخته اندیشه بشر، نسل به نسل منتقل می شود و هویت فرهنگی افراد جامعه را می سازد. این سینه به سینه شدن از راه زبان، خط، نقش و نگار، اسباب و ابزار و به ویژه در عصر جدید از طریق رسانه های جمعی صورت می گیرد. از دریچه ی نگاه جلال ستاری « فرهنگ به مثابه میراث، رودخــانه طویلی است که به دریاچه ی نسلی معین از افراد انسان می ریزد و به آنان، ارزش های اخلاقی و زیباشناختی و مرام ها و مسلک ها و تاریخ و نشانه ها و رمزها را منتقل می کند » ( ستاری،97:1385 ). ادوارد تیلر نخستین مردم شناسی که تعریف دقیقی از فرهنگ ارائه می دهد و در واقع مبدع مفهوم علمی فرهنگ است، می نویسد: ” فرهنگ یا تمدن مجموعه ای پیچیده از معرفت، عقاید، هنر، اخلاقیات، قوانین، آداب و همه ی قابلیت ها و عادات دیگری است که انسان چون عضوی از جامعه آن ها را می آموزد ” ( بلوکباشی،31:1388 ). فرانتس بواس از دیگر انسان شناسان معتقد است؛ هر فرهنگ معرف کلیتی خاص و منحصر به فرد است ( پهلوان،55:1378 ). وی در یکی از تحقیقات میدانی خود دریافت سازمان اجتماعی بیش تر از فرهنگ تاثیر می پذیرد تا از محیط طبیعی ( همان:52 ).
فرهنگ به عنوان وجدان و خودآگاهی جوامع انسانی است که اگر در انتقال آن خللی ایجاد شود باید در انتظار مرگ فرهنگی بوده که دستاورد آن از خود بیگانگی است. ستاری، ارتباط فرهنگ و هنر را در جوامع انسانی به مثابه روح ملت می داند که در ادامه توضیح می دهد مراد وی از روح، فکر موجود در تن جوامع انسانی است (ستاری،103:1385 ). به همین دلیل اشاره می کند به این سخن رنه ماهو دبیـر فقید و اسبق یونسکو، که او فرهنگ را ” بهبود کیفیت زندگی ” افراد جامعه تعریف می کند ( همان ). در حقیقت فرهنگ دارای سه کارکرد عمده است؛ به صورت یک اسم مستقل و انتزاعی، فراگرد عام رشد فکری، معنوی و زیبایی شناسانه را می نمایاند. در کاربرد عام و خاص، معرف روش زندگی معینی است. و در کارکرد سوم توصیف آثار و تجربیات فکری است. و به خصوص فعالیت های هنری را هدف می گیرد ( پهلوان،6:1378 ).
یکی از راه های انتقال فرهنگ، نمادسازی، اسطوره سازی و قهرمان پروری است. این الگوبرداری از بدو تولد انسان آغاز و تا آخرین ساعات عمر وی ادامه خواهد داشت و چون دوران کودکی، دوران حساس شکل گیری اصول بنیادی شخصیت اجتماعی است، گرایش به این الگوها و اسطوره ها بیش تر به چشم می خورد. شاید در این جا با مثالی ملموس موضوع روشن تر شود. مثلا رنگ لباسی که سوپرمن یکی از شخصیت های اسطوره ای برای کودکان، بر تن دارد شنل قرمزی است که نشان از ” خون اصیل ” و لباس بدن چسب آبی نشان از ” امیدی ” دارد که او برای انسانیت به ارمغان می آورد و ترکیب این دو رنگ که رنگ های پرچم کشور امریکاست نشان دهنده ی وطن پرستی آن ها می باشد ( دانسی،77:1388 ) . گفته می شود رابطه ی بین اسطوره، هنر و ادبیات بسیار پیچیده و درهم تنیده شده است. به طوری که هر یک در سرشت همدیگر تاثیر بسیاری داشته اند. بسیاری از اسطوره های مدرن چون فاست، دون ژوان و دون کیشوت در بستر ادبیات و هنر آفریده شده اند. و در واقع فضای تکاملی اسطوره، هنر و ادبیات است. از طرفی روایت های اسطوره ای مهم ترین و تاثیرگذارترین آثار در فرهنگ و تمدن است. شاهنامه، گرشاسپ نامه، خمسه، منطق الطیر، مهابهاراتا، رامایانا، ایلیاد و اودیسه و … خاستگاه های شاهکارهای کلامی، نمایشی، تجسمی و موسیقایی در فرهنگ های مختلف هستند ( پژوهشنامه فرهنگستان هنر،41:1388 ) و نیز ارتباط دهنده ی نسل امروز با نیاکان خود است. در واقع می توان گفت اسطوره ها نقطه ی اتصال ما با گذشتگان هستند و با کدگذاری ویژه ی خود به انتقال معنا، از انسان دیروز به مخاطب امروز می پردازد.
هر جا که در این تحقیق بحث از محصولات غیربومی می شود، بحث بر سر ارزش گذاری خوب و بد نیست. موضوع این است که آن ها بر اساس نمادهای فرهنگی خود می سازند و انتظاری که هر جامعه ای از سازندگان خود دارد. ولی ما هنوز نتوانسته ایم به این مرحله برسیم که در ساختن از نمادهای فرهنگی خود بهره ببریم که علاوه بر پذیرش کودکان ایرانی، کودکان سراسر جهان آن را بپذیرند و از آن لذت ببرند.
البته باید خاطر نشان ساخت، کارکرد فرهنگ و اسطوره متفاوت است. فرهنگ، عرصه گفت و گو است در حالی که اسطـوره حکم می کند ( ستاری،7:1389 ). به همین جهت ایدئولوژی و اسطوره به هم شباهت دارند. و نیز رولان بارت این دو را یکی می گیــرد. وی مدعی بود، نشانه توارود ذهنی یا ضمنی، باید با عملکرد ایدئولوژی ( همان اسطوره ) هم ردیف قرار داده شود ( نرسیسیانس،1391 : 78-77 ).
به دلیل پایداری و اثر بخشی بلند مدت برنامه های فرهنگی، می توان گفت امروزه پیــروزی با فرهنگی است که بـــرای ترویج الگوهای کهن و غنی خود، سرمایه گذاری بیش تـــری کند تا بدان جا که حتا اسطوره ها و الگوهای خود را جهانی سازد. اگر سرمایه گذاری فرهنگی صورت نگیرد یا در حد معقول و مورد نیاز نباشد نباید از جوان – کودک دیروز – توقع رفتاری مطابق با ارزش ها و هنجارهای فرهنگ خودی داشت؛ زیرا ” سبک زندگی ” خود را به طور ناخودآگاه از فرهنگی دیگر الگوبرداری کرده است.
در این پژوهش قصد بر آن بود که ضرورت های مطرح کردن و ترویج رسانه ای الگوهای بومی برای کودکان ایرانی، همچنین راه های انجام دادن این کار از نگاه صاحب نظران و ارتباط گران حوزه رسانه ها، به ویژه افرادی که در حوزه کودک فعالیت دارند، مورد بررسی قرار گیرد. زیرا هنرمند، هم چون دانشمند و روشنفکر از عناصر تاثیرگذار در جامعه است و خاستگاه اجتماعی خاص خود را دارد ( ستاری،104:1385 ) . به عبارتی اسطوره نقطه ی مرکزی مثلثی است که یک ضلع آن ارتباط است. ادبیات و هنر البته ضلع های دیگر آن محسوب می شوند که بیش تر مورد توجه قرار دارند. ولی گردآورنده معتقد است؛ اسطوره ها در عصر ارتباطات نوعی حلقه ی پیوند دهنده از گذشته به امروز هستند که بدون این حلقه، شناخت از خود حاصل نخواهد شد. اسطوره ها به نوعی کانال ارتباطی ( رسانه ای ) سنتی برای انتقال پیام و معنای بشر دیروز به انسان امروز است.
هم چنین هنر در فضای دموکراسی فرهنگی بارور شـده و به شکوفه می نشیند. این فضــا، برای هــر کس امکان ” بخت آزمایی ” است تا هر چه در چنته دارد عرضه کند و زمانه بهترین داور است که پا بر کرسی قضاوت می گذارد. هر آن چه که در اذهان نشسته است مهر ماندگاری می خورد و هر آن چه که لیاقت مصرف روزانه یافته، از یادها پاک می شود ( همان: 113-112 ). این امر زمانی اهمیت بیش تری می یابد که دقت داشته باشیم با گسترش نظام آموزشی و رسانه های جمعی و به خصوص پدیده ی جدید قرن، رسانه های فرامدرن و فرا ارتباطی، دگرگونی هایی در این عرصه به وجود آورده اند که رویکردی نو را می طلبد.
اسطــوره های ایرانی، گنجینه ی ارزشمندی برای شناخت زندگی اجتماعی و فـرهنگی ما محسوب می شوند. آن ها شامل افسانه های شفاهی که سینه به سینه در قصــه ها، مـانـدگـار شــدنــد یا داستان های مکتوب باقی مانده از دوران قبـل از ورود اسـلام هـسـتـنـد؛ کتـاب هایی چـــون بنــدهشن، زنــد، هــومن ســن، درخـت آسـوریک و … ( روح الامینی،1388 :80-79 ). در واقع مجموع آن ها، فرهنگ یک اجتماع انسانی است که فرهنگ نیز خود شناسنامه ی آن جامعه محسوب می گردد.
در این پژوهش، منظور از کودک ایرانی، کودکـــی است که مشخصه های یک ایرانـــی را دارد و ایرانــی شامل ویژگی هایی است که از گذشته ی تاریخی کشور ایران، به فرد ارث داده شده است. تاریخی که با فراز و نشیب های بسیار، سرانجام یک سری ویژگی های خاص را در خــود پرورانیده و کودک ایرانی معاصر را وام دار آن ها ساخته است.
3-1 اهداف تحقیق 1-3-1 هدف اصلی هدف اصلی این تحقیق « بررسی علت مرگ زود هنگام اسطوره های بومی – حتا دوام نیاوردن این اسطوره ها به اندازه ی یک نسل » بود.
2-3-1 هدف های فرعی هم چنین در اهداف فرعی می توان به موارد زیر اشاره نمود:
پیدا کردن علت نبود اسطوره های ایرانی در جامعه ی ایرانی و دنیای کودک ایرانی؛
طرحی مناسب برای اسطوره سازی و قهرمان پروری و زنده نگه داشتن آن؛
اسطــوره ها، نمادهایی که فــرهنــگ را منتقل می سـازند، شناخت راه هایی که به اسطوره های بومی، دوام بیش تری بدهد؛
شناخت راه های جایگزینی اسطوره های ایرانی در مقابل اسطوره های بیگانه ی فرهنگی؛ ( این در حالی است که ذائقه ی کودک ایرانی با برنامه های غیر ایرانی تغییر یافته است )
راه های شناخت کم رنگ نشدن فرهنگ ایرانی در قرنی که فرهنگ، قدم به سوی جهانی شدن برمی دارد.
4-1 ضرورت و اهمیت تحقیق قدمت یک کشور به اندازه ی قدمت فرهنگ و پیشینه ی تاریخی و تمدنی آن است. ماندگاری یک فرهنگ نیز به طور مستقیم به انتقال سینه به سینه مــولفــه های آن بستگــی دارد. پایه و بنــای یک فرهنگ، اسطوره ها، الگوها، نمادها و اسوه هایی هستند که رفتار، کردار و اعمال شاخصی داشته اند و باعث پویایی، رشد و پیشرفت آن جامعه بوده اند؛ الگوهایی که خود در درون آن فرهنگ پرورانده شده اند. وقتی فردی فرهنگی را می پذیرد یعنی تمام مشخصه های آن را درونی می سازد و رفتاری که خروجی آن است کاملا با باورها، اعتقادات و نگرش های آن فرهنگ پذیرفته شده، مطابقت دارد. در نتیجه انتظار می رود سیاستگزاران و فعالان رسانه ای حوزه کودک، ویژگی های افرادی نظیر: سلمان فارسی، میثم تمار، پوریای ولی، آرش، فریدون، رستم و … را برای کودک ایرانی به تصویر کشند، تا خلق و خوی این کودک در چارچوب فرهنگ اسلامی و ملی پرورش یابد. به نظر می آید جای خالی چنین اسطوره هایی، در جامعه ی امروزی ایران مشهود است و هر ایرانی، آن را احساس می کند، تا جایی که کودک ایرانی مرد عنکبوتی را بهتر از پوریای ولی و بتمن را بهتر از رستم می شناسد. این شاید زنگ خطری است برای فرهنگ غنی که اسطوره هایش را امروزی نکرده و در زمان های پیشین جا گذاشته است.
حتا این موضوع قابل اهمیت است که ساخت شخصیت های خیالی بدون وجود خارجی نیز باید در داخل همان فرهنگی صورت گیرد که کودک متعلق به آن است. این ساختن هیچ منافاتی با حقیقیت ندارد. زیرا شخصیت خیالی با کنار هم قرار دادن خصلت های نیک یک فرهنگ به مرحله ی خلق می رسد.
از هنگامی که رادیو و به خصوص تلویزیون در ایران، جایگاه ویژه ای در بین مردم یافتند و اصطلاح ” وسایل ارتباط جمعی ” همگانی شد، ” فرهنگ انبوه ” نیز متولد شد که حــاکی از ارتباط رسانه ها با عمــــوم جامعه است ( ستاری،69:1385 ). ظهور صنعت و فن آوری های ارتباطی، تاثیرات فرهنگی عمیقی بر جامعه داشته است. وسایل ارتباط جمعی، نقش انتقال فرهنگ به جریان زندگی مردم را دارد ( باهنر،17:1385 ) و رسانه ها در این عرصـه، مسئولیت مهمی را عهــده دار شدند که در واقع یک ارتباط دو سویه را باعث می شوند؛ ” تاثیر از مردم ” و ” تاثیر بر مردم “. همان طور که محسنیان راد در کتاب خودش ” روش های مصاحبه خبری “، هدف از ارتباط را، تاثیرگذاری قلمداد کرده است ( محسنیان راد،78:1389 ).
” تاثیر از مردم ” بیانگر این مساله است که رسانه باید فرهنگ مردم، آرمان ها و خواست های آنان را بشناسد و به تغذیه مخاطبان خود بپردازد. اما ” تاثیر بر مردم ” مسیر و هدفی مهم تر را در بر می گیرد که یکی از وظایف سنگین رسانه ای است. رسانه ها به عنوان یکی از قدرت مندترین ابزار تاثیرگذار در عصر حاضر، باید با شناخت عمیق بنیادهای فرهنگ خود، در احیا و انتقال آن کوشش کنند. مجموعه افراد جمع شده در زیر چتر رسانه، هر یک به عنوان هنرمندی تاثیرگذار، باید نقش حافظ و نگهبان بودن برای فرهنگ خود را، به نحو احسن به انجام برسانند. آنان باید بتوانند فرهنگ رشد یافته و غنی شده در طول تاریخ را با بسته بندی امروزین و قابل هضم و درک برای مخاطب هدف، به منصه ظهور برسانند. در واقع یکی از وظایف کارگزار فـرهنگی، توان مند کردن مردم برای هضم ارزش یک کار هنــری است ( باهنر،19:1385 ). و زمانی که مخاطب هدف برنامه های فرهنگی – هنری کودک است، این وظیفه پر رنگ تر می شود.
در اواخر قرن بیستم بود که به حقوق فرهنگی در توسعه ملی کشورها به طور خاص پرداخته شد. در این زمـان نقش کارگـزار فرهنگـــی به عنــوان سیاست فرهنگی جدید، مورد توجه قرار گـــرفت. ” کارگزاری فرهنگی شامل همه زمینه هایی است که به مردم امکان دسترسی به زندگی متعالی تر، فعال تر و خلاق تر را از خلال انطباق بهتر با دگرگونی ها، ارتباط با دیگران و مشارکت موثر در زندگی اجتماعی به همــراه تکامل شخصیت، می دهد ” ( همان:17 ). ضرورت این مهم در هر جامعه ای چه با پیشینه ی فرهنگی بسیار طولانی و تمدنی چندین هزار سـاله و چه در جامعه ای با قدمت فرهنگی نه چندان طولانی، احساس می شود. و اجرای این مهم در حال حاضر، از وظایف سنگین رسانه ها است. وسایل ارتباط جمعی در این راستا، هم باید از کارگزاران فرهنگی حمایت کنند و هم خود به عنوان کارگزاری توان مند و متعهد، مردم را به استفاده از کالاهای فرهنگی ترغیب نمایند. در این جا تبلیغات فرهنگی جایگاه ویژه ای در تبلیغات رسانه ای می یابد ( همان:20-21 ) و لازم است به این امر مهم، رسانه ها توجه بیش تری مبذول دارند.
فصل دوم:
2. مرور مبانی نظری و پیشینه تحقیق 1-2 مقدمه در این فصل سعی شده است توضیحات مختصری در ارتباط با مبحث های مطرح در حوزه اسطوره ارائه گردد؛ مباحثی چون فرهنگ، هنر، نشانه، ارتباطات و در نهایت خود اسطوره، تا بدین ترتیب موضوع اسطوره سازی در حوزه کودک روشن تر بیان گردد. هم چنین آمدن تعریف کودک و دیدگاه های ژان پیاژه، روان شناس بزرگ سوییسی در زمینه ی رشد کودک در فهم مطلب کمک بسیاری خواهد نمود.
یکی از مکاتب فکری در علم ارتباطات ” مکتب مطالعات فرهنگی ” است که از دهه ی شصت تا به امروز رشد چشمگیری داشته است. صنعت فرهنگ موضوع مورد توجه این مکتب محسوب می شود. صنایع فرهنگی شامل: اینترنت، رایانه و سایر رسانه ها بوده که در معنای عام تمام محصولات تمدن صنعتی و سرمایه داری را شامل می شود ( مولانا،64:1390 ). نظریه پردازان از رهگذر نظریه های انتقادی در واقع تلاش مجدانه برای ایجاد تغییرات اجتماعی مثبت و انجام اصلاحات دارند ( مهدی زاده،15:1391 ).
گیم ها و انیمیشن ها در سطح وسیعی از مهم ترین محصولات فرهنگی این عصر هستند. اقلامی که بیش ترین مخاطبین آن ها حداقل در ایران، کودکان هستند؛ اگر چه تا حدودی جوانان نیز مقهور این کالاها شده اند. هر صنعت فرهنگ موجودی، در نگاه ملی، خود فرهنگ نیست اما نماد فرهنگ ملی است. بنابراین لازم است بازتاب های اقتصادی، اجتماعی آن در جامعه بررسی شود. پرفسور استوارت هال و همکاران وی در دانشگاه بیرمنگام که عمده دیدگاه های انتقادی داشتند، در این راه بسیار تلاش کردند. محور اساسی مکتب انتقادی معروف به فرانکفورت، تحولات جامعه ی اروپا در تاثیر از رشد سرمایه داری بود. و همین امر دامنه ی مباحث این مکتب را به برخی موضوعات مرتبط با جامعه ی امروز مانند نقش تکنولوژی، رسانه ها و ارتباطات کشاند. و متفکران از هورکهایمر تا بنیامین بیش تر در عرصه ی منابع فرهنگی چون فیلم، تئاتر، روزنامه، موسیقی، رسانه های جمعی و … فعالیت کرده اند. در واقع این متفکران با بررسی این اقلام جدید فرهنگی جهان مدرن، موضوع ” تغییر فرهنگی ” را دنبال می کردند ( مولانا،1390: 65-64 ).
در همین رابطه می توان به عقاید رولان بارت برای درک بهتر موضوع، توسل جست. او معتقد بود؛ ایدئولوژی یا اسطوره از طریق به کار گیری دال ها، خود را مطرح می کند ( نرسیسیانس،78:1391 ). همان طور که آمد منظور بارت از اسطوره همان ایدئولوژی موجود در جوامع است که با نشانه های مختلفی به عرضه ی خود می پردازد. در عصر حاضر اقلام فرهنگی جدید، یکی از مدخل های آن، چه برای مخاطبان کودک و چه بزرگسال محسوب می گردد که یکی از آن ها کارتون های انیمیشن و بازی های کامپیوتری است. همه اذعان دارند ساخت برنامه ها، صرفا برای سرگرم سازی مخاطب نبوده و نکته های آموزشی و تربیتی نیز در آن نهفته است و از طریق آن به طور مستقیم یا غیر مستقیم به آموزش مخاطبان پرداخته می شود. در رابطه با بازی های کامپیوتری این اهداف وضوح بیش تری دارد و می بینیم بر فرض مثال بازی sims سبک زندگی را به مخاطب خود به ویژه مخاطب نوجوان و جوان آموزش می دهد. نشانه ها و نمادهای به کار گرفته شده در این ساخته ها، همه برخاسته از ایدئولوژی و فرهنگ سازندگان آن هاست. علی طلوعی می نویسد؛ ” پیام رسانه ها ایدئولوژیک است. و اگـر ما محصولات رسانه ها را هم چون اجزای جدا از هم ندانیم و آن ها را جزیی از کلیت بزرگ تری به شمار آوریم که به صورت منسجم و متناوب از رســانه ها پخش می شــوند به شنـاسـایی بهتر نظام ارزشی تبلیغ شــده در رسانه ها می پردازیم. این در حـالی است که در پس تصـاویر و گفتـارها، ارزش هـا و ایدئولوژی خـاصـی به مخاطب منتقـل می شــود ” ( طلوعی،65:1391 ).
به عبارتی نشانه شناسی فرهنگـــی، سعی در تجزیه و تحلیل کــدهایی دارد که در بطن چیزی پنهان است. هدف این نوع تجزیه و تحلیل ها، کشف رمزگان و روشن ساختن ارزش ها، هنجارها و عقاید نهفته در ژانر مورد نظر است ( نرسیسیانس،1391 :84 – 83 ).
بعد از توضیح کوتاهی که در مورد موضوع فرهنگ در بحث ارتباطات، از حمید مولانا آمد و نیز در سخن کوتاهی که از نگاه رولان بارت به بحث فرهنگی اسطوره شد، به نظر لازم می آید در خصوص کودک که محور اصلی موضوع مورد تحقیق است نیز سخنی بیان شود. در نظریات ژان پیاژه، فرضیه پرداز بزرگ معاصر در حوزه روان شناسی، دوره سوم رشد، مربوط به کودکان 7 تا 11 سال می باشد. به اعتقاد وی اعمال ملموس، مربوط به این دوره است و کودکان در این مرحله می توانند به صورتی نظام دار بیندیشند. اما این تفکر تنها مربوط به اشیا و اعمال ملموس می باشد ( کرین،66:1387 ). اعمال غیر انتزاعی و ملموس در این گروه سنی اتفاق می افتد و ذهن کودک به سرعت به سطح نوینی یعنی سطح نمادها ( که در بر گیرنده ی تصاویر و واژه هاست ) پیش می رود. و اندیشه کودک در یک سطح ” نمادین ” سازمان بندی می شود ( همان:75 ).
فرهنگ، یکی از بسترهای ارتباط است که انواع ارتباط در فرهنگ های مختلف، شکل های خاص خود را دارند ( باهنر،15:1390 ). در بحث ارتباط، دین نیز به عنوان مجموعه ای از معارف قدسی از سنخ پیام است که به شکل کتبی، زبانی و رفتاری در چرخه ی ارتباطی به صورت عمودی و افقی مبادله شده است ( همان:16 ). برای انتقال پیام به مخاطب کــودک لازم است ویژگی های او در هر دوره شناخته تا با توجه به آن ها نوع ارتباط روشن شـــود ( همان:71 ). کودکی آغازی است برای تمام حرکت ها و تلاش ها در مسیر زیستن ( رحیمی،21:1385 ). واژه و مقوله کودکی به عنوان یک ساخت اجتماعی و یک پـدیـده ی روان شناختی، در قرن شانزدهم متولد شد و به تعبیــری مــربــوط به رنســانس است. در حالی که تا این دوره تفـاوت سنی انسان ها مـــورد تـوجـــه نبـــوده است ( باهنر،71:1390 ).

*202

دانشگاه آزاد اسلامي
واحد رشت
دانشکده مدیریت، گروه حسابداری
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد
گرايش: حسابداری
عنوان:
نقش کیفیت گزارشگری مالی در کاهش آثار محدود کننده سیاست تقسیم سود بر روی تصمیمات سرمایه گذاری
استاد راهنما :
دکتر سینا خردیار
استاد مشاور:
دکتر کیهان آزادی
نگارش:
مهدی منتشری
1393

سپاسگزاری :
سپاس ايزد منان را كه توفيق فراگيري علم را برمن عطا فرمود و مرا در كوران مشكلات و سختي‌ها ياري نمود، تا اين رساله را با موفقيت به پايان برسانم.
در طول دوران تحصيلي و نگارش اين پايان نامه از راهنمايي ها و مساعدت‌‌هاي اساتيد و سروران عزيزي بهره ‌برده‌ام كه در اينجا لازم است از همه ايشان مراتب سپاس قلبي و تشكر خالصانه خود را داشته باشــــم.
از استادان ارجمند و مهربانم جناب آقای دکتر سینا خردیار استاد راهنما و همچنین جناب آقای دکتر کیهان آزادی استاد مشاور ، صمیمانه تشکر مینمایم و برایشان توفیقات روز افزون در خدمات علمی و فرهنگی و آموزشی آرزو میکنم .
هم چنین تشکر ویژه دارم از مدیریت پژوهش دانشکده و از خداوند متعال موفقیتهای بزرگتر در زندگی را برایشان آرزومندم. تقدیم به:
پدر و مادر عزیزم
به پاس همه زحمت ها و فداکاریشان
فهرست مطالب
عنوان صفحه TOC o “6-6” h z u
چکیده PAGEREF _Toc404268517 h 1فصل اول- كليات تحقیق1-1) مقدمه PAGEREF _Toc404268520 h 31-2) بیان مساله PAGEREF _Toc404268521 h 51-3 ) اهمیت و ضرورت تحقیق PAGEREF _Toc404268522 h 61-4) اهداف تحقیق PAGEREF _Toc404268523 h 71-4-1) اهداف علمی PAGEREF _Toc404268524 h 71-4-2) اهداف کاربردی PAGEREF _Toc404268525 h 81-5)چارچوب نظری PAGEREF _Toc404268526 h 81-6) فرضیات تحقیق PAGEREF _Toc404268527 h 111-7) حدود مطالعاتی PAGEREF _Toc404268528 h 111-7-1) قلمرو مکانی تحقیق PAGEREF _Toc404268529 h 111-7-2) قلمرو زمانی تحقیق PAGEREF _Toc404268530 h 111-7-3) قلمرو موضوعي تحقیق PAGEREF _Toc404268531 h 111-8) تعریف واژه ها واصطلاحات تحقیق PAGEREF _Toc404268532 h 121 -9) ساختار تحقیق PAGEREF _Toc404268533 h 13فصل دوم – مباني نظري و پيشينه تحقيق2-1) مقدمه PAGEREF _Toc404268536 h 162-2)عناصرکیفیت گزارشگری مالی PAGEREF _Toc404268537 h 162-3) کیفیت صورت های مالی درمقایسه با کیفیت گزارشگری مالی PAGEREF _Toc404268538 h 182-4) رویکرد های مختلف برای ارزیابی کیفیت گزارشگری مالی PAGEREF _Toc404268539 h 182-4-1) رویکرد نیازهای استفاده کنندگان PAGEREF _Toc404268540 h 192-4-2) رویکرد حمایت ازسرمایه گذار/ سهامدار PAGEREF _Toc404268541 h 202-5)چارچوب پیشنهادی PAGEREF _Toc404268542 h 212-6) هدف های گزارشگری مالی PAGEREF _Toc404268543 h 222-6-1) فراهم آوردن اطلاعات لازم برای ارزیابی وضعیت مالی و بنیه اقتصادی PAGEREF _Toc404268544 h 222-6-2) فرآهم آوردن اطلاعات لازم برای ارزیابی عملکرد و توان سودآوری PAGEREF _Toc404268545 h 222-6-3) فراهم آوردن اطلاعات لازم برای ارزیابی چگونگی تامین و مصرف وجوه نقد PAGEREF _Toc404268546 h 232-6-4 ) فراهم آوردن اطلاعات لازم برای ارزیابی چگونگی ایفای مسئولیت مباشرت مدیریت و انجام تکالیف قانونی PAGEREF _Toc404268547 h 242-6-5) فراهم آوردن اطلاعات مکمل برای درک بهتر اطلاعات مالی ارائه شده و پیش بینی وضعیت آتی PAGEREF _Toc404268548 h 252-7 ) سئوالات مرتبط با ارزیابی کیفیت گزارشگری PAGEREF _Toc404268549 h 262-7-1) استمرارسود: PAGEREF _Toc404268550 h 262-7-2) اطلاعات تفکیکی: PAGEREF _Toc404268551 h 272-7-3) ارزش تأیید کنندگی: PAGEREF _Toc404268552 h 272-7-4) بموقع بودن: PAGEREF _Toc404268553 h 282-7-5) رسیدگی پذیری: PAGEREF _Toc404268554 h 282-7-6) کامل بودن: PAGEREF _Toc404268555 h 292-7-7) محتوا: PAGEREF _Toc404268556 h 292-7-8) بیطرفی: PAGEREF _Toc404268557 h 302-7-9) مقایسه پذیری: PAGEREF _Toc404268558 h 312-7-10) ثبات رویه: PAGEREF _Toc404268559 h 312-7-11) شفافیت (صراحت و روشنی): PAGEREF _Toc404268560 h 322-8) ویژگی های کیفی اطلاعات حسابداری PAGEREF _Toc404268561 h 322-8-1) خصوصیات کیفی مرتبط با محتوای اطلاعات PAGEREF _Toc404268562 h 332-8-1-1) مربوط بودن: PAGEREF _Toc404268563 h 332-8-1-2) قابل اتکا بودن: PAGEREF _Toc404268564 h 342-8-2)خصوصیات کیفی اصلی مرتبط با ارائه اطلاعات: PAGEREF _Toc404268565 h 352-8-2-1) قابل مقایسه بودن: PAGEREF _Toc404268566 h 352-8-2-2) قابل فهم بودن: PAGEREF _Toc404268567 h 362-9) ویژگی های کیفی بین المللی اطلاعات PAGEREF _Toc404268568 h 362-10) محدودیت های اجرایی حاکم بر ویژگی های کیفی اطلاعات مالی PAGEREF _Toc404268569 h 372-10- 1) بموقع بودن: PAGEREF _Toc404268570 h 372-10-2) فزونی منافع برهزینه: PAGEREF _Toc404268571 h 382-10-3) اهمیت: PAGEREF _Toc404268572 h 382-10-4) موازنه بین خصوصیات کیفی : PAGEREF _Toc404268573 h 382-11) مفهوم کیفیت سود PAGEREF _Toc404268574 h 392-12) اهمیت ارزیابی کیفیت سود PAGEREF _Toc404268575 h 402-13) روش های اندازه گیری کیفیت سود PAGEREF _Toc404268576 h 412-13-1) اندازه گیری کیفیت سود براساس ویژگی های سریهای زمانی سود PAGEREF _Toc404268577 h 422-13-1-1) ثبات سود PAGEREF _Toc404268578 h 422-13-1-2) قابلیت پیش بینی PAGEREF _Toc404268579 h 432-13-1-3) تغییرپذیری PAGEREF _Toc404268580 h 442-13-2) اندازه گیری کیفیت سود براساس رابطه بین سود، اقلام تعهدی و وجه نقد PAGEREF _Toc404268581 h 442-13-2-1) نسبت وجه نقد حاصل از عملیات به سود PAGEREF _Toc404268582 h 462-13-2-2) پیش بینی اجزای اختیاری اقلام تعهدی به کمک متغیرهای حسابداری PAGEREF _Toc404268583 h 472-13-2-3) پیش بینی روابط بین اقلام تعهدی و جریان های نقدی PAGEREF _Toc404268584 h 492-13-3)اندازه گیری کیفیت سود براساس خصوصیات کیفی چارچوب مفهومی FASB PAGEREF _Toc404268585 h 492-14) مفاهیم مرتبط با سیاست تقسیم سود PAGEREF _Toc404268586 h 502-14-1) سیاست تقسیم سود PAGEREF _Toc404268587 h 502-14-2) اهداف سياست تقسيم سود PAGEREF _Toc404268588 h 522-14-3) عوامل تعيين كننده سياست تقسيم سود PAGEREF _Toc404268589 h 532-14-4) تئوری‌های مربوط به سیاست تقسیم سود PAGEREF _Toc404268590 h 562-14-4-1) مدل اطلاعات كامل – عامل ماليات: PAGEREF _Toc404268591 h 572-14-4-2) مدل نابرابري اطلاعاتي(عدم تقارن اطلاعاتی) : PAGEREF _Toc404268592 h 582-14-4-3) مدل هاي رفتاري: PAGEREF _Toc404268593 h 602-15) پیشینه تحقیق PAGEREF _Toc404268594 h 622-15-1) تحقیقات خارجی PAGEREF _Toc404268595 h 622-15-2) تحقیقات داخلي PAGEREF _Toc404268596 h 672-16) تاریخچه مطالعاتی PAGEREF _Toc404268597 h 742-17)خلاصه فصل PAGEREF _Toc404268598 h 79فصل سوم- روش‌ اجرای تحقیق3-1) مقدمه PAGEREF _Toc404268601 h 823-2) روش تحقیق PAGEREF _Toc404268602 h 823-3( جامعه مطالعاتی و نمونه آماری PAGEREF _Toc404268603 h 833-4) مدل تحلیلی و شیوه اندازه گیری متغیرهای تحقیق PAGEREF _Toc404268604 h 863-4-1) متغیرهای مستقل PAGEREF _Toc404268605 h 863-4-1-1) کیفیت گزارشگری مالی : PAGEREF _Toc404268606 h 863-4-1-2) تقسیم سود : PAGEREF _Toc404268607 h 893-4-2) متغیرهای وابسته PAGEREF _Toc404268608 h 893-4-2-1) کل سرمایه گذاری : PAGEREF _Toc404268609 h 893-4-2-2) سرمایه گذاری در تحقیق و توسعه : PAGEREF _Toc404268610 h 893-4-2-3) مخارج سرمایه ای ( وجوه سرمایه گذاری شده ) : PAGEREF _Toc404268611 h 893-4-3) متغیر های کنترل PAGEREF _Toc404268612 h 893-5) روش های جمع آوری اطلاعات PAGEREF _Toc404268613 h 903-6)روش تجزيه و تحليل اطلاعات و آزمون های تحقیق PAGEREF _Toc404268614 h 903-6-1) تحلیل رگرسیون PAGEREF _Toc404268615 h 923-6-2) بررسی ناهمسانی واریانس PAGEREF _Toc404268616 h 933-6-3) بررسی خود همبستگی PAGEREF _Toc404268617 h 933-7 )روش آزمون فرضیات: PAGEREF _Toc404268618 h 943-7-1) روش آزمون فرضیه اول PAGEREF _Toc404268619 h 943-7-2 ) روش آزمون فرضیه دوم PAGEREF _Toc404268620 h 943-7-3 ) روش آزمون فرضیه سوم PAGEREF _Toc404268621 h 953-8)مراحل عمومی تجزیه و تحلیل داده ها: PAGEREF _Toc404268622 h 963-8-1) روش داده های پانل PAGEREF _Toc404268623 h 963-8-1-1) روش اثراث ثابت: PAGEREF _Toc404268624 h 973-8-1-2) روش اثرات تصادفی: PAGEREF _Toc404268625 h 983-8-2) آزمون چاو یا F لیمر: PAGEREF _Toc404268626 h 983-8-3) آزمون هاسمن: PAGEREF _Toc404268627 h 993-8-4) آزمون معنی دار بودن مدل PAGEREF _Toc404268628 h 1003-8-5) آزمون معنی دار بودن متغیرهای تحقیق PAGEREF _Toc404268629 h 1003-8-6) آزمون های مربوط به مفروضات مدل رگرسیون خطی PAGEREF _Toc404268630 h 1013-8-6-1) فرض نرمال بودن متغیرها و باقیمانده ها: PAGEREF _Toc404268631 h 1013-8-6-2) فرض عدم وجود همخطي بين متغيرهاي مستقل: PAGEREF _Toc404268632 h 1023-8-6-3) فرض مستقل بودن باقیمانده ها: PAGEREF _Toc404268633 h 1023-8-6-4) فرض همسانی واریانسباقیمانده ها: PAGEREF _Toc404268634 h 1023-8-7) تصمیم گیری برای رد یا پذیرش فرضیه ها PAGEREF _Toc404268635 h 1033-9)خلاصه فصل: PAGEREF _Toc404268636 h 104فصل چهارم – برآورد الگو و يافته هاي تحقیق4-1) مقدمه PAGEREF _Toc404268639 h 1064-2) آمار توصیفی متغیرهای تحقيق PAGEREF _Toc404268640 h 1064-3) آزمون هاي ريشه واحد PAGEREF _Toc404268641 h 1074-4) بررسی نرمال بودن متغیر(های) وابسته PAGEREF _Toc404268642 h 1094-5) بررسي همبستگي ميان متغيرهاي تحقيق PAGEREF _Toc404268643 h 1104-6) بررسی هم خطی بین متغیرهای مستقل تحقیق PAGEREF _Toc404268644 h 1124-7) نتایج حاصل از آزمون فرضيه اول PAGEREF _Toc404268645 h 1124-7-1) تصمیم گیری در خصوص رد یا پذیرش فرضیه اول تحقیق PAGEREF _Toc404268646 h 1194-8) نتایج حاصل از آزمون فرضيه دوم PAGEREF _Toc404268647 h 1204-8-1) تصمیم گیری در خصوص رد یا پذیرش فرضیه دوم تحقیق PAGEREF _Toc404268648 h 1264-9) نتایج حاصل از آزمون فرضيه سوم PAGEREF _Toc404268649 h 1264-9-1) تصمیم گیری در خصوص رد یا پذیرش فرضیه سوم تحقیق PAGEREF _Toc404268650 h 1324-10) خلاصه فصل PAGEREF _Toc404268651 h 133فصل پنجم – نتیجه گیری و پیشنهادات5-1 ) مقدمه PAGEREF _Toc404268654 h 1355-2) خلاصه تحقیق PAGEREF _Toc404268655 h 1355-3) ارزیابی و تشریح نتایج آزمون فرضیه ها PAGEREF _Toc404268656 h 1355-3-1 ) نتایج حاصل از آزمون فرضیه اول PAGEREF _Toc404268657 h 1355-3-2 ) نتایج حاصل از آزمون فرضیه دوم PAGEREF _Toc404268658 h 1365-3-3) نتایج حاصل از آزمون فرضیه سوم PAGEREF _Toc404268659 h 1375-4) نتایج کلی تحقیق PAGEREF _Toc404268660 h 1385-5) پیشنهادها PAGEREF _Toc404268661 h 1405-5-1) پیشنهادهایی مبتنی بر یافته های تحقیق PAGEREF _Toc404268662 h 1405-5-2) پیشنهادهایی برای تحقیقات آتی PAGEREF _Toc404268663 h 1415-6) محدودیت های تحقیق PAGEREF _Toc404268664 h 1415-7) خلاصه فصل PAGEREF _Toc404268665 h 142منابع و ماخذ PAGEREF _Toc404268667 h 143پیوست ها PAGEREF _Toc404268668 h 149چکیده انگلیسی …………………………………………………………………………………………178

فهرست جداول
جدول صفحه TOC o “8-8″ h z u
جدول (2-1):تحقیقات مرتبط با کیفیت گزارشگری مالی PAGEREF _Toc400965943 h 74جدول (2-2): تحقیقات مرتبط با سیاست تقسیم سود PAGEREF _Toc400965944 h 75جدول (2-3): تحقیقات مرتبط با کیفیت گزارشگری مالی PAGEREF _Toc400965945 h 76جدول (2-4): تحقیقات مرتبط با سیاست تقسیم سود PAGEREF _Toc400965946 h 78جدول (3-1): روند انتخاب نمونه PAGEREF _Toc400965947 h 84جدول (4-1): تحليل توصيفي متغیرهای به کار رفته در مدل آزمون فرضیات PAGEREF _Toc400965949 h 106جدول( 4-2 ) : نتایج آزمون ریشهواحد دیکی- فولر تعمیم یافته متغیرها PAGEREF _Toc400965950 h 108جدول( 4-3): آزمون نرمال بودن متغیرهای وابسته تحقیق PAGEREF _Toc400965951 h 109جدول 4-4: آزمون نرمال بودن متغیرهای وابسته تحقیق پس از نرمال سازی PAGEREF _Toc400965952 h 110جدول (4-5) ماتریس ضرایب همبستگی پیرسون بین متغیرهای تحقيق PAGEREF _Toc400965953 h 111جدول( 4- 6): نتايج تجزيه و تحلیل آماری مدل (4-1) آزمون تاثیر تقسیم سود بر سرمایه‌گذاری PAGEREF _Toc400965954 h 113جدول (4-7): نتايج تجزيه و تحلیل آماری مدل (4-2) آزمون تاثیر کیفیت گزارشگری مالی بر ارتباط بین تقسیم سود و سرمایه گذاری PAGEREF _Toc400965956 h 116جدول( 4-8:): نتايج تجزيه و تحلیل آماری مدل رگرسیونی(4-3) برای آزمون فرضیه دوم(متغیر وابسته تحقیق و توسعه) PAGEREF _Toc400965958 h 120جدول4-9: نتايج تجزيه و تحلیل آماری مدل رگرسیونی(4-4) برای آزمون فرضیه دوم(متغیر وابسته مخارج سرمایه‌ای) PAGEREF _Toc400965960 h 123جدول( 4-10): نتايج تجزيه و تحلیل آماری برای آزمون فرضیه سوم(فرصت های رشد بالا) PAGEREF _Toc400965962 h 127جدول (4-11): نتايج تجزيه و تحلیل آماری برای آزمون فرضیه سوم(فرصتهای رشد پایین) PAGEREF _Toc400965964 h 130جدول (4-12): خلاصه نتايج حاصل از آزمون فرضيات PAGEREF _Toc400965966 h 133جدول( 5-1): نتایج حاصل از آزمون مدل (4-1 ) و (4 – 2) فرضیه اول PAGEREF _Toc400965967 h 136جدول (5-2): نتایج حاصل از آزمون مدل (4-3 ) و (4 – 4) فرضیه دوم PAGEREF _Toc400965968 h 137جدول 5-3 نتایج حاصل از آزمون مدل (4-5 ) فرضیه سوم PAGEREF _Toc400965969 h 138
فهرست نمودارها
نمودار صفحه
نمودار (3-1) مدل مفهومی PAGEREF _Toc400965948 h 85نمودار (4-1) توزیع فراوانی باقیمانده های مدل (4-1) تحقیق PAGEREF _Toc400965955 h 115نمودار(4-2) توزیع فراوانی باقیمانده های مدل (4-2) تحقیق PAGEREF _Toc400965957 h 118نمودار(4-3) توزیع فراوانی باقیمانده های مدل (4-3) تحقیق PAGEREF _Toc400965959 h 122نمودار(4-4) توزیع فراوانی باقیمانده های مدل (4-4) تحقیق PAGEREF _Toc400965961 h 125نمودار (4-5) توزیع فراوانی باقیمانده های مدل (4-5) تحقیق (فرصت های رشد بالا ) PAGEREF _Toc400965963 h 129نمودار(4-6) توزیع فراوانی باقیمانده های مدل (4-5) تحقیق (فرصتهای رشد پایین) PAGEREF _Toc400965965 h 132چکیدهتئوری نامربوط بودن تقسیم سود پیش بینی می نماید که در بازارهای سرمایه کارا ، سیاست تقسیم سود نباید بر روی تصمیمات سرمایه گذاری تاثیر داشته باشد . در حالیکه در بازارهای ناکارا ، محدودیت های تامین وجوه خارجی که از اطلاعات نامتقارن ناشی می شوند ، می تواند شرکت ها را مجبور به صرفنظر نمودن از پروژه های سرمایه گذاری با ارزش به جهت پرداخت سود تقسیمی نماید. در این تحقیق ، نقش کیفیت گزارشگری مالی به عنوان متغیری مستقل در کاهش آثار محدود کننده سیاست تقسیم سود بر روی سرمایه گذاری ها مورد بررسی و آزمون قرار گرفته است . لذا هدف تحقیق حاضر آزمون نقش کیفیت گزارشگری مالی در کاهش رقابت بین تصمیمات تقسیم سود و تصمیمات سرمایه گذاری در شرکت ها برای وجوه و منابع داخلی از طریق کاهش عدم تقارن اطلاعاتی و بهبود دسترسی به وجوه و منابع خارجی است که ضرورت تحقیق مستقلی را در بازار سرمایه ایران ایجاب می نماید . بدین منظور داده های 122 شرکت فعال در بورس اوراق بهادار تهران در طول دوره زمانی 6 ساله 1386 الی 1391 ( 732 سال – شرکت ) به عنوان نمونه آماری به روش حذف سیستماتیک در نظر گرفته شده است . برای آزمون فرضیه های تحقیق بر حسب مورد از روش رگرسیون ترکیبی و پانل ( مدل اثرات ثابت و تصادفی ) استفاده شده است. یافته ها و نتایج حاصل از پژوهش با استفاده از تحلیل رگرسیون خطی چند متغیره نشان می دهد که کیفیت بالای گزارشگری مالی به طور معناداری اثر منفی تقسیم سود بر روی سرمایه گذاری ها را کاهش می دهد. اما این تاثیر کاهنده برای سرمایه گذاری های تحقیق و توسعه معنادار نبوده است. علاوه بر آن، نقش تعدیل کننده کیفیت گزارشگری مالی بخصوص برای شرکت هایی که بخش عمده ای از ارزش شرکت به فرصت های رشد آن ها وابسته است ، اهمیت بیشتری دارد . این نتایج ، نقش مهم کیفیت گزارشگری مالی در تعدیل تضاد بین تصمیمات سرمایه گذاری و تقسیم سود شرکت ها را روشن می نماید و بدان وسیله احتمال آنکه شرکت ها از پروژه ها و طرح های سرمایه گذاری با ارزش به جهت پرداخت سود تقسیمی صرفنظر نمایند را کاهش می دهد .
واژه های کلیدی : کیفیت گزارشگری مالی ، تقسیم سود ، سرمایه گذاری ها .

فصل اولكليات تحقیق
مقدمه
رشد و دگرگونی سریع روابط اقتصادی، منجر به رقابت شدیدی در عرصه تجارت ، صنعت و سرمایه گذاری شده است. لذا شرکت ها برای بقا و گسترش فعالیت های خود، نیاز به انجام سرمایه گذاری های مناسب و به موقع دارند.گزارش های مالی شرکت ها باید اطلاعاتی فراهم نماید که برای سرمایه گذاران بالقوه و بالفعل، بستانکاران و سایر استفاده کنندگان، در سرمایه گذاری های منطقی، اعطای اعتبار و تصمیمات مشابه سودمند باشد.گزارش های مالی بایستی اطلاعات لازم برای ارزیابی وضعیت مالی و بنیه اقتصادی بنگاه، ارزیابی عملکرد و توان سودآوری، ارزیابی چگونگی تامین مالی و مصرف وجوه نقد، ارزیابی چگونگی ایفای مسئولیت مباشرت مدیریت و انجام تکالیف قانونی و فراهم کردن اطلاعات مکمل برای درک بهتر اطلاعات مالی ارائه شده و پیش بینی وضعیت آتی را فراهم نماید. در نتیجه این گزارش ها اهمیت بسزایی در تحقق اهداف یاد شده دارند و افزایش کیفیت آنها می تواند موجب کاراتر بودن سرمایه گذاری شرکت ها و حفظ و توسعه منابع آنها گردد.
امروزه سیستم های اطلاعاتی حسابداری، نقش بسیار مهمی در گردش فعالیت سازمان ها ایفا نموده و در مجموعه محیط اقتصادی کشورها وظیفه ای با اهمیت بر عهده دارند. بسیاری از تصمیمات اقتصادی بر اساس اطلاعات حاصل از این سیستم ها اتخاذ شده و سهم عمده ای از مبادلات اوراق بهادار به خرید و فروش سهام شرکت ها اختصاص دارد که آن نیز به نوبه خود می تواند تحت تاثیر ارقام و اطلاعات حسابداری باشد. هرگونه تحقیق در زمینه نحوه اثرگذاری اطلاعات حسابداری بر طیف وسیع تصمیم گیرندگان ذینفع درشرکت ها به درک بهتر از چگونگی نقش این اطلاعات و ضرورت افشای بیشتر و بهتر آنها کمک میکند. از آنجا که سهامداران و بستانکاران، دو گروه اصلی استفاده کننده اطلاعات مالی اند و فراهم آوردن اطلاعات مربوط و قابل اتکا برای این دو گروه از دغدغه های اصلی مدیریت و سیستم های اطلاعاتی حسابداری به شمار می رود، توجه به کیفیت اطلاعات تهیه شده برای این دو گروه ضرورتی خاص دارد .
نقش اصلی گزارشگری مالی، انتقال اثربخش اطلاعات مالی به افراد برون سازمانی به روشی معتبر و به موقع است که یکی از اهداف عمده آن فراهم ساختن اطلاعات لازم برای ارزیابی عملکرد و توان سودآوری بنگاه اقتصادی است. شرط لازم برای دستیابی به این هدف، ارائه اطلاعات مالی به نحوی است که ارزیابی عملکرد گذشته را ممکن سازد و در سنجش توان سودآوری و پیش بینی فعالیت های آتی بنگاه اقتصادی مؤثر واقع گردد. اما با وجود سازوکارهای نظارتی یکسان بر گزارشگری مالی شرکت ها، به نظر می رسد که شرکت ها از کیفیت گزارشگری مالی یکسانی برخوردار نیستند و این امر بیانگر آن است که احتمالا عوامل متعدد دیگری باعث ایجاد تفاوت در کیفیت گزارشگری مالی شرکت ها می شود . کیفیت گزارشگری مالی، دقت و صحت گزارشهای مالی در بیان اطلاعات مربوط به عملیات شرکت، خصوصا جریان های نقدی مورد انتظار، به منظور آگاه نمودن سرمایه گذاران می باشد. طبق بیانیه مفهومی شماره یک هیأت استانداردهای حسابداری مالی، گزارشگری مالی باید اطلاعات سودمندی فراهم نماید که سرمایه گذاران بالفعل و بالقوه را درانجام تصمیم گیری های منطقی یاری نماید. همچنین طبق بیانیه شماره 37 هیأت استانداردهای حسابداری مالی، گزارشگری مالی اطلاعاتی فراهم می کند که سرمایه گذاران بالفعل و بالقوه را در ارزیابی مبالغ، زمان بندی وعدم قطعیت وجوه نقد دریافتی آتی یاری می نماید. لذا عموما از اندازه گیری کیفیت اقلام تعهدی به عنوان شاخصی برای کیفیت گزارشگری مالی استفاده می شود، بر اساس این دیدگاه که اقلام تعهدی، ارزش اطلاعاتی سود را با کاهش اثر نوسانات ناپایدار در جریان های نقدی بهبود می بخشد. همچنین اقلام تعهدی، برآوردهایی از جریان های نقدی و درآمد های آتی هستند.
کیفیت گزارشگری مالی سبب ارتقای سودمندی اطلاعات مالی می شود. بنابراین واضح است که قانون گذاران و سرمایه گذاران برای داشتن گزارشگری مالی باکیفیت بیشتر، هم عقیده هستند زیرا اعتقاد نهایی این است که کیفیت گزارشگری مالی به طور مستقیم روی بازارهای سرمایه اثرگذار است .بنابراین با توجه به این که کیفیت گزارشگری مالی تأثیر با اهمیتی بر بازارهای سرمایه دارد می توان نتیجه گرفت که در سطح کلان، کیفیت گزارشگری مالی دارای اثرات اقتصادی است. همچنین در ارتباط با فرصتهای سرمایه گذاری، شرکتی که از انعطاف پذیری بالایی جهت استفاده از این فرصت ها برخوردار باشد، چشم انداز روشنی از آینده آن متصور است و از جمله خط مشی های مؤثر در ایجاد فرصت های سرمایه گذاری، کاربرد سیاست های تقسیم سود مناسب می باشد .
رابطه بین سیاست تقسیم سود و سرمایه گذاری در بازار ناقص بسیار مهم می باشد. زیرا شرکت ها به راحتی نمی توانند اوراق بهادار منتشر نمایند یا اقدام به اخذ وام نمایند، پس سعی می کنند که از منابع مالی داخلی یعنی سود انباشته استفاده کنند. لذا اگر مدیران مالی با فرصت های سرمایه گذاری روبرو باشند که خالص ارزش فعلی مثبت داشته باشند و منابع مالی نیز محدود باشد، در این صورت سیاست های سرمایه گذاری و سیاست های تقسیم سود با یکدیگر مرتبط خواهند شد.
تقسیم سود از دو جنبه بسیار مهم قابل بحث است. از یک طرف عاملی اثرگذار بر سرمایه گذاری های پیش روی شرکت هاست. چرا که تقسیم سود موجب کاهش منابع داخلی و افزایش نیاز به منابع خارجی می شود. از طرف دیگر بسیاری از سهامداران شرکت خواهان تقسیم سود نقدی هستند. از این رو مدیران با هدف حداکثر کردن ثروت، همواره باید بین علایق مختلف آنان و فرصت های سودآور سرمایه گذاری تعادل برقرار کنند. بنابراین تصمیمات تقسیم سود که از سوی مدیران شرکت ها اتخاذ می شود بسیار حساس و دارای اهمیت است .
1-2) بیان مساله میلر و مودیلیانی (1961 ) ثابت کرده اند که در بازار سرمایه کارا ، سیاست تقسیم سود، عنصری نامربوط در تعیین ارزش شرکت تلقی می شود. به دلیل آنکه اولا : تنها، سرمایه گذاری هایی که جریان های نقدی و منافع آتی ایجاد می کنند بر ارزش شرکت تاثیرگذارند و ثانیا : سرمایه گذاری ها، مستقل از تقسیم سود هستند. پس از آن، کاربرد اصطلاح ” اصل تفکیک ” توسط فاما و میلر ( 1972 ) پیش بینی مهم مرتبط با قضیه و برهان نامربوط بودن سیاست تقسیم سود را ارائه نمود :
” سیاست تقسیم سود نبایستی بر روی تصمیمات سرمایه گذاری تاثیر داشته باشد ” .
اما در بازارهای غیر کارا، سیاست تقسیم سود می تواند بر تصمیمات سرمایه گذاری مؤثر باشد. هنگامی که مدیران، اطلاعات بیشتری در مورد ارزش دارایی های شرکت و پروژه های سرمایه گذاری، نسبت به سرمایه گذاران خارجی (برون سازمانی) دارند، مشکلات و مساله های مربوط به ” گزینش نامناسب ” و “خطر اخلاقی ” می تواند محدودیت شرکت ها در دستیابی به وجوه خارجی ( جهت تامین مالی ) را در پی داشته باشد. ( جنسن و مک لینگ1976‍‍‍، مایرز و ماژلوف 1984). این محدودیت می تواند منتج به رقابت بین ” پروژه های سرمایه گذاری ” و ” تقسیم سود ” برای وجوه داخلی ( درون سازمانی ) گردد وشرکت های با وجوه داخلی محدود، بایستی مابین تداوم در سرمایه گذاری و یا پرداخت سود تقسیمی، یکی را برگزینند. مدیران تا حدود زیادی نسبت به قطع جریان تقسیم سود، بی میل هستند ،
(لینتنر 1956) و در مقابل، پرداخت سود تقسیمی نیز می تواند آنان را مجبور کند تا از پروژه های سرمایه گذاری با ارزش، صرفنظر نمایند.
تحقیقات جاری شواهدی سازگار با اینکه ” تقسیم سود دارای محدودیت یا تاثیر منفی بر روی سرمایه گذاری هاست “، یافته اند. شواهد بررسی شده توسط براو (2005) حاکی از آن است که بسیاری از مدیران با حفظ و نگهداری سطح تقسیم سود، دارای دیدگاهی هستند که از آن به مثابه دستیابی به اهداف ملموس، بهره می گیرند و خواهان صرفنظر نمودن از فرصت های سرمایه گذاری با ارزش، برای حفظ وابقای سطح تقسیم سود میباشند .
سازگار با شواهد مورد بررسی براو، دانیل (2010) شواهد مستندی فراهم نمود از سیمای شرکت هایی با کمبود وجه نقد ، که در جهت کاهش سرمایه گذاری مورد انتظار اقدام نموده اند تا سطح جریان سود تقسیمی فعلی را حفظ نمایند. همچنین ممکن است شرکت ها از میزان سرمایه گذاری ها بکاهند تا تقسیم سود را افزایش دهند. بنابراین ما برآنیم که نشان دهیم گزارشگری مالی می تواند نقش مهمی را در کاهش یا معتدل ساختن محدودیت و آثار منفی تقسیم سود بر روی سرمایه گذاری ها ایفا نماید . کیفیت بالای گزارشگری مالی، بوسیله فراهم نمودن اطلاعات بیشتر و دقیق تری از ارزش پروژه های سرمایه گذاری شرکت ها، موجب کاهش اطلاعات نامتقارن و بدان وسیله، کاهش مشکلات مربوط به گزینش نامناسب در انتشار اوراق بهادار سرمایه گذاری می شود.( بوشمن و اسمیت 2001 ) علاوه بر آن، کیفیت بالای گزارشگری مالی، مشکلات مربوط به خطر اخلاقی را بوسیله تسهیل قراردادها و کنترل و نظارت بر فعالیت های مدیران، کاهش میدهد ( هیلی و پالپو 2001 ). بنابراین می توان نتیجه گیری کرد که شرکت های با کیفیت بالاتر گزارشگری مالی، دسترسی بهتری به وجوه خارجی داشته و بنابراین به احتمال کمتری از پروژه های سرمایه گذاری با ارزش پیش رویشان، در جهت تقسیم سود ، صرفنظر می نمایند. لذا پرسش اصلی و مسأله تحقیق حاضر بدین گونه صورت بندی می گردد که :
آیا کیفیت بالای گزارشگری مالی می تواند موجب کاهش ( معتدل شدن ) تاثیر منفی تقسیم سود بر روی سرمایه گذاری ها گردد ؟
مطالعه حاضر ، آزمون می کند که چگونه کیفیت گزارشگری مالی می تواند آثار محدود کننده تقسیم سود شرکت ها را بر روی تصمیمات سرمایه گذاری آنان کاهش دهد .1-3 ) اهمیت و ضرورت تحقیق
در ادبیات مالی، تصمیمات مربوط به تقسیم سود و تصمیمات مربوط به سرمایه گذاری از جمله مهم ترین تصمیمات پیش روی شرکت هاست که اتخاذ تصمیم بهینه در این دو حوزه موجب تخصیص مطلوب منابع و هدایت منابع مالی به سوی سرمایه گذاری های اقتصادی و پروژه های سودآور می شود. ادبیات تحقیق و مبانی نظری نشانگر آن است که تقسیم سود باعث کاهش منابع داخلی شرکت و در نتیجه، محدود شدن سرمایه گذاری می گردد. از طرف دیگر، عدم تقسیم سود توسط شرکت ها می تواند موجب عکس العمل و واکنش منفی سرمایه گذاران و بازار سرمایه شود . در این میان اطلاعات نامتقارن مابین مدیران و سرمایه گذاران باعث می شود که مدیران جریان تقسیم سود را حفظ و یا افزایش دهند و از فرصت های سرمایه گذاری چشم بپوشند تا رضایت صاحبان سرمایه و به طور کلی بازار سرمایه جلب شود . در این تحقیق، نقش کیفیت گزارشگری مالی به عنوان متغیری مستقل و به مثابه عاملی تعدیل کننده در کاهش اثر منفی تقسیم سود بر سرمایه گذاری مورد مطالعه قرار می گیرد و انتظار بر آن است که بتواند با کاهش آثار محدود کننده تقسیم سود بر سرمایه گذاری از طریق کاهش عدم تقارن اطلاعاتی مابین مدیران و سرمایه گذاران عمل نماید تا احتمال صرفنظر کردن شرکت ها را از فرصت های سرمایه گذاری پیش رویشان کاهش دهد. از این جهت تحقیق حاضر در نوع خود در بازار سرمایه ایران پژوهشی بدیع و کاربردی محسوب می شود و نتایج حاصل از آن می تواند مورد استفاده ذینفعان بازار سرمایه و مدیران شرکت ها قرار گیرد.
1-4) اهداف تحقیق1-4-1) اهداف علمیارزش و اعتبار قوانین هرعلم و تحقیقی به روش شناختی که درآن بکار می رود بستگی دارد و هدف علمی این تحقیق ارزش و اعتبار بخشیدن به فرضیه تحقیق می باشد تا این تحقیق بتواند در بالا بردن سطح دانش عمومی مورد نیازاستفاده کنندگان موثرباشد و همچنین زمینه ساز بستر مناسبی برای تحقیق آتی در سایر مراکز آموزشی و پژوهشی باشد.
هدف اولیه و اصلی از انجام این تحقیق، آشکار نمودن نقش مهم کیفیت گزارشگری مالی و اطلاعات مالی در کاهش آثار محدود کننده تقسیم سود بر روی تصمیمات سرمایه گذاری شرکت ها از طریق کاهش عدم تقارن اطلاعاتی ما بین مدیران و سرمایه گذاران می باشد.
در واقع، این تحقیق در پی روشن ساختن آثار مثبت و تعدیل کننده کیفیت بالای گزارشگری مالی شرکت ها بر روی شیوه نگرش سرمایه گذاران به سیاست های تقسیم سود شرکت هاست، که تاثیرات محدود کننده تقسیم سود را بر روی تصمیمات سرمایه گذاری، کاهش می دهد و میتواند باعث شود که شرکت ها از طرح های سرمایه گذاری با ارزش خود، به نفع تقسیم سود، صرفنظر ننمایند.
-هدف بعدی این تحقیق، روشن ساختن آثار معتدل کننده کیفیت گزارشگری مالی نسبت به تاثیرات محدود کننده تقسیم سود بر سرمایه گذاری های تحقیق و توسعه است که طبیعتا این نوع سرمایه گذاری ها به دلیل عدم اطمینان و تردید نسبت به منافع و جریان های نقدی آتی، دارای عدم تقارن اطلاعاتی بالاتری مابین مدیران و سرمایه گذاران بوده و اینکه کیفیت بالای گزارشگری مالی میتواند این عدم تقارن اطلاعاتی بالاتر را تنزل بخشیده و نقش مؤثرتری ایفا نماید .
هدف دیگر این تحقیق، روشن ساختن آثار چشمگیرتر و نقش معتدل کننده تر کیفیت بالای گزارشگری مالی بر روی شرکت هایی است که بخش قابل توجه و بزرگی از ارزش شرکت، در گرو فرصتهای رشد آتی آن هاست. به دلیل آنکه جریان های نقدی آتی ناشی از فرصت های رشد شرکت ها، ذاتا نامطمئن و غیرقابل شناسایی و اثبات است، بنابراین ما در پی آن هستیم که نشان دهیم کاهش تاثیرات منفی تقسیم سود بر روی تصمیمات سرمایه گذاری این نوع شرکت ها که با عدم تقارن اطلاعاتی بالاتر و بیشتری مواجه هستند، قوی تر است و کیفیت گزارشگری مالی برای این نوع شرکت ها، نقش مؤثرتری ایفا میکند.
1-4-2) اهداف کاربردی
تحقیقات کاربردی، تحقیقاتی هستند که نظریه ها، قانونمندی ها، اصول و فنونی که در تحقیقات پایه تدوین می شوند را برای حل مسائل جاری و واقعی بکار می گیرند، این نوع تحقیقات بیشتر به مؤثرترین اقدام تاکید دارند وعلت ها را کمتر مورد توجه قرارمی دهند. نتایج حاصله ازاین تحقیق می تواند مورد استفاده سرمایه گذارن، مدیران وسایراستفاده کنندگان درون سازمانی و برون سازمانی قرار گیرد .
1-5)چارچوب نظریزمانی که مدیران ، اطلاعات بیشتری درباره ارزش دارایی های شرکت و پروژه های سرمایه گذاری، نسبت به سرمایه گذاران خارجی (برون سازمانی) دارند ، ناکارآیی های بازار از جمله مشکلات “گزینش نامناسب ” و ” خطر اخلاقی ” می تواند برای دسترسی و دستیابی شرکت ها به تامین وجوه خارجی، محدودیت ایجاد کند. مدل های مربوط به گزینش نامناسب (مایرز و ماژلوف 1984) اظهار می دارند که مدیران در جهت منافع و علایق سهامداران فعلی عمل نموده و در جهت فروش اوراق بهادار جدید، زمانی که اطلاعات شخصی (محرمانه ) آنان دلالت دارد بر اینکه اوراق بهادار جدید ، اضافه ارزش خواهند داشت ( ارزش بازار بیشتر از ارزش ذاتی) دارای محرک هستند. مدل های مربوط به خطر اخلاقی (جنسن و مک لینگ 1976 ، جنسن 1986) نیز نشان می دهند که مدیران شرکت ممکن است اقدام به سرمایه گذاری هایی نمایند که منافع شخصی آنان را به هزینه سهامداران، به حداکثر برساند. پیش بینی و انتظار بر این است که این تضاد و برخوردهای اطلاعاتی باعث شود که سرمایه گذاران خارج از سازمان ( برون سازمانی ) که واکنش منطقی و عقلانی خواهند داشت، بوسیله ابزارهایی همچون محدود کردن سرمایه گذاری شان یا تنزیل و کاستن از قیمت سهام صادره شرکت، عمل نمایند . نتیجه این اقدام آنان، محدود شدن دسترسی به وجوه خارجی یا افزایش هزینه تامین منابع مالی خارجی برای آن شرکت ها خواهد بود.( مایرز و ماژلوف 1984) .
محدودیت دسترسی به وجوه خارجی، موجب رقابت برای وجوه داخلی (منابع داخلی) محدود، خواهد گردید . زمانی که سرمایه گذاری ها و تقسیم سود به عنوان دو عامل مهم، برای وجوه و منابع داخلی محدود ، به رقابت برخیزند، شرکت ها ممکن است مجبور شوند مابین پرداخت سود تقسیمی و یا تداوم پروژه های سرمایه گذاری با ارزش، دست به انتخاب بزنند .
مستندات و شواهد مبتنی بر تحقیقات قبلی ( لینتنر 1956 ، براو 2005 و دانیل 2010) بیان می دارند که شرکت ها نسبت به قطع جریان تقسیم سود، بی میل هستند و خواهان صرفنظر کردن از برخی فرصت های سرمایه گذاری با ارزش هستند تا جریان تقسیم سود، حفظ گردد. بعلاوه این نیز ممکن است که شرکت ها ، سرمایه گذاری ها را به منظور افزایش تقسیم سود، متوقف نمایند. در مجموع، سیاست تقسیم سود احتمالا دارای تاثیر محدود کننده بر روی تصمیمات سرمایه گذاری می باشد، تاثیری ناسازگار و برخلاف ” اصل تفکیک ” پیش بینی شده و مورد انتظار بوسیله قضیه نامربوط بودن عامل تقسیم سود .
در این میان، کیفیت گزارشگری مالی می تواند نقش مهمی را در کاهش (معتدل ساختن) آثار محدود کننده تقسیم سود بر روی سرمایه گذاری ها، ایفا نماید. کیفیت بالای گزارشگری مالی، دربردارنده اطلاعات دقیق تری درباره جریان های نقدی آتی پروژه های سرمایه گذاری شرکت هاست و بدان وسیله موجب کاهش اطلاعات نامتقارن مابین مدیران شرکت و سرمایه گذاران خارجی ( برون سازمانی ) می گردد. کاهش در اطلاعات نامتقارن، موجب کاهش احتمال آنکه سرمایه گذاران خواهان خرید اوراق بهادار سرمایه گذاری به قیمتی تنزل یافته و ناعادلانه شوند، می گردد و در نتیجه موجب کاهش (معتدل شدن) عامل “گزینش نامناسب” هزینه اوراق بهادار تازه انتشار یافته می شود.( بوشمن و اسمیت 2001)
بعلاوه، کیفیت بالای گزارشگری مالی موجب کاهش مشکلات مربوط به ” خطر اخلاقی ” بوسیله تسهیل قرارداد های کارا ما بین مدیران و سرمایه گذاران و بوسیله بهبود توانایی سرمایه گذاران در کنترل و نظارت ( ارزیابی) مدیران می گردد (هیلی و پالپو 2001). سازگار و موافق با این موضوع که کیفیت گزارشگری مالی، موجب بهبود دسترسی شرکت ها به منابع و وجوه خارجی می گردد، تحقیقات قبلی (فرانسیس ،2004 و بهارات، 2008) دلالت بر این دارند که شرکت های با کیفیت بالاتر گزارشگری مالی، هم دارای هزینه پایین تر بدهی و هم هزینه پایین تر سرمایه هستند .
بنابراین شرکت های با کیفیت بالای گزارشگری مالی، احتمالا دارای دسترسی بهتری به وجوه خارجی(برون سازمانی) در اشکال تأمین وجوه بیشتر و یا هزینه کمتر دستیابی به وجوه بوده و بنابراین به احتمال کمتری از پروژه های سرمایه گذاری با ارزش در جهت تقسیم سود، صرفنظر می نمایند. بنابراین ما پیش بینی می نماییم که تقسیم سود بر سرمایه گذاری ها، برای شرکت هایی با کیفیت بالاتر گزارشگری مالی، نسبت به شرکت های با کیفیت پایین تر گزارشگری مالی، تاثیر منفی کمتری داشته باشد .
همچنین نقش کیفیت گزارشگری مالی در کاهش (معتدل نمودن) آثار محدود کننده تقسیم سود بر روی سرمایه گذاری ها، احتمالا در ارتباط با انواع مختلف سرمایه گذاری ها، متغیر باشد. بخصوص نسبت به میزان و حجم اطلاعات نامتقارن بین مدیران و سرمایه گذاران. در ارتباط با وجوه سرمایه گذاری شده ، سرمایه گذاری های تحقیق و توسعه دارای عدم اطمینان بیشتری درباره منافع آتی و بنابراین اطلاعات نامتقارن فزون تری را مابین مدیران و سرمایه گذاران خارجی ( بیرونی ) داشته و بدان وسیله موجب دشواری بیشتر در عوامل گزینش نامناسب و مشکلات مربوط به خطر اخلاقی میگردد( چان 2001 ). در نتیجه شرکت ها احتمالا با هزینه های بالای تامین وجوه خارجی ( برون سازمانی ) برای سرمایه گذاری ها در تحقیق و توسعه نسبت به سایر سرمایه گذاری ها، مواجه شوند( هال و لرنر، 2010 ) .
براون ( 2009 ) نشان داده است که شرکت های متمرکز بر تحقیق و توسعه، از بدهی بسیار کمتری برای تأمین وجوه استفاده نموده و سرمایه آنان به منبع نهایی برای تامین مالی سرمایه گذاری ها در تحقیق و توسعه تبدیل شده است. این امر دلالت دارد بر اینکه اگر کیفیت بالای گزارشگری مالی، تاثیر منفی تقسیم سود را بر روی سرمایه گذاری ها کاهش می دهد، این تاثیر کاهشی بایستی برای سرمایه گذاری ها در تحقیق و توسعه، نسبت به مخارج سرمایه ای دیگر، قویتر باشد. بنابراین ما همچنین به عنوان بسط تحقیق، انتظار داریم که تاثیر پیش بینی شده برای کیفیت گزارشگری مالی، برای سرمایه گذاری های تحقیق و توسعه نسبت به دیگر مخارج یا وجوه سرمایه گذاری شده، قوی تر باشد.
ما همچنین انتظار داریم که نقش کیفیت گزارشگری مالی در کاهش آثار محدود کننده تقسیم سود بر روی سرمایه گذاری ها، با توجه به میزانی که ارزش شرکت ها، وابسته به گزینه ها و یا فرصت های رشد آن است، متغیر باشد. تحقیقات انجام شده در این زمینه ( اسمیت و واتز، 1992 ) دلالت دارد بر اینکه اطلاعات نامتقارن ،بخصوص برای شرکت هایی که بخش اعظم و بزرگی از ارزش شرکت، وابسته و قابل انتساب به فرصت های رشد آن است، زیان آورتر می باشد. زیرا جریان های نقدی آتی ناشی از فرصتهای رشد، ذاتا و ماهیتا نامطمئن و غیر قابل اثبات است. مطابق مباحث ارائه شده و بر حسب انتظارات، کیفیت بالای گزارشگری مالی، بوسیله دربرداشتن اطلاعات دقیق تر و روشن تری درباره جریان های نقدی آتی پروژه های سرمایه گذاری شرکت ها، تسهیل قراردادهای کارا و بهبود توانایی سرمایه گذاران در نظارت و ارزیابی تصمیمات سرمایه گذاری مدیران، موجب کاهش اطلاعات نامتقارن مابین مدیران و سرمایه گذاران می گردد. بنابراین برای شرکت هایی که بخش بزرگی از ارزش آنها وابسته و منتسب به فرصت های رشد آن است، ما انتظار داریم که کیفیت بالای گزارشگری مالی، نقش بیشتر و چشمگیرتری ایفا نماید و موجب کاهش اطلاعات نامتقارن و بدان وسیله کاهش تاثیر منفی تقسیم سود بر سرمایه گذاری ها گردد. بنابراین ما در جهت بسط و تکمیل چارچوب تحقیق ، انتظار داریم که تاثیر پیش بینی شده برای کیفیت گزارشگری مالی، برای شرکت هایی که بخش بزرگ و عمده ای از ارزش شرکت ، وابسته به فرصت های رشد آن است، قوی تر باشد.
1-6) فرضیات تحقیقتحقیق حاضر دربردارنده سه فرضیه به شرح زیر میباشد : فرضیه اول : اثر منفی تقسیم سود بر سرمایه گذاری، برای شرکت های با کیفیت بالاتر گزارشگری مالی، نسبت به شرکت های با کیفیت پایین گزارشگری مالی ، کمتر است . فرضیه دوم : نقش کیفیت بالای گزارشگری مالی در کاهش اثر منفی تقسیم سود بر سرمایه گذاری های تحقیق و توسعه قوی تر از سایر وجوه سرمایه ای است . فرضیه سوم : نقش کیفیت بالای گزارشگری مالی در کاهش اثر منفی تقسیم سود بر سرمایه گذاری، برای شرکت های دارای فرصت های رشد بالا قوی تر از شرکت های دارای فرصت رشد پایین است.
1-7) حدود مطالعاتیقلمرو تحقیق چهارچوبی را فراهم می نماید تا مطالعات و آزمون محقق در طی آن قلمرو خاص انجام پذیرد و دارای اعتبار بیشتر باشد.
1-7-1) قلمرو مکانی تحقیقاین پژوهش کلیه شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران (بازار سرمایه ایران) را مورد بررسی قرار می دهد .
1-7-2) قلمرو زمانی تحقیقدوره زمانی این پژوهش با توجه به در دسترس بودن اطلاعات مربوط به متغیر های تحقیق و محدودیت های هزینه و زمان ، 6 ساله و از ابتدای سال 1386 تا انتهای سال 1391 است.
1-7-3) قلمرو موضوعي تحقیقدر این پژوهش بررسی نقش کیفیت گزارشگری مالی در کاهش آثار محدود کننده تقسیم سود بر تصمیمات سرمایه گذاری شرکت ها مورد کنکاش قرار می گیرد .
1-8) تعریف واژه ها واصطلاحات تحقیق
کیفیت گزارشگری مالی:
توان صورتهای مالی در انتقال اطلاعات عملیات شرکت و به طور خاص پیش بینی جریان های نقدی مورد انتظار آن به سرمایه گذاران. بر مبنای این نظر که اقلام تعهدی، ارزش اطلاعاتی سود را با کاهش اثر نوسانات ناپایدار در جریانهای نقدی بهبود می بخشد ( دیچاو و دیچو 2002 ، امسی نیکولز2002 )، در این تحقیق کیفیت اقلام تعهدی سرمایه در گردش به عنوان جانشین کیفیت گزارشگری مالی در نظر گرفته می شود .
کیفیت اقلام تعهدی:
قرینه اندازه انحراف اقلام تعهدی سرمایه در گردش از جریانات وجه نقد عملیاتی. زیرا هر چه اندازه انحراف کوچکتر باشد، اقلام تعهدی باکیفیت تر تلقی می گردد.
سطح کیفیت گزارشگری مالی:
انحراف معیار انحراف اقلام تعهدی از جریانات وجه نقد عملیاتی
سیاست تقسیم سود:
سیاست و رویه ای که یک شرکت خاص برای توزیع سود سالانه مابین سهامداران اتخاذ می کند و عبارت است از تقسیم سود عادی اعلام شده توسط شرکت. مطابق با ( لینتنر 1956 ، فاما 1974 ، پترسون و بنش 1983 و ولدریج 2002 ) عوامل تعیین کننده تقسیم سود سال جاری، دو عامل تقسیم سود معوق سال قبل و بازده دارایی های سال جاری می باشد .
مجموع سرمایه گذاری:
به پیروی از تحقیق اخیر بر روی اندازه گیری سرمایه گذاری ها ( ریچاردسون 2006 ، بی دل2009 ) کل سرمایه گذاری به مثابه مجموع مخارج تحقیق و توسعه، مخارج سرمایه ای و مخارج تحصیل پس از کسر وجوه نقد دریافتی بابت فروش اموال، ماشین آلات و تجهیزات ( دارایی های سرمایه ای ) تعریف می شود.
سرمایه گذاری تحقیق و توسعه:
میزان سرمایه گذاری جهت مصرف درفعالیت های تحقیق و توسعه برای یک شرکت خاص.
مخارج سرمایه ای (وجوه سرمایه ای):
وجوه یا مخارج سرمایه گذاری شده پس از کسر وجه نقد دریافتی از فروش اموال، ماشین آلات و تجهیزات.
شرکت های دارای فرصت رشد بالا:
از شاخص کیوتوبین برای اندازه گیری بخشی از ارزش شرکت که قابل انتساب به فرصت های رشد آن است، استفاده می شود . ( اسمیت و واتز 1992 ، بارکلی و اسمیت 1995 ، آدام و گویال2008 ) . در هر سال که شرکت های گروه نمونه ما بر روی یا بالاتر از میانه شاخص کیوتوبین قرار گیرند، به عنوان شرکت های دارای فرصت رشد بالا طبقه بندی می شوند.
شرکتهای دارای فرصت رشد پایین:
از شاخص کیوتوبین برای اندازه گیری بخشی از ارزش شرکت که قابل انتساب به فرصت های رشد آن است، استفاده می شود. ( همان منبع ) در هر سال که شرکت های گروه نمونه ما پایین تر از میانه شاخص کیوتوبین قرار گیرند، به عنوان شرکت های با فرصت رشد پایین طبقه بندی می شوند.
1 -9) ساختار تحقیق
در تحقیق حاضر به بررسی نقش کیفیت گزارشگری مالی در کاهش آثار محدود کننده تقسیم سود بر روی تصمیمات سرمایه گذاری شرکتها پرداخته می شود . بدین منظور ساختار و چارچوب تحقیق در پنج فصل مجزا بررسی ، طبقه بندی و تحلیل خواهد شد . در فصل اول تحت عنوان کلیات تحقیق به بیان مقدمه و بیان مساله و طرح چارچوب نظری پرداخته و فرضیات ، اهمیت و ضرورت تحقیق و حدود مطالعاتی و تعاریف عملیاتی مورد توجه قرار گرفته است . در فصل دوم مبانی نظری و پیشینه تحقیق به طور مشروح مورد بررسی قرار گرفته است . فصل سوم به معرفی روش تحقیق ، جامعه مطالعاتی و نمونه آماری و معرفی مدل تحلیلی و شیوه اندازه گیری متغیرهای تحقیق پرداخته و در طی آن روش های جمع آوری اطلاعات و روش تجزیه و تحلیل اطلاعات و آزمون های تحقیق و روش آزمون فرضیات تشریح گردیده است . در فصل چهارم تحت عنوان برآورد الگو و یافته های تحقیق به تحلیل آماری متغیرهای تحقیق و آزمون های انجام شده و ارائه نتایج حاصل از آن پرداخته شده است . در فصل پنجم نیز ارزیابی و تشریح نتایج آزمون فرضیه ها و ارائه پیشنهادها و محدودیت های تحقیق مورد توجه قرار گرفته است . در پایان نیز منابع و ماخذ مورد استفاده در تحقیق و پیوستهای مربوطه ذکر گردیده است .

فصل دوممباني نظري و پيشينه تحقيق
2-1) مقدمهکیفیت گزارشگری مالی ازجمله موضوعاتی است که درسال های اخیر بخش وسیعی ازتحقیقات درمدیریت مالی وحسابداری را به خود اختصاص داده است. در این تحقیقات اثرات کیفیت گزارشگری مالی بااستفاده از معیارهای متفاوت و نیز برابعاد مختلف شرکت مانند هزینه سرمایه، هزینه بدهی، کارایی سرمایه گذاری، بازده سهام، ارزش بازار سهام و…مورد بررسی قرارگرفته است. این اثرات عمدتاً برمبنای تئوری عدم تقارن اطلاعاتی و رابطه نمایندگی تجزیه وتحلیل شده اند. عدم تقارن اطلاعاتی به معنای نابرابری اطلاعات بین دوطرف قرارداد است که موجب بوجود آمدن دو دسته اشخاص آگاه و ناآگاه می گردد، عاملی که برروابط بین ذینفعان و شرکت تأثیر می گذارد. ایزلی واوهارا (2003) معتقدندکه شرکت ها می توانند با استفاده از مقدار، دقت و در کل کیفیت اطلاعات ارائه شده به سرمایه گذاران، عدم تقارن اطلاعاتی موجود را تحت تأثیر قرار دهند . در این فصل، ادبیات موضوع تحقیق وتحقیقات انجام شده قبلی بررسی خواهد شد. بنابراین ابتدا به کیفیت گزارشگری مالی اشاره خواهد شد. سپس مبانی نظری مربوط به سیاست تقسیم سود مطرح می شود. و در پایان پیشینه تحقیقات انجام یافته در ارتباط با حوزه تحقیق حاضر در داخل و خارج از کشور بررسی شده است.
2-2)عناصرکیفیت گزارشگری مالییکی ازمهم ترین عناصر در بحث گزارشگری مالی، سود حسابداری بر مبنای فرض تعهدی است. سود حسابداری ابزاری برای فائق آمدن بر مشکلات اندازه گیری و ارزیابی مؤسسات درحال تداوم فعالیت است، چرا که جریانات نقدی دارای مشکلات زمان بندی هستند و معیار مناسبی برای عملکرد تلقی نمی شوند. علیرغم این برتری، سود تعهدی که مبتنی براصل تحقق و شناسایی درآمد می باشد ممکن است با جریانات نقدی واقعی شرکت مطابقت نداشته باشد. درحقیقت میزان تطبیق سود شرکت با میزان جریان های نقدی ایجاد شده، نشان دهنده کیفیت اقلام تعهدی است و کاهش این تطبیق و کیفیت آن سبب افزایش ریسک اطلاعاتی شرکت می شود، لذا اختلاف بین سود تعهدی و جریان نقدی به عنوان معیار کیفیت سود و بطور کلی تر کیفیت گزارشگری مالی مطرح شده است. در اکثر تحقیقات نیز از کیفیت اقلام تعهدی به عنوان بدیل کیفیت گزارشگری مالی استفاده شده است. در راستای تأثیر کیفیت گزارشگری بر ابعاد مختلف شرکت، موضوع هزینه سرمایه یکی ازمهم ترین ابعاد شرکت می باشد.
کیفیت گزارشگری مالی ازاین جهت با هزینه سرمایه مرتبط است که بر عدم تقارن اطلاعاتی مؤثر است، به گونه ای که با کاهش آن می تواند نقشی مهم در کاهش هزینه سرمایه و هزینه بدهی ایفا نماید. دسته ای دیگر از مطالعات، در تحلیل عوامل مؤثر بر موجودی نقد شرکت ها نشان می دهند با افزایش عدم تقارن اطلاعاتی، مقدار وجه نقد نگهداری شده توسط شرکت ها افزایش می یابد. به عبارتی عدم تقارن اطلاعاتی سبب می شود، تحصیل وجه نقد برای شرکت ها دشوار و هزینه بر شود و در این شرایط شرکت ها ممکن است دارایی های نقدی خود را تقویت نمایند تا از هزینه های مرتبط با وابستگی برتأمین مالی خارجی بکاهند. در این مطالعات عواملی چون اندازه، میزان فرصت های رشد، ساختار مالکیت، اندازه، روابط بانکی وسر رسید بدهی برمبنای تئوری عدم تقارن اطلاعاتی تحلیل شده اند. به طور کلی انتظار می رود که شرکت های با فرصت های رشد بالاتر، اندازه کوچک تر، سررسید بدهی کوتاه تر و بدهی بانکی کم تر، به واسطه عدم تقارن اطلاعاتی بیشتر، میزان وجه نقد بالا تری نگهداری نمایند .
بر طبق آنچه که بیان شد، کیفیت اطلاعات حسابداری میتواند ازعدم تقارن اطلاعاتی کاسته و دارای پیامد های اقتصادی برای شرکت باشد و از آن جایی که عدم تقارن اطلاعاتی عامل اثر گذاری بر میزان نگهداشت وجه نقد شرکت است، می توان بین کیفیت گزارشگری مالی و وجه نقد بر مبنای تئوری عدم تقارن اطلاعاتی، چارچوب نظری را ترسیم نمود. بنابراین می توان انتظار داشت که کیفیت گزارشگری ازطریق کاهش عدم تقارن اطلاعاتی و متعاقبا کاهش وجه نقد مازاد بر نیاز، موجب افزایش کارایی سرمایه گذاری شده و مدیریت وجه نقد شرکت را بهبود بخشد، که نهایتا منجر به نگهداشت وجه نقد کمتری در شرکت می شود .
درگزارش سال 1999 کمیته بلو ریبون درخصوص بهبود اثر بخشی کمیته حسابرسی شرکت ها پیشنهاد شماره 8 به شرح زیر آمده است :
“کمیته پیشنهاد می کند استانداردهای حسابرسی، حسابرسان مستقل را ملزم سازد که قضاوت خود درباره کیفیت (ونه صرفاً قابلیت قبول) اصول حسابداری مورد استفاده درتهیه صورت های مالی شرکت را با کمیته حسابرسی به بحث بگذارند. مباحث باید شامل مسائلی نظیر شفافیت افشای مالی و درجه تهاجمی (خوشبینی) یا محافظه کاری (بدبینی) اصول و برآوردهای حسابداری و سایر تصمیم های مهم مدیریتی باشد که در تهیه صورت های مالی به کار رفته وتوسط حسابرسان مستقل بررسی شده است. این الزام باید به گونه ای نوشته شود که بحث و مذاکره آزاد و صریح را تشویق کند و از زبان استاندارد شده و غیرمنعطف بپرهیزد”. در پاسخ به این پیشنهاد، هیأت استانداردهای حسابرسی، استاندارد حسابداری شماره 61 را اصلاح کرد و پیشنهاد فوق را الزامی نمود.
در پرتو الزام های جدید، حسابرسان، اعضای کمیته حسابرسی و مدیریت می کوشند «کیفیت گزارشگری مالی» را تعریف کنند. در آوریل 2000 انجمن حسابداران رسمی آمریکا رهنمودی در مورد روش و زمان ارتباط با کمیته حسابرسی منتشر کرد و ده گروه از موضوع هایی را که مدیریت وحسابرسان می توانند مورد بحث قرار دهند فهرست نمود. به هر حال درباره کیفیت فقط گفته شده است که:
“معیاری عینی برای کمک به ارزیابی یکنواخت اصول حسابداری مورد استفاده در تهیه صورت های مالی یک واحد تهیه نشده است. استاندارد شماره 61 سمت و سوی بحث و مذاکره با کمیته حسابرسی را به مواردی که اثر با اهمیتی بر صورت های مالی دارد، شامل بیان صادقانه، قابلیت رسیدگی، بی طرفی و ثبات رویه سوق داد. این خصوصیات می تواند مبنایی برای بحث کیفیت به مفهوم عام کلمه قرار گیرد، زیرا این ویژگی ها در بیانیه مفهومی شماره 2 هیأت استانداردهای حسابداری مالی به عنوان خصوصیات مطلوب اطلاعات مالی ارائه شده است.”
2-3) کیفیت صورت های مالی درمقایسه با کیفیت گزارشگری مالی
اگرچه پیشنهاد شماره 8 کمیته بلوریبون و استاندارد شماره 61 مشخصاً به کیفیت گزارشگری مالی اشاره کرده اند ولی با تأکید بر اصول حسابداری شرکت، به طور ضمنی بر صورت های مالی تمرکز نموده اند. به هرحال، بحث جامع در خصوص کیفیت، در نهایت می باید فراتر از صورت های مالی باشد، زیرا شرکت ها اطلاعات مالی را با وسایل دیگر (نظیر مجلات مالی، گزارش های تحلیلگران و…) و روشهای دیگر (نظیر سخنرانی، نمایش، مراکز اطلاع رسانی اینترنتی و…) نیز منتشر می کنند. اگر چه چارچوب پیشنهادی در این مقاله برای ارزیابی کیفیت صورت های مالی است ولی برای ارزیابی اطلاعات مالی به مفهوم کلی نیز کاربرد دارد.
نکته دیگر این است که گزارشگری مالی فقط یک محصول نهایی نیست، بلکه فرایندی متشکل از چندین جزء است. براساس چارچوب پیشنهادی، کیفیت گزارشگری مالی نهایتا بستگی به کیفیت هر بخش از فرایند گزارشگری مالی دارد.
2-4) رویکرد های مختلف برای ارزیابی کیفیت گزارشگری مالی
افزون بر پیشنهاد شماره 8 و متن اصلاح شده استاندارد شماره 61، رویکرد های متفاوت دیگری به کیفیت اصول حسابداری و گزارشگری مالی وجود دارد. این رویکرد ها را میتوان به دو گروه تقسیم کرد:
1)رویکرد نیازهای استفاده کننده و
2)رویکرد حمایت از سرمایه گذار / سهامدار .
رویکرد نیازهای استفاده کننده تمرکز بر مسائل مرتبط با ارزشیابی دارد. رویکرد حمایت از سرمایه گذار/ سهامدار بر مسائل مرتبط با نحوه اداره شرکت و مباشرت تأکید دارد.
2-4-1) رویکرد نیازهای استفاده کنندگاندر این گروه، کیفیت گزارشگری مالی بر مبنای سودمندی اطلاعات مالی برای استفاده کنندگان، تعیین می شود. چارچوب نظری هیأت استانداردهای حسابداری مالی نمونه اولیه ای از این مدل است. هیأت در بیانیه های مفهومی استدلال می کند که کیفیت می باید برحسب اهداف کلی گزارشگری مالی، یعنی فراهم کردن اطلاعات سودمند برای استفاده کنندگان جهت تصمیم های سرمایه گذاری، اعتبار و مانند آن تعریف شود. هیأت سپس ویژگی های کیفی لازم برای تأمین اهداف بیان شده را تعریف می کند. طبق مدل هیأت، خصوصیات کیفی شامل مربوط بودن ( ارزش پیش بینی، ارزش تاییدکنندگی وبموقع بودن )، اتکاپذیر بودن ( رسیدگی پذیری، بیان صادقانه و بیطرفی)، ثبات رویه و مقایسه پذیر بودن است. هیأت تصدیق می کند که این یک ارزیابی ذهنی است و اغلب می باید بین مربوط بودن و اتکاپذیر بودن تعادل برقرار شود.
رویکرد کمیته جنکینز دقیقاً در راستای مدل هیأت استانداردهای حسابداری مالی می باشد، امادر تعریف نیازهای اصلی استفاده کنندگان به اطلاعات، با شناسایی مفاهیم هفت گانه زیر از آن مدل فراتر می رود:
تجزیه و تحلیل جداگانه هر قسمت تجاری که فرصت ها و ریسک های متفاوتی دارد،
درک ماهیت فعالیت شرکت،
کسب و درک دیدگاه وچشم انداز فعالیت،
درک دیدگاه مدیریت،
اشاره به نسبی بودن اتکاپذیری اطلاعات در گزارشگری مالی،
درک عملکرد شرکت نسبت به رقیبان و سایر شرکت ها،
درک تغییرات مهمی که بسرعت بر شرکت تاثیر می گذارد.
اطلاعات مالی به میزانی که یک یا چند نوع از نیازهای استفاده کنندگان به شرح فوق را تأمین کند، مربوط تصور می شود. کیفیت این اطلاعات سپس براساس سایر ویژگی های کیفی، مشابه مدل هیـأت، یعنی اتکا پذیری و مقایسه پذیری، مورد قضاوت قرار می گیرد.
رویکرد استمرار سود نیز به ویژه مبتنی بر دیدگاه سرمایه گذاران است. اطلاعات مالی که به سرمایه گذارن در 1) تشخیص سود اصلی از سود غیر اصلی و 2) تفکیک اقلام مالی یا نتایج کسب و کارهای فرعی از فعالیت های اصلی کمک کند، مربوط انگاشته می شود. تمام خصوصیات اطلاعات که برای استفاده کنندگان سودمند در نظر گرفته می شود با هدف نهایی استفاده کنندگان که تعیین ارزش شرکت یا ارزیابی ریسک اعتبار است ارتباط صریح یا ضمنی دارد.
2-4-2) رویکرد حمایت ازسرمایه گذار/ سهامداردراین گروه، کیفیت اطلاعات مالی به طور عمده برحسب « افشای کامل ومنصفانه» برای سهامداران تعریف می شود. هدف بنیادی برنامه مدیریت سود که توسط لویت رئیس کمیته بورس اوراق بهادارآمریکا اعلام و به اجرا گذاشته شد، حمایت از سرمایه گذار/ سهامدار است. در این زمینه، کیفیت گزارشگری مالی عبارت است از اطلاعات مالی کامل و شفاف که مانع گمراهی یا ایجاد ابهام برای استفاده کنندگان می شود.
رویکردهایی که در گروه حمایت از سرمایه گذار/ سهام دار طبقه بندی می شود، معیارهای مشابهی برای تعیین کیفیت اصول حسابداری و گزارشگری مالی دارد. معیارهای تعیین کیفیت اصول حسابداری وگزارشگری مالی در هریک از این رویکردها به شرح زیر است:
پیشنهاد شماره 8 :
شفافیت موارد افشا،
درجه تهاجمی یا محافظه کاری اصول حسابداری و برآورد های اساسی.
استاندارد شماره 61:
شفافیت یکنواختی و کامل بودن اطلاعات و موارد افشای حسابداری،
یکنواختی کاربرد خط مشی های حسابداری،
اقلامی که تاثیر مهم بر بیان صادقانه، رسیدگی پذیری، بیطرفی و یکنواختی اطلاعات
حسابداری دارد .
کمیته کرک:
شفافیت روش های افشا،
محافظه کاری، میانه روی یا افراطی بودن در انتخاب اصول حسابداری،
نحوه عمل حسابداری مشترک یا خاص است ودر اقلیت می باشد.
مدل کمیته بورس اوراق بهادار امریکا برای ارزیابی کیفیت استانداردهای حسابداری بین المللی:
شفافیت،
مقایسه پذیر بودن،
افشای کامل.
بعضی از معیارهای فوق شبیه معیارهای رویکرد گروه نیازهای استفاده کنندگان است. به هرحال، تفاوت بنیادی بین این دو گروه وجود دارد. رویکرد نیازهای استفاده کنندگان عمدتاً به تأمین اطلاعات مالی که برای استفاده کنندگان در تصمیم گیری های ارزشیابی / تخصیص سرمایه مربوط باشد، تمرکز دارد، ولی رویکرد حمایت از سرمایه گذار/ سهامدار در پی اطمینان دادن به استفاده کنندگان است که اطلاعات به مقدار ممکن (کفایت اطلاعات) و به شکل شفاف (کامل بودن اطلاعات) ارائه شده است. هدف های رویکرد ها، لزوما مانعه الجمع نیستند و در بعضی زمینه ها تقویت کننده یکدیگرند.
2-5)چارچوب پیشنهادیدرتهیه چارچوب پیشنهادی، از کار های انجام شده به وسیله کمیته ها و سازمان های مختلف که در بخش قبلی بحث شد، استفاده شده است. استفاده کنندگان به عنوان مشتریان گزارشگری مالی، کیفیت گزارشگری مالی را تعریف و تعیین می کنند. چارچوب پیشنهادی، پاسخ به این سئوال است که استفاده کنندگان چگونه کیفیت گزارشگری مالی را ارزیابی میکنند؟
بیانیه های مفهومی هیأت استانداردهای حسابداری مالی در مورد هدف ها و خصوصیات کیفی گزارشگری مالی پیشرفته ترین تفکرات ارائه شده در این زمینه تا این تاریخ است و نقطه آغاز خوبی برای ایجاد یک چارچوب به شمار می رود. علاوه بر خصوصیات کیفی مدل هیأت یاد شده، عناصر دیگری که به نظر بینش مضاعفی در مورد کیفیت گزارشگری مالی فراهم می آورد، در پیشنهاد مورد توجه قرار گرفته است.
همچنین مجموعه ای از سئوالات تهیه شده است که می تواند در ارزیابی کیفیت گزارشگری شرکت، به اعضاء کمیته حسابرسی، حسابرسان مستقل و مدیریت کمک نماید.
چارچوب پیشنهادی با طبقه بندی بحث کیفیت گزارشگری به اجزای مشخص، کمیته حسابرسی، حسابرسان مستقل و مدیریت را قادر به انجام مباحث محتوایی در مورد کیفیت می نماید. ایجاد یک چارچوب مشترک برای ارزیابی کیفیت گزارشگری مالی، هم ضروری و هم ممکن است. یک چارچوب مشترک، زبان و درک مشترک در مورد کیفیت را بین اعضای کمیته حسابرسی، حسابرسان مستقل و مدیریت رواج می دهد. چنین چارچوبی در طول زمان، بهینه گزینی در بین شرکت ها را ترویج و بهبود در گزارشگری را از طریق انتخاب استاندارد بالاتر تشویق می کند. چارچوب پیشنهادی کوششی است برای ایجاد سطحی از مباحثه و چالش که برای ایجاد چارچوب مورد قبول و پذیرش حسابرسان، کمیته حسابرسی و هیأت مدیره، لازم است.
2-6) هدف های گزارشگری مالی
هدف کلی گزارشگری مالی فراهم آوردن اطلاعاتی است که آثار مالی معاملات، عملیات و رویدادهای مالی مؤثر بر وضعیت مالی و نتایج عملیات یک واحد انتفاعی را بیان و از این طریق سرمایه گذاران، اعطاکنندگان تسهیلات مالی و سایر استفاده کنندگان برون سازمانی را در قضاوت و تصمیم گیری نسبت به امور یک واحد انتفاعی یاری دهد. این هدف کلی به هدف های مشخصی که دستیابی به هر یک از آنها مستلزم فراهم آوردن اطلاعاتی معین است به شرح زیر تقسیم می شود:
2-6-1) فراهم آوردن اطلاعات لازم برای ارزیابی وضعیت مالی و بنیه اقتصادی
اطلاعاتی که در فرآیند گزارشگری مالی درباره منابع، تعهدات و حقوق مالی صاحبان سرمایه فراهم می شود باید وضعیت مالی واحد را نشان دهد و در ارزیابی بنیه اقتصادی آن مؤثر افتد. این اطلاعات باید به نحوی باشد که سرمایه گذاران، اعطاء کنندگان تسهیلات مالی و سایر گروه های استفاده کننده را در تشخیص نقاط قوت و ضعف مالی واحد انتفاعی یاری دهد و مبنایی را فراهم کند که بتوان بر اساس آن، اطلاعات مربوط به عملکرد واحد انتفاعی را طی یک دوره مالی ارزیابی کرد. علاوه بر این، اطلاعات مورد بحث می تواند تأثیر بالقوه برخی از منابع بر گردش وجوه نقد و همچنین وجوه نقد مورد نیاز برای ایفای تعهدات واحد انتفاعی را نشان دهد.

*214

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد تهران مرکزی
دانشکده روانشناسی و علوم اجتماعی
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد (M.A)
گرایش تحقیق و پژوهش
عنوان:
بررسی تاثیر کاربرد اینترنت بر آموخته های علمی دانشجویان رشته علوم ارتباطات اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز
استاد راهنما
آقای دکتر حسن درزیان رستمی
استاد مشاور
خانم دکتر نسیم مجیدی قهرودی
نگارش
شیما دهقان منشادی
زمستان1392
تقدیم به بهترین های زندگیم
سپاسگزاری:
با سپاس از استاد بزرگوار حسن درزیان رستمی که دلسوزانه مرا راهنمایی کردند و
دکتر نسیم مجیدی قهرودی استاد مشاور محترم که زحمات فراوانی را متحمل شدند.
بسمه تعالي
تعهد نامه اصالت پايان نامه كارشناسي ارشد
اينجانب شیما دهقان منشادی دانش آموخته مقطع کارشناسی ارشد به شماره دانشجویی 90189100009در رشته علوم ارتباطات اجتماعی که در تاریخ 30/11/92 از پایان نامه خود تحت عنوان: بررسی تاثیر کاربرد اینترنت بر آموخته های علمی دانشجویان رشته علوم ارتباطات اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز ولی با کسب نمره 18 و درجه عالی دفاع نموده ام بدین وسیله متعهد می شوم :
این پایان نامه حاصل تحقیق و پژوهش انجام شده توسط اینجانب بوده و در مواردی که از دستاوردهای علمی و پژوهشی دیگران ( اعم از پایان نامه ، کتاب ، مقاله و … ) استفاده نموده ام ، مطابق ضوابط و رویه های موجود ، نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آن را در فهرست ذکر و درج کرده ام.
این پایان نامه قبلاً برای دریافت هیچ مدرک تحصیلی ( هم سطح ، پایین تر یا بالاتر ) در سایر دانشگاه ها و مؤسسات آموزش عالی ارائه نشده است.
چنانچه بعد از فراغت از تحصیل ، قصد استفاده و هر گونه بهره برداری اعم از چاپ کتاب، ثبت اختراع و … از این پایان نامه داشته باشم ، از حوزه معاونت پژوهشی واحد مجوزهای مربوطه را اخذ نمایم.
چنانچه در هر مقطع زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشی از آن را بپذیرم و واحد دانشگاهی مجاز است با اینجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصیلی ام هیچ گونه ادعایی نخواهم داشت.
نام و نام خانوادگی :
تاریخ و امضاء :

بسمه‌تعالی
در تاريخ 30/11/92
دانشجوی کارشناسی ارشد شیما دهقان منشادی از پایان نامه خود دفاع نموده وبا نمره 18 بحروف هیجده تمام و با درجه عالی مورد تصويب قرار گرفت.
امضاء استاد راهنما
بسمه تعالی
دانشگاه آزاد اسلامی – واحد تهران مركزي
دانشکده روانشناسی و علوم اجتماعی
(این چکیده به منظور چاپ در پژوهش نامه دانشگاه تهیه شده است)
كد شناسايي پايان‌نامه : 10120516921003 نام واحد دانشگاهی: تهران مركزي كد: 101
عنوان پايان نامه: بررسی تاثیر کاربرد اینترنت بر آموخته های علمی دانشجویان رشته علوم ارتباطات اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز
تاريخ شروع پايان نامه: 15/2/92
تاريخ اتمام پايان نامه: 30/11/92 نام ونام خانوادگی دانشجو: شیما دهقان منشادی
شماره دانشجویی: 90189100009
رشته تحصيلی: علوم ارتباطات اجتماعی
استاد /استادان راهنما: دکتر حسن درزیان رستمی
استاد/استادان مشاور: دکتر نسیم مجیدی قهرودی
چكيده پايان نامه ( شامل خلاصه، اهداف، روش هاي اجرا و نتايج به دست آمده):
پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر کاربرد اینترنت برآموخته های علمی دانشجویان رشته علوم ارتباطات اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز اجرا گردیده. این پزوهش به صورت توصیفی–پیمایشی انجام شده جامعه آماری مورد مطالعه شامل، دانشجویان رشته علوم ارتباطات اجتماعی است که در سال 1392مشغول تحصیل هستند که تعداد آنها برابر 908 نفر میباشد که 270 نفر از آنها به عنوان جامعه نمونه به روش تصادفی طبقه ای انتخاب شده اند.ابزار گرداوری اطلاعات پرسشنامه بوده که اعتبار(روایی) آن توسط چند تن از استادان رشته علوم ارتباطات اجتماعی مورد تایید قرار گرفت و برای تعیین قابلیت اعتماد(پایایی) از روش آلفا کرونباخ بهره برده شده که برای بخش های کوناگون پرسشنامه از مقدار مناسب برخوردار بود این مقدار برای شاخص های پرسشنامه بدین ترتیب میباشد: شاخص استفاده از اینترنت(71%)،شاخص ویژگی اقتصادی(78%)، شاخص ویژگی اجتماعی(83%)، شاخص گذراندن واحد درسی آشنایی با کامپیوتر(79%)، شاخص عملکرد پژوهشی (82%)، شاخص اطلاعات علمی(81%).نتایج پژوهش نشان میدهد،میان ویژگی های فردی(سن و جنسیت)،ویژگی های اقتصادی–اجتماعی ، مهارت های رایانه ای و مهارت در زبان انگلیسی با میزان کاربرد اینترنت ارتباط معناداری وجود دارد. همچنین میان گذراندن واحد آشنایی با کامپیوتر، عملکرد پژوهشی، افزایش اطلاعات علمی و موفقیت در فراگیری دروس با متغیر کاربرد اینترنت ارتباط معناداری وجود دارد.از نکات قابل توحه در میزان کاربرد اینترنت این نکته بود که میان آموخته های علمی دانشجویان و میزان کاربرد اینترنت ارتباط معناداری وجود ندارد این نتیجه نشان میدهد بین میزان استفاده از اینترنت و نوع استفاده از اینترنت رابطه معناداری وجود ندارد.در کل میتوان چنین استنباط کرد که هرچند کاربرد اینترنت در بهبود ،عملکرد پژوهشی ،فرایند یادگیری و افزایش اطلاعات علمی تاثیر دارداما با افزایش میزان استفاده از اینترنت نوع استفاده، از فعالیت های علمی به سمت فعالیت های دیگر میرود.
کلید واژگان: اینترنت ، آموخته های علمی ، دانشجویان رشته علوم ارتباط اجتماعی، دانشگاه آزاد تهران مرکز.
1955800649096900نظر استاد راهنما برای چاپ در پژوهش نامه دانشگاه مناسب است تاریخ وامضا:
مناسب نيست
فهرست مطالب
عنوانصفحه
TOC o “1-4” h z u
چکیده PAGEREF _Toc417664637 h 1فصل اول کلیات پژوهش PAGEREF _Toc417664638 h 21-1مقدمه PAGEREF _Toc417664639 h 32-1-بیان مسأله PAGEREF _Toc417664640 h 73-1-اهمیت و ضرورت پژوهش PAGEREF _Toc417664641 h 84-1-اهداف پژوهش PAGEREF _Toc417664642 h 101-4-1-هدف اصلی PAGEREF _Toc417664643 h 102-4-1-اهداف فرعی PAGEREF _Toc417664644 h 105-1-سوالات و فرضيات پژوهش PAGEREF _Toc417664645 h 111-5-1-سوالات پژوهش PAGEREF _Toc417664646 h 112-5-1-فرضیات پژوهش PAGEREF _Toc417664647 h 116-1-قلمرو زمانی PAGEREF _Toc417664648 h 127-1-قلمرو مکانی PAGEREF _Toc417664649 h 128-1-قلمرو موضوعی PAGEREF _Toc417664650 h 129-1-تعریف نظری و عملیاتی متغیرها PAGEREF _Toc417664651 h 121-9-1-فناوری اطلاعات وارتباطات PAGEREF _Toc417664652 h 122-9-1-اینترنت PAGEREF _Toc417664653 h 143-9-1-آموخته PAGEREF _Toc417664654 h 18فصل دوم مبانی نظری و پیشینه پژوهش PAGEREF _Toc417664655 h 191-2-مقدمه PAGEREF _Toc417664656 h 202-2-تاریخچه اینترنت PAGEREF _Toc417664657 h 203-2-تاریخچه اینترنت در ایران PAGEREF _Toc417664658 h 214-2-دیدگاه های نظری در خصوص اینترنت PAGEREF _Toc417664660 h 215-2-سیر تحول مفهوم جامعه اطلاعاتی PAGEREF _Toc417664662 h 226-2-دیدگاههای موجود در رابطه با تاثیرات تکنولوژیهای نوین ارتباطی و اطلاعاتی PAGEREF _Toc417664663 h 247-2-کاربردهای اینترنت PAGEREF _Toc417664664 h 268-2-اهمیت اینترنت در دنیای امروز PAGEREF _Toc417664666 h 299-2-کاربرد اینترنت و تفاوت‌های جنسیتی PAGEREF _Toc417664667 h 3010-2-تأثیر اینترنت بر فرهنگ PAGEREF _Toc417664669 h 3212-2-چهارچوب نظری پژوهش PAGEREF _Toc417664671 h 361-12-2-نظریه استفاده و رضامندی PAGEREF _Toc417664672 h 372-12-2-مدل پذيرش فناوری PAGEREF _Toc417664674 h 403-12-2-نظريه نشرنوآوري PAGEREF _Toc417664675 h 434-12-2-نظريه يكپارچه پذيرش واستفاده از فناوري PAGEREF _Toc417664676 h 4513-2-پیشینه پژوهش PAGEREF _Toc417664677 h 461-13-2-پیشینه پژوهش در خارج PAGEREF _Toc417664678 h 472-13-2-پيشينة پژوهش در ايران PAGEREF _Toc417664679 h 49فصل سوم روش تحقیق PAGEREF _Toc417664680 h 551-3-مقدمه PAGEREF _Toc417664681 h 562-3-روش تحقیق PAGEREF _Toc417664682 h 563-3-جامعه آماری و حجم آن PAGEREF _Toc417664683 h 574-3-بر آورد حجم نمونه و روش نمونه گیری PAGEREF _Toc417664684 h 575-3-اعتماد و روايي پرسشنامه PAGEREF _Toc417664685 h 581-5-3-قابلیت اعتماد PAGEREF _Toc417664686 h 582-5-3- روایی PAGEREF _Toc417664688 h 606-3-ابزارهاي جمع آوري اطلاعات PAGEREF _Toc417664689 h 617-3-روش تجزیه و تحلیل داده ها PAGEREF _Toc417664690 h 62فصل چهارم يافته‏هاي پژوهش PAGEREF _Toc417664691 h 631-4-مقدمه PAGEREF _Toc417664692 h 642-4-توصیف دادها PAGEREF _Toc417664693 h 641-2-4-سیمای پاسخگویان PAGEREF _Toc417664694 h 652-2-4-توصیف گویه ها PAGEREF _Toc417664705 h 703-4-استنباط یافته ها PAGEREF _Toc417664760 h 981-3-4-آزمون فرضیه ها PAGEREF _Toc417664761 h 99فصل پنجم: نتیجه‌گیری PAGEREF _Toc417664777 h 1111-5-مقدمه PAGEREF _Toc417664778 h 1122-5-نتایج حاصل از یافته‌های تحقیق PAGEREF _Toc417664779 h 1123-5-جمع بندی فرضیه ها PAGEREF _Toc417664780 h 1134-5-تحلیل نظری یافته ها PAGEREF _Toc417664781 h 1135-5-پیشنهادات PAGEREF _Toc417664782 h 1151-5-5-پیشنهاد به محققان آینده PAGEREF _Toc417664783 h 115منابع و ماخذ PAGEREF _Toc417664784 h 117پیوست PAGEREF _Toc417664785 h 121
فهرست جداول
عنوانصفحه TOC o “1-4” h z u
جدول1-2: انواع کاربری اینترنت توسط نوجوانان امریکایی دختر و پسر PAGEREF _Toc417664668 h 31جدول2-2: توزیع روند برگزاری روز ولنتاین از 1379 تا 1385 PAGEREF _Toc417664670 h 34جدول شماره 1-3 اعتبار شاخص‌هاي تحقيق PAGEREF _Toc417664687 h 60جدول شماره1-4 : توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک جنسیت PAGEREF _Toc417664695 h 65جدول شماره2-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک سن PAGEREF _Toc417664697 h 66جدول شماره3-4 : توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک میزان درآمد PAGEREF _Toc417664699 h 67جدول شماره4-4 : توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک شغل PAGEREF _Toc417664701 h 68جدول شماره5-4 : توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک میزان تحصیلات PAGEREF _Toc417664703 h 69جدول شماره6-4 : توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک نظرشان درباره سطح کیفی امکانات دسترسی به اینترنت در دانشگاه PAGEREF _Toc417664706 h 70جدول شماره7-4:توزیعفراوانی پاسخگویان به تفکیک میزان رضایتشان از کیفیت اینترنت دانشگاه PAGEREF _Toc417664708 h 71جدول شماره8-4 : توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک میزان تسلطشان بر رایانه PAGEREF _Toc417664710 h 72جدول شماره9-4: توزیع درصد پاسخگویان به تفکیک میزان تسلطشان بر زبان انگلیسی PAGEREF _Toc417664712 h 73جدول شماره 10-4 : توزیع درصد پاسخگویان به تفکیک میزان تسلطشان بر اینترنت PAGEREF _Toc417664714 h 74جدول شماره11-4 : توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک نظرشان درباره لزوم شرکت در دوره های تخصصی آموزش اینترنت PAGEREF _Toc417664716 h 75جدول شماره 12-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک نظرشان درباره تلقی اینترنت به عنوان یک منبع اطلاعاتی برای انجام تحقیقات علمی PAGEREF _Toc417664718 h 76جدول شماره13-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک میزان استفاده برای انجام تحقیقات وتکالیف درسی PAGEREF _Toc417664720 h 77جدول شماره 14-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک مکان مراجعه برای استفاده از اینترنت PAGEREF _Toc417664722 h 78جدول شماره15-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک استفاده از خدمات اینترنت PAGEREF _Toc417664724 h 79جدول شماره16-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک میزان استفاده از اینترنت در طول روز PAGEREF _Toc417664726 h 81جدول شماره17-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک میزان استفاده از اینترنت در طول روز در جهت امور پژوهشی و تحقیقاتی PAGEREF _Toc417664728 h 82جدول شماره18-4:توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک میزان معرفی منابع الکترونیکی (کتاب ها و مجلات الکترونیکی) در زمینه های درسی توسط اساتید PAGEREF _Toc417664730 h 83جدول شماره19-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک میزان تشویقشان از سوی اساتید برای استفاده از اینترنت برای انجام تحقیقات و یا انجام تکالیف درسی PAGEREF _Toc417664732 h 84جدول شماره 20-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک میزان ارتباطشان با اساتید خود از طریق اینترنت ( ایمیل یا چت) در زمینه های علمی PAGEREF _Toc417664734 h 85جدول شماره 21-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک میزان استفاده آنها از اینترنت برای برقراری ارتباط و تبادل اطلاعات با متخصصین و پژوهشگران PAGEREF _Toc417664736 h 86جدول شماره22-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک نظرشان درباره میزان تاثیر استفاده از اینترنت بر افزایش اطلاعات علمی PAGEREF _Toc417664738 h 87جدول شماره23-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک تاثیر اینترنت بر فراگیری بهتر دروس PAGEREF _Toc417664740 h 88جدول شماره 24-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک نظرشان درباره تاثیر وضعیت اجتماعی دانشجویان بر میزان کاربرد اینترنت PAGEREF _Toc417664742 h 89جدول شماره25-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک نظرشان درباره تاثیر وضعیت اقتصادی دانشجویان بر میزان کاربرد اینترنت PAGEREF _Toc417664744 h 90جدول شماره26 -4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک نظرشان درباره تاثیر در اختیار داشتن رایانه خانگی بر میزان کاربرد اینترنت PAGEREF _Toc417664746 h 91جدول شماره27-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک نظرشان درباره تاثیر در اختیار داشتن اینترنت خانگی بر میزان کاربرد اینترنت PAGEREF _Toc417664748 h 92جدول شماره28-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک نظرشان درباره تاثیر مهارت های رایانه ای دانشجویان بر میزان کاربرد اینترنت PAGEREF _Toc417664750 h 93جدول شماره29-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک نظرشان درباره تاثیر مهارت دانشجویان در زبان انگلیسی بر میزان کاربرد اینترنت PAGEREF _Toc417664752 h 94جدول شماره30-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک نظرشان درباره تاثیر گذراندن واحد درسی آشنایی با کامپیوتر بر میزان کاربرد اینترنت PAGEREF _Toc417664754 h 95جدول شماره31-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک نظرشان درباره تاثیر مطالعه در خصوص اینترنت بر میزان کاربرد اینترنت PAGEREF _Toc417664756 h 96جدول شماره32-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک نظرشان درباره تاثیر کاربرد اینترنت بر افزایش آموخته های علمی دانشجویان PAGEREF _Toc417664758 h 97جدول شماره33-4 : آزمون t یک نمونه ای جهت بررسی رابطه بین میزان کاربرد اینترنت و آموخته های علمی دانشجویان PAGEREF _Toc417664762 h 99جدول شماره 34-4: مقادیر مربوط به میانگین کاربرد اینترنت به تفکیک جنسیت PAGEREF _Toc417664763 h 100جدول شماره 35-4: آزمون t تک نمونه ای جهت بررسی ارتباط بین جنسیت دانشجویان ومیزان کاربرد اینترنت PAGEREF _Toc417664764 h 100جدول شماره 36-4: آزمون آنالیز واریانس برای بررسی میانگین استفاده از اینترنت به تفکیک سن PAGEREF _Toc417664765 h 101جدول شماره37-4 :آزمونTukey برای پیدا کردنگروههایسنی متفاوت در استفاده از اینترنت PAGEREF _Toc417664766 h 101جدول شماره 38-4: آزمون ضریب همبستگی پیرسون بین ویژگی های اقتصادی دانشجویان و کاربرد اینترنت PAGEREF _Toc417664767 h 103جدول شماره 38-4: آزمون ضریب همبستگی پیرسون بین ویژگی های اجتماعی دانشجویان و کاربرد اینترنت PAGEREF _Toc417664768 h 103جدول شماره 39-4 : آزمون آنالیز واریانس برای بررسی میانگین استفاده از اینترنت به تفکیک منابع علمی دانشجویان PAGEREF _Toc417664769 h 104جدول شماره 40-4 : آزمونTukey برای پیدا کردن منابع علمی متفاوت در استفاده از اینترنت PAGEREF _Toc417664770 h 105جدول شماره 41-4: آزمون ضریب همبستگی پیرسون بین مهارت های رایانه ای دانشجویان و کاربرد اینترنت PAGEREF _Toc417664771 h 106جدول شماره 42-4: آزمون ضریب همبستگی پیرسون بین مهارت دانشجویان در زبان انگلیسی و کاربرد اینترنت PAGEREF _Toc417664772 h 107جدول شماره 43-4: آزمون ضریب همبستگی پیرسون بین گذراندن واحد درسی آشنایی با کامپیوتر و کاربرد اینترنت PAGEREF _Toc417664773 h 107جدول شماره 44-4: آزمون ضریب همبستگی پیرسون بین عملکرد پژوهشی دانشجویان و کاربرد اینترنت PAGEREF _Toc417664774 h 108جدول شماره 45-4: آزمون ضریب همبستگی پیرسون بین افزایش اطلاعات علمی دانشجویان و کاربرد اینترنت PAGEREF _Toc417664775 h 109جدول شماره 46-4: آزمون ضریب همبستگی پیرسون بین میزان کاربرد اینترنت و موفقیت در فراگیری دروس PAGEREF _Toc417664776 h 109
فهرست نمودار
عنوانصفحه TOC o “1-4” h z u
نمودار شماره1-4 : توزیع درصد پاسخگویان به تفکیک جنسیت PAGEREF _Toc417664696 h 65نمودار شماره2-4 : توزیع درصد پاسخگویان به تفکیک سن PAGEREF _Toc417664698 h 66نمودار شماره3-4 : توزیع درصد پاسخگویان به تفکیک میزان درآمد PAGEREF _Toc417664700 h 68نمودار شماره4-4 : توزیع درصد پاسخگویان به تفکیک شغل PAGEREF _Toc417664702 h 69نمودار شماره5-4 : توزیع درصد پاسخگویان به تفکیک میزان تحصیلات PAGEREF _Toc417664704 h 70نمودارشماره6-4 :توزیع درصد پاسخگویان به تفکیک نظرشان درباره سطح کیفی امکانات دسترسی به اینترنت در دانشگاه PAGEREF _Toc417664707 h 71نمودار شماره7-4:توزیع درصد پاسخگویان بهتفکیک میزان رضایتشان از کیفیت اینترنت دانشگاه PAGEREF _Toc417664709 h 72نمودار شماره8-4 : توزیع درصد پاسخگویان به تفکیک میزان تسلطشان بر رایانه PAGEREF _Toc417664711 h 73نمودار شماره9-4: توزیع درصد پاسخگویان به تفکیک میزان تسلطشان بر زبان انگلیسی PAGEREF _Toc417664713 h 74نمودار شماره 10-4: توزیع درصد پاسخگویان به تفکیک میزان تسلطشان بر اینترنت PAGEREF _Toc417664715 h 75نمودار شماره11-4: توزیع درصد پاسخگویان به تفکیک نظرشان درباره لزوم شرکت در دوره های تخصصی آموزش اینترنت PAGEREF _Toc417664717 h 76نمودار شماره12-4: توزیع درصد پاسخگویان به تفکیک نظرشان درباره تلقی اینترنت به عنوان یک منبع اطلاعاتی برای انجام تحقیقات علمی PAGEREF _Toc417664719 h 77نمودار شماره13-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک میزان استفاده برای انجام تحقیقات و تکالیف درسی PAGEREF _Toc417664721 h 78نمودار شماره14-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک مکان مراجعه برای استفاده از اینترنت PAGEREF _Toc417664723 h 79نمودار شماره15 -4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک استفاده از خدمات اینترنت PAGEREF _Toc417664725 h 80نمودار شماره16-4:توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک میزان استفاده از اینترنت در طول روز PAGEREF _Toc417664727 h 81نمودار شماره17 -4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک میزان استفاده از اینترنت در طول روز در جهت امور پژوهشی و تحقیقاتی PAGEREF _Toc417664729 h 82نمودار شماره18-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک میزان معرفی منابع الکترونیکی (کتاب ها و مجلات الکترونیکی) در زمینه های درسی توسط اساتید PAGEREF _Toc417664731 h 83نمودار شماره19 -4: توزیع فراوانی پاسخگویان به میزان تشویقشان از سوی اساتید برای استفاده از اینترنت برای انجام تحقیقات و یا انجام تکالیف درسی PAGEREF _Toc417664733 h 84نمودار شماره 20-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک میزان ارتباطشان با اساتید خود از طریق اینترنت ( ایمیل یا چت) در زمینه های علمی PAGEREF _Toc417664735 h 85نمودار شماره21-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به میزان استفاده آنها از اینترنت برای برقراری ارتباط و تبادل اطلاعات با متخصصین و پژوهشگران PAGEREF _Toc417664737 h 86نمودار شماره22-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک نظرشان درباره میزان تاثیر استفاده از اینترنت بر افزایش اطلاعات علمی PAGEREF _Toc417664739 h 87نمودار شماره23-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک تاثیر اینترنت بر فراگیری بهتر دروس PAGEREF _Toc417664741 h 88نمودار شماره24-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک نظرشان درباره تاثیر وضعیت اجتماعی دانشجویان بر میزان کاربرد اینترنت PAGEREF _Toc417664743 h 89نمودار شماره25-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک نظرشان درباره تاثیر وضعیت اقتصادی دانشجویان بر میزان کاربرد اینترنت PAGEREF _Toc417664745 h 90نمودار شماره26-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک نظرشان درباره تاثیر در اختیار داشتن رایانه خانگی بر میزان کاربرد اینترنت PAGEREF _Toc417664747 h 91نمودار شماره27-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک نظرشان درباره تاثیر در اختیار داشتن اینترنت خانگی بر میزان کاربرد اینترنت PAGEREF _Toc417664749 h 92نمودار شماره28-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک نظرشان درباره تاثیر مهارت های رایانه ای دانشجویان بر میزان کاربرد اینترنت PAGEREF _Toc417664751 h 93نمودار شماره 29-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک نظرشان درباره تاثیر مهارت دانشجویان در زبان انگلیسی بر میزان کاربرد اینترنت PAGEREF _Toc417664753 h 94نمودار شماره 30-4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک نظرشان درباره تاثیر گذراندن واحد درسی آشنایی با کامپیوتر بر میزان کاربرد اینترنت PAGEREF _Toc417664755 h 95نمودار شماره31 -4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک نظرشان درباره تاثیر مطالعه در خصوص اینترنت بر میزان کاربرد اینترنت PAGEREF _Toc417664757 h 97نمودار شماره32 -4: توزیع فراوانی پاسخگویان به تفکیک نظرشان درباره تاثیر کاربرد اینترنت بر افزایش آموخته های علمی دانشجویان PAGEREF _Toc417664759 h 98
چکیدهپژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر کاربرد اینترنت برآموخته های علمی دانشجویان رشته علوم ارتباطات اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز اجرا گردیده. این پزوهش به صورت توصیفی–پیمایشی انجام شده جامعه آماری مورد مطالعه شامل، دانشجویان رشته علوم ارتباطات اجتماعی است که در سال 1392مشغول تحصیل هستند که تعداد آنها برابر 908 نفر میباشد که 270 نفر از آنها به عنوان جامعه نمونه به روش تصادفی طبقه ای انتخاب شده اند.ابزار گرداوری اطلاعات پرسشنامه بوده که اعتبار(روایی) آن توسط چند تن از استادان رشته علوم ارتباطات اجتماعی مورد تایید قرار گرفت و برای تعیین قابلیت اعتماد(پایایی) از روش آلفا کرونباخ بهره برده شده که برای بخش های کوناگون پرسشنامه از مقدار مناسب برخوردار بود این مقدار برای شاخص های پرسشنامه بدین ترتیب میباشد: شاخص استفاده از اینترنت(71%)،شاخص ویژگی اقتصادی(78%)، شاخص ویژگی اجتماعی(83%)، شاخص گذراندن واحد درسی آشنایی با کامپیوتر(79%)، شاخص عملکرد پژوهشی (82%)، شاخص اطلاعات علمی(81%).
نتایج پژوهش نشان میدهد،میان ویژگی های فردی(سن و جنسیت)،ویژگی های اقتصادی–اجتماعی ، مهارت های رایانه ای و مهارت در زبان انگلیسی با میزان کاربرد اینترنت ارتباط معناداری وجود دارد. همچنین میان گذراندن واحد آشنایی با کامپیوتر، عملکرد پژوهشی، افزایش اطلاعات علمی و موفقیت در فراگیری دروس با متغیر کاربرد اینترنت ارتباط معناداری وجود دارد.
از نکات قابل توحه در میزان کاربرد اینترنت این نکته بود که میان آموخته های علمی دانشجویان و میزان کاربرد اینترنت ارتباط معناداری وجود ندارد این نتیجه نشان میدهد بین میزان استفاده از اینترنت و نوع استفاده از اینترنت رابطه معناداری وجود ندارد.در کل میتوان چنین استنباط کرد که هرچند کاربرد اینترنت در بهبود ،عملکرد پژوهشی ،فرایند یادگیری و افزایش اطلاعات علمی تاثیر دارداما با افزایش میزان استفاده از اینترنت نوع استفاده، از فعالیت های علمی به سمت فعالیت های دیگر میرود.
کلید واژگان
اینترنت ، آموخته های علمی ، دانشجویان رشته علوم ارتباط اجتماعی، دانشگاه آزاد تهران مرکز.
فصل اول کلیات پژوهش234696048704500
به طور کلی اجزای تشکیل دهنده فصل اول عبارتند از : مقدمه– بیان مسئله– اهمیت و ضرورت پژوهش– اهداف پژوهش– فرضیه ها و سوالات پژوهش – قلمرو های زمانی ، مکانی و موضوعی–شرح واژه هاو اصطلاحات بکار رفته در پژوهش.
محقق به پشتوانه مقدمه به تحقیق شکل علمی می بخشد و گذشته از آن نشان می دهد کلیه تحقیقات پیشین را مورد بررسی قرار داده و برآنها اشراف دارد،و به پشتوانه این مقدمه است که به فرضیه ها و سوالات دست یافته.
1-1 مقدمه
در عصر حاضر که عصر تغییر از جامعه صنعتی به جامعه فراصنعتی یا جامعه اطلاعاتی لقب گرفته است، طبیعی است که اطلاعات ،دانش وآگاهی بعنوان اساسی‌ترین دارائیها برای انسانها و جوامع بشری بحساب آید. رشد وگسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) در جامعه امروز به حدی سرعت گرفته است که میزان توجه به آن را بعنوان مهمترین شاخص توسعه‌یافتگی برای کشورهای در حال توسعه در نظر گرفته‌اند، و معتقدند که عصر حاضر ، دنیای متفاوتی خواهد بود که راهبری آنرا فناوری اطلاعات برعهده خواهد داشت. ویژگی مهمی که پدیده فناوری از آن برخوردار است اینست که باعث می‌شود ارتباط انسان با انسان و همچنین انسان با محیط تسهیل یافته و ارتقا یابد .این فناوری به دلیل تحول‌پذیری و قدرت تاثیر فراوانی که در حوزه های مختلف دارد، یکی از پویا‌ترین و بحث ‌انگیزترین رشته‌های علم و فناوری محسوب می‌شود.
از آنجا که نرخ تغییرات در این فناوری به مراتب بیشتر از فناوری های گذشته است پیش بینی می شود در طول دهه های آینده نیز پدیده فناوری اطلاعات و ارتباطات حضور خود را درحکم یکی از محورهای اساسی تغییر و نوآوری در صحنه ی تعلیم و تربیت جهان حفظ نماید.(جلالی و همکاران 1382)استفاده از این فناوری های جدید اطلاعاتی، در آموزش از مدتها پیش توسط محققان مورد توجه قرار گرفته است، بطوریکه آنان از مهارتهای مرتبط با رایانه، به عنوان ابزارهای خلاق در فعالیتهای فراگیران نام می برند آنان همچنین اینترنت را یک ابزار قدرتمند و موثر یادگیری در عصر اطلاعات معرفی کرده اند و از آن به عنوان کلید آموزش در هزاره سوم نام برده اند. کیناسن معتقد است استفاده از بزرگراه های اطلاعاتی، مهارت حل مسأله و تفکر انتقادی را در فراگیران رشد می دهد (کیناسن 1995 ص2).
امروزه مهارتهای کاربردی فناوری اطلاعات و ارتباطات، بالاخص اینترنت به عنوان یکی از ابزارهای مهم فناوری اطلاعات علاوه بر بعد ارتباطی، در زمینه های مختلف کاربردهای فراوان و متنوعی پیدا کرده است به طوری که ریچاردسون می گوید: اینترنت در تقویت روابط پژوهشی و یادگیری در بین محققان، دانشگاهیان، دانشجویان، معلمان و فراگیران سراسر جهان توان بالقوه بالا و غیرقابل انکاری دارد.
رایانه و اینترنت تغييرات فراواني را در نحوة زندگي بشر به وجود آورده اند که موجب شده دولت ها سرمایه گذاری های عظیمی برای، افزایش ضریب نفوذ این فناوری و افزایش میزان کاربران در کشورها به عمل آوردند. هر روز بر تعداد مراکزی که امکانات لازم جهت تسهیل دسترسی به این فناوری را فراهم میکنند افزوده می شود. به نظر می رسد دانشجویان بیشتر از سایر اقشار جامعه به این فناوری روی می آوردند و به سرعت در کاربرد این دانش فنی مهارت پیدا می کنند. این واقعیت ضرورت توجه به این فناوری را آشکار می سازد، تا از این فناوری به عنوان یک فرصت و عامل محرک برای رشد آموزش و یادگیری بهره برداری شود.
بدون وجود افراد آموزش دیده، امکان استفاده از فرصت ها، مزایا و دستاوردهای جدید فناوری اطلاعات وجود نخواهد داشت. با اینکه دستیابی به اینترنت و کامپیوتر ضروری است ولی قطعاً کافی نخواهد بود. در این رابطه ضروریست برنامه ریزی لازم در خصوص آموزش اصولی و ساخت یافته تکنولوژی های جدید صورت پذیرد.
برخی بر این باور و اعتقاد هستند که آموزش فناوری اطلاعات و ارتباطات، مهمترین چالش کشورهای در حال توسعه به منظور مشارکت در اقتصاد دیجیتالی و سایر دستاوردهای جوامع اطلاعاتی مدرن، می باشد. آموزش و فراگیری نحوه استفاده از تکنولوژی های جدید، اولین مرحله در زمینه گسترش و استفاده مطلوب از این تکنولوژی ها محسوب می گردد. با توجه به اینکه یک جامعه شبکه ای، یک جامعه دانش محور خواهد بود، تعداد زیادی از پتانسیل ها و مزایا مستقیماً به توانائی استفاده از داده و اطلاعات به منظور تولید دانش بر می گردد. توسعه منابع انسانی، یکی از مهمترین مولفه های استراتژیک محسوب و از آن بعنوان مهمترین چالش استفاده از تکنولوژی های مدرن در کشورهای در حال توسعه، یاد می گردد.
در تعداد زیادی از کشورهای در حال توسعه، میزان سواد عمومی دیجیتال بسیار پائین بوده و با اتکاء بر آنان نمی توان برنامه های مدونی را به منظور پیاده سازی جامع و گسترده تغییرات در سازمانهائی که به آنان نیاز دارند، تدوین نمود.
اینترنت، می بایست از طریق سیستم های آموزش پایه در هر کشور توسعه و بهبود یاید. بهبود در دستیابی به اینترنت، افزایش تعداد کامپیوترهای موجود در کلاس های درس و آموزش دانشجویان به منظور استفاده از فناوری دیجیتالی در کلاس های درس، باعث تولید نسل جدیدی از دانش آموزان می گردد که دارای سواد عمومی مبتنی بر تکنولوژی اطلاعات می باشند. بسیاری از کشورهای در حال توسعه تلاش خود را در جهت افزایش سواد دیجیتالی بر اساس برنامه های مدون ملی آغاز نموده اند. این برنامه با ارائه زیرساخت لازم (کامپیوتر و دستیابی به اینترنت)، افزایش مهارت و ایجاد محتوا (وب سایت ها و نرم افزارهای آموزشی)، امکانات لازم جهت پیشبرد اهداف برنامه ها از جمله افزایش سواد دیجیتالی را ارائه نموده اند.
فناوری اطلاعات و ارتباطات به طور عام برای همه آحاد جامعه و به طور خاص برای برخی از گروه ها با موقعیت های خاص امکانات زیادی را فراهم می کند. دانشجویان به عنوان پیش قراولان تحولات ناشی از فناوری و سواد دیجیتالی به منظور بهره گیری هرچه بیشتراز امکانات و تسهیلات این فناوری ها می بایست از سواد دیجیتالی و اطلاعاتی مطلوب برخوردار باشند.
باتوجه به اهمیت فناوری های جدید در امر آموزش و به کارگیری آنها در نظام های آموزشی جهان در امور آموزشی و پژوهشی، کسب مهارتهای به کارگیری آنها در بین مدرسین و دست اندرکاران نظام آموزشی یکی از الزامات حرفه ای می باشد.
با گسترش روزافزون و غیرقابل انکار فناوری اطلاعات و ارتباطات در جامعه و با توجه به تعریف جدید یونسکو از فرد باسواد مبنی بر ضرورت یادگیری سواد رایانه ای و دیجیتالی و اهمیت و ضرورت آموزش مهارتهای کاربردی این فناوری و استفاده بهینه و مطلوب از آن در سطح وسیع، از جمله در دانشگاه ها توسط دانشجویان، ضروریست با بررسی وضعیت موجود استفاده از اینترنت و عوامل موثر برآن امکان برنامه ریزی برای آموزش فناوری اطلاعات و ارتباطات و ارزیابی آموزشهای قبلی را فراهم آورد.
مهمترین و کارآمدترین مزیت بهره مندی از فناوری اطلاعات و ارتباطات کاهش فقر اطلاعاتی در جامعه و در دسترس قرار دادن انواع اطلاعات، دانش و درنتیجه افزایش سطح آگاهی های عمومی جامعه است که موجب میشود متقاضيان اطلاعات، به سرعت و بي‌درنگ به زنجيره اي از اطلاعات ارزشمند دسترسي پيدا كنند.این فناوری ها در شيوه هاي سنتي اشاعة اطلاعات تغيير و تحولات اساسي ايجاد كرده اند این امر با توجه به اینکه قرن آینده قرن اطلاعات و مختصات جامعه ی اطلاعاتی است، می تواند در کاهش فقر اطلاعاتی، گسترش اطلاعات فراگیر درجامعه، کارآمدی و اثر بخشی جامعه نقش بسزایی داشته باش با توجه به اینکه انفجار اطلاعات بسیاری از ناممکن ها را ممکن ساخته، موضوع استفاده از تکنولوژی های جدید باید پیاپی مورد بازبینی دقیق و موشکافانه قرار گیرد
2-1-بیان مسألهبا ظهور و توسعه پدیده فناوری اطلاعات و ارتباطات روند تحولات جهانی باشتابی بیشتر با محوریت عنصر اطلاعات در حال گسترش است. این فناوري يک تخصص ميان رشته اي است جهت ايجاد امکان ارتباط از راه دور، دسترسي به اطلاعات و جلوگيري از انباشت و انحصار آن مورد استفاده قرار مي گيرد. مهمترین خصوصیات و ویژگی این فناوری تکیه بر تولید اشاعه و پردازش اطلاعات، در دسترس قرار دادن آن برای همگان در کمترین زمان ممکن، با حداقل هزینه ها و همه زمان ها و مکان هاست. به نحوی که مطالعات انجام شده در ارتباط با برنامه توسعه بیشتر کشورها موید این مطلب است که فناوری اطلاعات و ارتباطات در فرایند رشد کشورهای گوناگون نقش کلیدی دارد
فناوری اطلاعات و ارتباطات را میتوان مجموعه ای از سخت افزارها ، نرم افزارها و فکر افزارها دانست که گردش اطلاعات و بهره ورداری از آن را ممکن می سازد. و ویژگی مهم آن این است که هم عاملی برای ایجاد تغییرات و هم ابزاری تغییر دهنده است. که از مجموعه وسیعی از فناوری ها از قبیبل ماهواره، ویدئو ، تلفن همراه، تلویزیون های کابلی، رایانه های خانگی و اینترنت تشکیل شده.
البته این نکته قابل توجه است که مهم‌ترين رهاورده اين فناوري را مي‌توان اينترنت به شمار آورد، گستردگي طيف اطلاعات و روزآمد بودن آن، اينترنت را اولين شاخص تجلي عصر اطلاعات ساخته است. اين دو عامل همگام با خدمات گستردة اينترنت، گروه‌هاي مختلف استفاده‌كننده گان از جمله دانشمندان و محققان را به استفاده از اين شبكة جهاني ترغيب كرده است و امروزه تقريباً در تمامي حوزه ها از قابليت هاي اينترنت براي انجام فعاليت‌‌‌هاي علمي، آموزش و پژوهش استفاده میشود.
البته باید توجه داشت که، رایانه و شیکه جهانی این امکان را فراهم میکند که با سرعت بیشتر و عملکرد بهتر به فعالیت ها خود بپردازیم واز آنجايي که منابع انساني بيشترين تاثيرپذيري را از تکنولوژي ارتباطات و اطلاعات و رسانه ها دارند، بديهي است اتخاذ تمهيداتي براي بكارگيري اين نوآوري ها درعرصه هاي مختلف حائز اهميت است.
این امر موجب شده بسیاری ازکشورها برآن شوندکه با استفاده از فناوری کامپیوتر و شبکه های اطلاعاتی انقلابی در آموزش ایجاد کنند که تاکنون بی سابقه بوده است.برای رسیدن به این منظور آماده کردن امکانات و تجهیزات در دانشگاه ها ضروری است ولی از همه مهم تر و زیربنایی تر آمادگی دانشجویان و استفاده کننده گان است. لذا یکی از اقدامات مهم و اساسی در آموزش عالی توجه به ارتقاء دانش و نحوه استفاده از اینترنت است. آمارهايي كه توسط سازمان‌ها و مؤسسات مختلف ارائه مي‌شود نيز حكايت از رشد و استفاده روزافزون از خدمات اينترنت در سراسر جهان از جمله ايران دارد
اهل علم به طور كلي و دانشجویان به طور خاص، از مصرف كنندگان اصلي اين فناوري هستند. اينترنت بخش مهمي از فعاليت هاي آموزشي، پژوهشی و فراغتي دانشجویان را به خود اختصاص مي دهد.آنان برای کسب اطلاعات صحیح و موثق در زمان مناسب وبه شکلی قابل استفاده که می تواند از اتلاف منابع، وقت و انجام دوباره کاری های غیر ضروری بکاهد و مشکلات جستجو را به حداقل رساند و موجب تسهیل فرایند پژوهش شود و مرتبط ترین و معتبرترین منابع اطلاعاتی را برای پژوهش شناسایی کند از اینترنت استفاده میکنند.
دانشجویان برای آن که بتوانند از عهده وظایف پژوهشی خود برآیند و همچنین برای بالا بردن معلومات خود، از اینترنت برای کسب دانشی که به تفهیم بهتر مطالب درسی کمک کند، استفاده میکنند.تاثیر کاربرد این مهارت برای دانشجویان بیشتر از سایر اقشار احساس می شود لذا نظام آموزشی ما میبایست در کنار آموزشهای سنتی کلاسی از محیط الکترونیکی نیز استفاده کند.
باتوجه به افزايش روزافزون دانش آموختگان ،ونقش آنان در توليد علم ، اموراجتماعي ، اقتصادي و فرهنگي ضروريست ميزان استفاده آنان از اينترنت براي دستيابي به دانش مورد بررسي قرار گيرد.تا دريابيم اين قشر عظيم تا چه حد با اينترنت آشنايي داشته واز آن استفاده مي نمايند. لذا در نوشتار حاضر پژوهشگر بر آن شده به بررسی تاثیر کاربرد اینترنت بر اموخنه های علمی دانشجویان رشته علوم و ارتباطات اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز بپردازد.
3-1-اهمیت و ضرورت پژوهش
امروزه ضرورت استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات بر کسی پوشیده نیست. از ویژگی های فنآوری اطلاعات سرعت، دقت و بهره وری از زمان و نیروی انسانی است. این فناوری، تاریخی طولانی و بیش از هزار سال دارد که با اولین نقاشی ها در غارها و ابداع نوشتن و اختراع چاپ در سال های 1500 شروع شد.
واژه فناوری اطلاعات اولین بار از سوی لیویت وایزلر در سال 1958 به منظور بیان نقش رایانه در پشتیبانی از تصمیم گیری ها و پردازش اطلاعات در سازمان ها به کار گرفته شد. آن زمان مصادف با آغاز انقلاب فناوری بود. اگر موتور بخار و اشکال جدید نیرو را دستاورد انقلاب صنعتی در 150 سال گذشته بدانیم، رایانه و تجهیزات ارتباطی نیز حاصل انقلاب فناوری در نیمه قرن بیستم بوده است.
در آغاز عصر فناوری تکنولوژی، کامپیوترهای بزرگ بسیار گران و محدود به سازمان های خاص بود پس از آن رایانه های کوچک یا شخصی در میانه های دهه 1960 عرضه شدند. و با یک روند ثابت طی 20 سال کامل گردیدند تا در اوایل دهه 1980 خرید رایانه شخصی، با حجم پردازش داده هایی به اندازه حجم داده های اولیه صنعتی و با شکستن قیمت آن ممکن شد.
شاید حادثه ای که بزرگترین تاثیر را بر فناوری اطلاعات و ارتباطات امروزی داشت، اختراع ریز پردازنده ها در سال 1971 بود. دهه 1980 آغازی برای انتقال اطلاعات توسط ابزارهایی چون پست تصویری تلکس و مودم بود. صنعت فناوری اطلاعات و ارتباطات پیوسته و سریع از دهه 1990، از طریق اطلاعات دیجیتالی با هر محتوایی ( علامت، صدا، نور و .. ) برای پردازش کردن، ذخیره سازی و بازیابی اطلاعات رو به گسترش است.
در دهه های اخیرجهان شاهد تغییرات بنیادی در عرصه های گوناگون اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و… بوده است. صاحب نظران بر این عقیده اند که این تغییرات که از همگرایی رایانه ها وفناوری ارتباط (اینترنت) و جذب آنها در جامعه به وجود می آید، بعضی مواقع “جامعه اطلاعاتی” نامیده میشود. مهمترین و کارآمدترین مزیت بهره مندی از فناوری اطلاعات و ارتباطات کاهش فقر اطلاعاتی در جامعه و در دسترس قرار دادن انواع اطلاعات، دانش و در نتیجه افزایش سطح آگاهی های عمومی جامعه است.
فناوريهاي ارتباطي و اطلاعاتي به عنوان ابزاري نو، هم كاركرد ارتباطي و هم كاركردهاي ديگري از قبيل آموزشي، اطلاع‎رساني و … دارند. اين فنّاوريها مي‎توانند تغييرات و تحولاتی را درپی داشته باشند، همان‎گونه كه ورود فنّاوريهايي نظير، راديو و تلويزيون داشته است.
این تحولات تاثیر عمیقی روی آموزش عالی، دانشگاه ها و اجزا آن، شامل: استادان، دانشجویان ومنابع اطلاعاتی و ارتباطی داشته، از آنجا که ثروتمندترين كشورها و جوامع انساني، آنهايي هستند كه بيشترين دانش و آگاهي و اطلاعات را در اختيار دارند و یکی از مهمترین عوامل موثر بر پیشرفت علم وتولید اطلاعات و ارتباطات، ارتباط بین دانشجویان و محققین و دانشمندان ،ودسترسی به منابع اطلاعات به روز میباشد(اخوتی.1377). از جمله مباحث مطرح در حوزه دانشگاهی نقش این فناوری در افزایش سطح یادگیری است لذا بررسی تاثیر استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات، بطور خاص اینترنت در میان دانشجویان ضروری به نظر میرسد. به همین منظور اینجانب موضوع بررسی تاثیر کاربرد اینترنت بر آموخته های علمی دانشجویان را انتخاب کرده تا بدین وسیله در روشن شدن تاثیرات این فناوری گامی هرچند کوچک برداشته باشم
4-1-اهداف پژوهش1-4-1-هدف اصلیبررسی تاثیرکاربرد اینترنت برآموخته های علمی دانشجویان رشته علوم و ارتباطات اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز
2-4-1-اهداف فرعی- بررسی تاثیر ویژگی های فردی (سن وجنسیت) برکاربرد اینترنت.
– بررسی تاثیر ویژگی های اقتصادی- اجتماعی برکاربرد اینترنت.
– بررسی تاثیر منابع علمی برکاربرد اینترنت.
– بررسی تاثیر مهارت در زبان انگلیسی و رایانه برکاربرد اینترنت.
– بررسی تاثیر گذراندن واحد درسی آشنایی با کامپیوتر بر کاربرد اینترنت.
– بررسی ارتباط میان عملکرد پژوهشی دانشجویان و کاربرد اینترنت.
– بررسی ارتباط میان افزایش اطلاعات علمی دانشجویان و کاربرد اینترنت
– بررسی ارتباط میان موفقیت در فراگیری دروس وکاربرد اینترنت.
5-1-سوالات و فرضيات پژوهش1-5-1-سوالات پژوهش- ویژگی های فردی دانشجویان از جمله سن و جنسیت آنها چه تاثیری بر میزان کاربرد اینترنت دارد؟
– ویژگی های اقتصادی- اجتماعی دانشجویان جه تاثیری بر میزان کاربرد اینترنت دارد؟
– منابع علمی دانشجویان چه تاثیری بر میزان کاربرد اینترنت توسط آنها دارد؟
– مهارت دانشجویان در زبان انگلیسی و رایانه تا چه حد بر میزان کاربرد اینترنت تاثیر دارد؟
– گذراندن واحد درسی آشنایی با کامپیوتر چه تاثیری برکاربرد اینترنت توسط آنها دارد؟
– عملکرد پژوهشی دانشجویان چه تاثیری برکاربرد اینترنت توسط آنها دارد؟
– میان افزایش اطلاعات علمی دانشجویان و کاربرد اینترنت توسط آنها چه رابطه ای وجود دارد؟
– میان موفقیت در فراگیری دروس وکاربرد اینترنت توسط دانشجویان چه رابطه ای وجود دارد؟
2-5-1-فرضیات پژوهش- بین میزان کاربرد اینترنت و آموخته های تخصصی دانشجویان رابطه معناداری وجود دارد.
– میان جنسیت دانشجویان ومیزان کاربرد اینترنت رابطه معنا داری وجود دارد.
– میان سن دانشجویان و میزان کاربرد اینترنت رابطه معنا داری وجود دارد.
– میان وضعیت اجتماعی دانشجویان و میزان کاربرد اینترنت رابطه معنا داری وجود دارد.
– میان وضعیت اقتصادی دانشجویان و میزان کاربرد اینترنت رابطه معنا داری وجود دارد.
– میان منابع علمی مورد استفاده دانشجویان و میزان کاربرد اینترنت رابطه معنا داری وجود دارد.
– میان مهارت های رایانه ای دانشجویان و میزان کاربرد اینترنت رابطه معنا داری وجود دارد.
-میان مهارت دانشجویان در زبان انگلیسی و میزان کاربرد اینترنت رابطه معنا داری وجود دارد.
– میان گذراندن واحد درسی آشنایی با کامپیوتر و کاربرد اینترنت رابطه معناداری وجود دارد.
– میان عملکرد پژوهشی دانشجویان و کاربرد اینترنت ارتباط معنا داری وجود دارد.
– بین افزایش اطلاعات علمی دانشجویان و کاربرد اینترنت ارتباط معنا داری وجود دارد.
– بین میزان کاربرد اینترنت و موفقیت در فراگیری دروس ارتباط معناداری وجود دارد.
6-1-قلمرو زمانیمطالعه اولیه جهت تهیه طرح تحقیق در فروردین ماه 1392 آغاز گردید موضوع در اردیبهشت ماه توسط کمیته تخصصی تصویب گردید و انجام تحقیق در اواخر دی ماه همان سال خاتمه یافت.
7-1-قلمرو مکانی
تحقیق حاضر در دانشکده روانشناسی و علوم اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز انحام گرفته است که شامل دانشجویان رشته ارتباطات در مقاطع کارشناسی پیوسته و کارشناسی ارشد در کلیه گرایش ها میباشد.
8-1-قلمرو موضوعیدر این پژوهش تاثیر کاربرد اینترنت بر افزایش آموخته های علمی دانشجویان و به تبع آن بهبود فرآیند یادگیری مورد بررسی قرارگرفته است در این تحقیق منظور از آموخته های علمی دانشی است که توسط خود دانشجویان کسب شده.
9-1-تعریف نظری و عملیاتی متغیرها1-9-1-فناوری اطلاعات وارتباطات
بسیاری از افراد هستند که با مفهوم فناوری اطلاعات و ارتباطات آنچنان که باید آشنا نیستند و حیطه و قلمرو آن را نمی شناسند . شاید دلیل این امر ناشی از برداشت های غلط افراد از فناوری اطلاعات و ارتباطات باشد، زیرا هر کس بر اساس نیاز خود و نوع استفاده از امکانات فناوری اطلاعات و ارتباطات آن را تعریف می کند . به عنوان مثال یک فرد که در حوزه علومی چون فیزیک و ریاضیات و … کار می کند، فناوری اطلاعات و ارتباطات را مترادف استفاده از بعضی نرم افزارها برای انجام بعضی محاسبات می داند. در ادامه برای روشن شدن مفهوم فناوری اطلاعات و ارتباطات تعاریف مختلفی از منابع مختلف گردآوری شده است :
اصطلاح فناوری اطلاعات و ارتباطات برای توصیف فنونی بکار می رود که ما را در ضبط، ذخیره سازی، پردازش، بازیابی، انتقال و دریافت اطلاعات یاری می کند. فناوری اطلاعات و ارتباطات به معنی استفاده از فناوری های مربوط به انتقال، ذخیره سازی، به کارگیری اطلاعات برای حل مسائل و نیز تصمیم گیری هاست. ازنظر یونسکو فناوری اطلاعات و ارتباطات عبارت است از روش های علمی، فنی – مهندسی و تکنیک های مدیریت، پردازش و کاربرد اطلاعات در زمینه های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی. و در تعریفی دیگر آنرا اینطور توصیف کرده است: فناوری اطلاعات و ارتباطات بعنوان عبارتی برای توصیف ابزارها، فرایندها، به منظور دسترسی، بازیافت، ذخیره، سازماندهی، کنترل، تولید، ارائه و تغییر اطلاعات به وسیله ابزار الکترونیکی و اتوماتیک بکار می رود. فناوری اطلاعات و ارتباطات را میتوان مجموعه ای از سخت افزارها ، نرم افزارها و فکر افزارها دانست که گردش اطلاعات و بهره ورداری از آن را ممکن می سازد. و ویژگی مهم آن اینست که هم عاملی برای ایجاد تغییرات و هم ابزاری تغییر دهنده است. که از مجموعه وسیعی از فناوری ها از قبیبل ماهواره، ویدئو ، تلفن همراه، تلویزیون های کابلی، رایانه های خانگی و اینترنت تشکیل شده. در یک تعریف آموزشی از فناوری اطلاعات و ارتباطات می توان گفت که فناوری اطلاعات و ارتباطات طرح ریزی و تسهیل استفاده از رایانه و ارتباطات است که از راه های گوناگون به تدریس، یادگیری و یک سری از فعالیت های دیگر در آموزش و پرورش کمک می کند.
تعاریف متنوع فوق، الگوهایی را پیش پای ما قرار می دهد که ساختار مدیریت و مهندسی، مهم ترین بخش آن را تشکیل می دهد. اگر چه این تعاریف امروز مقبول است ولی مطلوب آن در پیش روی ما خواهد بود. مطلوبی که چون مقبول گردد در انتظار مطلوبی دیگر باید باشیم
مشخصه های فناوری اطلاعات و ارتباطات:
1. اطلاعات به عنوان یک خبر اقتصادی رد و بدل می شود.
2. فعالیت های اطلاعاتی به صورت بسیار گسترده و عظیم در سطح جهان مبادله می شوند.
3. ارتباط شبکه ای به راحتی بین استفاده کنندگان و مراکز آموزشی داخلی و خارجی وجود دارد.
4. “اطلاعات علمی” در درون شبکه های اینترنت جای و مرتبه خاص خود را دارند.
5. فناوری اطلاعات با وسعت فراوان برای آموزش های آکادمیک قابل استفاده است.
6. عمر مفید و کاربردی اطلاعات به تدریج کوتاه و کوتاه تر می شود و باید به صورت پی در پی بازسازی شده و به روز شوند.
7. مهارت های تحقیق بر اساس فناوری اطلاعات توسعه می یابند؛ دسترسی به اطلاعات مفید و کارآمد با استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات بسیار سهل و ساده است.
8. بررسی اطلاعات و تبدیل آنها به دانش مورد نیاز برای مدرسین و فراگیران به راحتی قابل استفاده است.
9. ماده اولیه آن اطلاعات(ماده خام ذهنی) است.
10. موتور محرکه آن کامپیوتر است.
11. محصول نهایی آن نادیدنی و لمس ناشدنی است.
12. تولید آن محدود به موقعیت خاص مکانی نیست.
13. محصولات آن تاثیری بر تخریب زیست – محیطی کره زمین ندارد.
در پژوهش حاضر منظور از اصطلاح فناوری اطلاعات و ارتباطات، فناوری است که امکان دسترسی به اطلاعات را برای همگان در کمترین زمان ممکن ،با حداقل هزینه با استفاده از ابزار رایانه و سیستم مخابراتی فراهم میکند.
2-9-1-اینترنتاينترنت را بايد بزرگ‌ترين سامانه‌اي دانست که تاکنون به دست انسان طرّاحي، مهندسي و اجرا گرديده است. اين شبکه عظيم جهاني، در اواخر سال ۱۹۶۰ ميلادی و با انگيزه همکاري، دسترسي چندسويه به منابع و مهارت‌هاي محاسباتي و امکان‌پذير شدن کار در زمينه‌هاي بين‌رشته‌ايعلوم و مهندسي ابداع شد. اينترنت فعاليت اوليه خود را از سال 1969 و با چهار دستگاه کامپيوتر ميزبان آغاز کرد و پس از رشد باورنکردني خود، تعداد کامپيوترها ميزبان در شبکه به بيش از ده ها ميليون دستگاه رسيده است. تنها از اواسط دهه ۱۹۹۰ است که اينترنت به صورت يک شبکه همگاني و جهان‌شمول درآمده است.. نام در نظر گرفته شده براي شبکه فوق از ترکيب واژه ها “Interconnected” و “Network” انتخاب شده است. (شبکه هاي بهم مرتبط)
اينترنت قوي ترين ابزاري است كه تا كنون براي مبادله ي اطلاعات اختراع شده است . اين مجموعه به هم پيوسته رايانه ها كه به واسطه خطوط تلفني با هم ارتباط برقرار می کنند، به ويژه از چند سال پيش رشد شگفت آوري كرده است.
پيدايي و پيشرفت اينترنت در ايجاد شرايط گذار از جامعه صنعتي به جامعه اطلاعاتي جايگاه برجسته اي پيدا کرده است. شبکه اينترنت که اکنون به قول برخي از محققان ارتباطي ستون فقرات ارتباطات اطلاعاتي سراسري کره زمين و به عبارت ديگر، “شبکه شبکه هاي اطلاع رساني”جهان شناخته مي شود، می تواند معرف ساختار تحول يافته يک شبکه اطلاعاتي نظامي باشد.
وابسته شدن تمامي فعّاليت‌هاي بشر به اينترنت در مقياسي بسيار عظيم و در زماني چنين کوتاه، حکايت از آغاز يک دوران تاريخي نوين در عرصه‌هاي گوناگون علوم، فناوري، و به خصوص در نحوه تفکر انسان دارد. اينترنت به هيچ سازمان و يا موسسه خاص در جهان تعلق ندارد. اما عدم تعلق اينترنت به يک سازمان ويا موسسه به منزله عدم وجود سازمانها و انجمن ها مربوطه براي استانداردسازي نيست. شواهد زيادي در دست است که از آنچه اينترنت براي بشر خواهد ساخت و خواهد کرد، تنها مقدار بسيار اندکي به واقعيت درآمده ‌است.
اينترنت را مي‌توان شبکه اي عظيم متشکّل از ميليون‌ها رايانه مختلف دانست که از شبکه‌هاي مختلف با کاربران گوناگون و داراي اهداف متعدّد به وجود آمده است، ولي در نهايت به صورت يک شبکه جهان ‌شمولِ واحد و در مقياس جهاني به هم متّصل شده است. به بيان ساده تر اينترنت از مجموعه اي شبکه کامپيوتر ( بزرگ ، کوچک ) تشکيل شده است. شبکه های فوق با روش ها متفاوت به يکديگر متصل و موجوديت واحدی با نام “اينترنت” بوجود آورده اند.
اينترنت در اصل يکی از فناوري های نوين ارتباطی است که خيلی سريع مورد پذيرش و کاربرد قرار گرفته است. (بر طبق آمارهای اعلام شده در سال 1996 اينترنت 30 ميليون نفر را در سراسر جهان گرد هم آورده است که روزانه حدود 150 هزار نفر يا ثانيه ای حدود 2 نفر به آن افزوده شده است و تا سال 2000 ميلادی جمعيت 250 ميليون نفری برای استفاده از اين تکنولوژی پيش بينی شده بود.)
اينترنت يک اشتراک است، موجودی ديجيتالي که به درخواست انسان حرکت مي کند و مي تواند انواع اطلاعات و دانستنی ها را در دسترس ما قرار دهد، به عنوان نمونه از ساختار اتم گرفته تا نتايج مسابقات فوتبال.
از دور، اينترنت شبيه يک ابزار دلخواه به نظر می آيد که هر کس هر طور که می خواهد آن را به کار می برد. اين استفاده ها در زمينه های مختلف صورت می گيرد و نيازهای مختلف زندگی انسان را مرتفع می سازد.
اينترنت همچنين مجموعه لايه لايه هايي از فن آوري و خدمات است كه براي ايجاد آن چيزی كه هر فردی مي تواند از آن استفاده كند به تدريج روي هم جمع شده است. ويژگي فرهنگي اينترنت باز بودن فضاي آن و نبود موانع معمول و ضرورت هاي تجاري است.
اينترنت يك ساختار بي پايان، عملي، آزاد و غير قابل محدود كردن است که عليرغم تمامی مزايا و برتری های تکنولوژيکی، پايه هاي بسياري از نهادهاي سنتي اجتماعي را به حركت درآورده يا متزلزل كرده است. و با توجه به گسترش روز افزون به اين منجر شده است که براي بسياري از نهادهاي اجتماعي درپي شناسايي، ايجاد و تقويت پايه هايي نو بود
بنابراين در کنار اين مهار ناپذيری، جهان به اين نتيجه رسيده است که جريان وجود اينترنت نبايد به صورت لجام گسيخته وجود داشته باشد، وآزادی می بایست در تعريف اصلي آن که عدم صدمه رساندن به ديگران تعريف می شود، اعمال شود. اما در مجموع اين کنترل می تواند در چارچوب هر فرهنگ با کنتراست مناسب صورت گيرد.
می توان اينگونه بيان کرد که اينترنت، گسترش تصاعدی سلسله ای از شبکه های کامپيوتری است که فرهنگ، گزافه گرايي بی پايان رسانه ای، ادبيات فزاينده و حتی نوع يا ژانر آغازينی از فيلمها و داستان پردازی های خاص خود را ابداع کرده است.
اينترنت هم اکنون پس از مطبوعات و رايو و تلويزيون جايگاه هفتم را در رده بندی عوامل دگرگونی فرهنگی و روانی اجتماعی داراست. با اين حال اينترنت، تعطيل بردار و پايان پذير نيست و هر کشور و جامعه ای هم که به چنين گمان باطلی بينديشد، شکاف و جدايي ديجيتالی خويش را با کشورهای توسعه يافته، گسترده تر و ژرف تر می نمايد.
گسترش اينترنت با چنان شتاب انفجارآميزی انجام گرفت که فرصت آن بدست نيامد که گامی به پس برداشته شود و به اين ابزار اطلاعاتی که آثار توانمندی بر رفتار ما بر جای می گذارد ژرف نگريسته شود . چرا که اينترنت، محيطی است که در آن کاربران می توانند اثرگذار و اثرپذير باشند- مشروط بر اينکه آگاهی و پندار اندکی از چگونگی و علت دگرگونی هايي که اينترنت ممکن است در برداشتها و رفتار آنها پديد آورد داشته باشند.
شايد بتوان از دلايل رشد و مقبوليت عمومی اينترنت به عدم تمرکز، حرکت خودجوش پايين به بالا مبتني بر ملاحظات و اولويت هاي فني و حساسيت به نيازهاي ملموس جامعه و ابتکارهاي بخش خصوصی اشاره کرد. به طور مثال، امروزه ديگر ساختار و فرآيند سنتي آموزش جوابگوي نياز هاي جوامع انساني در عصر اينترنت نيست چرا كه از سالهاي آغازين قرن بيست و يكم، هريك سال و نيم، يكبار قلمرو دانش بشري بيش از دو برابر مي شود تا آنجا كه تغييرات علمي، فرمهاي سريع و ناپيوسته قرن گذشته را پشت سر مي گذارد و جهش گونه رخ مي دهند. در چنين شرايطي است كه افراد جامعه براي هماهنگي با تغييرات دائمي و شتابان پيرامون خود به آموزش هاي مدرن نياز فزاينده اي پيدا مي كنند. همچنين به عنوان مثالی ديگر، امکانات منحصر به فرد اينترنت سبب پيدايش شکل جديدي از تجارت شد که امروزه به نام تجارت الکترونيک شناخته شده است.
اينترنت برتر از تمام فناورى هايى ظاهر شده است كه جهان را به هم مرتبط مى سازد. اما اين فناورى عليرغم ساير فناورى هاى ديگر آفت هايى دارد مانند هكرها، ويروسها و ……
در پژوهش حاضر منظور از اصطلاح اینترنت، شبکه ای گسترده متشکل از اتصال میلیون ها رایانه است که این قابلیت را دارد که با توجه به درخواست کاربر انواع اطلاعات و دانش را در اختیارش قرار دهد
3-9-1-آموختهفرهنگ لغت عمید اصطلاح آموخته راچنین تعریف کرده، ۱. یادگرفته؛ تعلیم‌گرفته. ۲. آنچه کسی یادگرفته باشد.
در پژوهش حاضر منظور از اصطلاح آموخته، اطلاعات علمی است که توسط خود دانشجو و با استفاده از منابع اطلاعاتی و بدون حضور مدرس کسب شده است دانشجویان از طریق بالا بردن معلومات خود، موجبات تفهیم بهتر مطالب درسی و تسریع و تسهیل امر یاد گیری را فراهم میکنند.
فصل دوم مبانی نظری و پیشینه پژوهش 1-2-مقدمهاین فصل مشتمل بر اطلاعات مربوط به تحقیق است در ابتدا به تشریح و توصیف مفاهیم مرتبت با عنوان و موضوع پژوهش نظیر:تاریخچه اینترنت درایران و جهان ،دیدگاه های نظری در خصوص اینترنت ،کاربرد های اینترنت و… می پردازیم.سپس به بیان چارچوب نظری پژوهش می پردازیم و در انتها به بیان پژوهش های پیشین که به پژوهش فوق نزدیک تر است می پردازیم تا خواننده را با مطالعات،تحقیقات و نوشته های دیگران در این زمینه آشنا کنیم و ابعادجدیدی برای گسترش مطالعات و تحقیقات بعدی فراهم سازیم.
2-2-تاریخچه اینترنتاینترنت یا شبکه شبکه ها، آخرین دستاورد ارتباطات در آستانه قرن بیست و یکم است این سیستم ارتباطی که یکی از بزرگترین و گسترده ترین سیستم ارتباطی جهان است در جریان جنگ سرد بین دو بلوک شرق و غرب متولد شد ..در واقع وقتی اسپونتیک نخستین ماهواره اتحاد جماهیر شوروی سابق در سال 1957 به فضا پرتاب شد رقابت سختی بین دو ابرقدرت وقت جریان داشت و وزارت دفاع ایالات متحده آمریکا در واکنش به این اقدام آژانس پروژه های پیشرفته پژوهشی یا آرپانت را در سال 1969 تاسیس کرد و اينترنت فعاليت اوليه خود را از همان سال با چهار دستگاه کامپيوتر و با انگيزه همکاري، دسترسي چندسويه به منابع و مهارت‌هاي محاسباتي و امکان‌پذير شدن کار در زمينه‌هاي بين‌رشته‌اي علوم و مهندسي آغاز کرد بنابراین آرپانت را می توان محصول جنگ سرد و پدر اینترنت دانست . اینترنت که دوران کودکی و طفولیت خود را در آرپانت سپری کرد ، ابتدا قرار بود حافظ اطلاعات نظامی محرمانه آمریکا در برابر حمله احتمالی هسته ای شوروی سابق باشد . اما به تدریج در دهه1980 با رشد باورنکردني خود به مفهوم امروزی آن فراگیر شد . در واقع در ماه مارس 1989 بود که محیط موسوم به وب خلق شد. و مردم با داشتن یک کامپیوتر ، مودم ، یک خط تلفن و با استفاده از زبان مشترک می توانند وارد عرصه جهانی اطلاعات شوند.
3-2-تاریخچه اینترنت در ایرانآشنایی ایرانیان با اینترنت به اوایل دهء 70 شمسی باز می گردد. این پدیده را نخستین بار یک موسسه تحقیقاتی در امور فیزیک و ریاضی به جامعه ایران معرفی کرد.اما اینترنت خیلی سریع تر از آنچه تصور می رفت.راه خود را به داخل جامعه و درون خانه ها باز کرد با توجه به اینکه کاربران اینترنت را در ایران به طور عمده افراد تحصیل کرده تشکیل می دهند واین افراد در میان خانواده ها و گروه ها از تاثیر گذاری زیادی برخور دارند می توان گفت که ضریب نفوذ اطلاع رسانی و به دنبال آن جامعه پذیری اینترتی در ایران بسیار بالا و به سرعت در حال افزایش است.4-2-دیدگاه های نظری در خصوص اینترنت
بسیاری از اندیشمندان و صاحب نظران علوم اجتماعی بر این باورند که ترکیب و همگرایی فناوریهای نوین ارتباطی و تجدید ساختار و نظام سرمایه داری در دهه های اخیر مرحله تازه ای در جوامع بشری ایجاد کرده است مرحله ای که به جامعه اطلاعاتی توصیف و تبیین شده است . ورود به جامعه اطلاعاتی مانند گذر از جامعه کشاورزی به صنعتی تمامی جنبه های حیات بشری را تحت تاثیر خود قرار داده و عرصه های سیاسی ، اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی را با بسیاری از فرصت ها و تهدید ها مواجه ساخته است . در جامعه اطلاعاتی چنان که پیداست اطلاعات دارای ارزش بسیاری است تا جائیکه این عصر را عصر اطلاعات و در نهایت جامعه اطلاعاتی نامگذاری کرده اند . بی تردید پایه و اساس جامعه اطلاعاتی رشد و توسعه فناوری و تکنولوژیهای نوین ارتباطی است که در راس آن اینترنت قرار دارد در واقع اینترنت و تکنولوژیهای نوین ارتباطی فاصله زمانی و مکانی را تا حد بسیار زیادی برداشته اند بدین معنی که امروزه از طریق اینترنت امکان تعامل و ارتباط دو سویه برآورده شده و تمام افراد می تواند در طول شبانه روز و هر وقت که اراده نمایند به اطلاعات مورد نیاز خود دست یابند . در این عصر دیگر مخاطبان در مقابل پیام های رسانه ها منفعل نیستند و می توانند ضمن برقراری ارتباط دو سویه ، خود عامل تولید کننده اطلاعات برای دیگران باشند از سوی دیگر اینترنت باعث تمرکز زدایی در ارائه اطلاعات شده است . یکی از نکات بارز در اینتر نت سرعت بالا و حجم اطلاعاتی است که در اختیار مخاطبان و کاربران قرار می گیرد و استفاده کنندگان با توجه به طبقه بندی اطلاعات به وضوح می دانند که اطلاعات مورد نیاز خود را در کجا می توانند به آسانی بیابند . هرچند که دیدگاههای متفاوتی در این زمینه وجود دارد برخی اعتقاد دارند این مفهوم سازنده جامعه ای واقعاً تخصصی شده خبر از پیدایش جامعه ای اندیشمند و فرهیخته را می دهد که به منابع دانش دسترسی فوری دارد و در حالی که برخی بر خلاف گروه اول جامعه اطلاعاتی را تشدید کننده، نظارت بر شهروندان و سیلاب تبلیغات سطحی، جنجالی و انحرافی می دانند و اعتقاد دارند که تحولات در سازماندهی شرکت ها بود که باعث حیاتی تر شدن نقش اطلاعات گردید. در میان عقاید متفاوت این نکته که همه دانشمندان به وجود چیزی خاص در اطلاعات در دوران مدرن اذعان دارند حائز اهمیت است از اینرو در این یادداشت ضمن بیان جامعه اطلاعاتی به برخی دیدگاههای مثبت و منفی در زمینه جامعه اطلاعاتی می پردازیم.5-2-سیر تحول مفهوم جامعه اطلاعاتیاتکا روزافزون بر فعالیت های مرتبط با تولید ، توزیع و کاربرد اطلاعات باعث شده است که بسیاری از کشورهای صنعتی، جهان را جامعه های اطلاعاتی بخوانند و در حقیقت این مفهوم در ابتدا برای توصیف مشخصات نوین کشورهای فراصنعتی به کار رفته است . کشورهایی که در آنها همه امور وابسته به اطلاعات است ، واژه جامعه اطلاعاتی و مفاهیم شبیه به آن یعنی «عصراطلاعات» و «اقتصاد دانش» جامعه ای را توصیف می کند که در آن برای تولید انواع کالاها و خدمات وابستگی زیادی به کاربرد تکنولوژی اطلاعات وجود دارد .جامعه اطلاعاتی برای افزایش کار بدنی انسان ها به نیروی درونی موتورها و برای افزایش کارذهنی به تکنولوژی کامپیوتر نیازمند است . جامعه اطلاعاتی در طول سالهای 1970 و اوایل 1980 بیشتر مورد توجه پژوهشگران در رابطه با تاثیرات کامپیوتر بوده است و پس از آن در حدود سال 1990 همه نگاه ها به سوی سیستم ارتباطات از راه دور منتقل شد. به عبارت دیگر همه نگاهها متوجه کانال های مناسب مخابراتی بود تا از این طریق انتقال سریع فایل های حجیم و اطلاعات چند رسانه ای امکان پذیر گردد.
ویلیام مارتین در ردیف اولین افرادی قرارداد که موضوع جامعه اطلاعاتی را مطرح کرده اند هر چند واژه جامعه اطلاعاتی از چند سال پیش متدوال بوده است اما هنوز درباره مفهوم و محتوای آن تفاهم عمومی حاصل نشده است . با این حال مفهوم جامعه اطلاعاتی با مفهوم جامعه توده تفاوت چشمگیری دارد و در خیلی از جهات با آن تضاد دارد . به نحوی که در جامعه توده وار بر ارتباطات یکسویه تاکید دارد اما جامعه اطلاعاتی به ارتباطات دو سویه اهمیت می دهد و متمایل به گسترش و علایق چند گانه و متعدد است و عنصر اطلاعات مهمترین عامل متحول کننده سازمان اجتماعی است بنابراین با نگاهی اجمالی به تعاریف جامعه اطلاعاتی می توان گفت تعاریف ارائه شده برای جامعه اطلاعاتی را می توان در رابطه با اینکه بر چه بعدی از جامعه اطلاعاتی بیشتر تکیه شده است بر پنج دسته : فرهنگی ، اقتصادی ، شغلی ، تکنولوژیک و فضایی تقسیم کرد که البته تعاریف تکنولوژیک بیشتر مورد توجه بوده است .
بنابراین عمومی ترین تعریف از «جامعه اطلاعاتی» بر نوآوری چشمگیر فناوری تاکید می کند در واقع می توان ظهور جامعه اطلاعاتی را مقارن با چند تحول مرتبط با یکدیگر دانست که عبارتند از :
1-جهانی شدن اقتصاد و ظهور موسسات تولیدی قابل انعطاف ، یعنی سازمانی کهقادر به ادامه حیات و افزاش تولید در محیط درمواجه با تحول و اختلال دائم است .
2-ظهور اقتصادی که بیش از پیش مبتنی بر دانایی است .
3-توسعه و کاربرد عمیق شبکه های ارتباطی و پیام های دیجیتال ، واقعیتی که سبب شده است آن را در مقایسه با گذشته انقلاب دیجیتال بنامیم.
همانطور که اشاره شد تردیدی نیست که یک محور مهم جامعه اطلاعاتی ، بزرگراه های اطلاعاتی هستند و این بزرگراه ها که اینترنت یکی از نمونه های مهم، در حال تکوین و رشد آن است از نظر اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی فضای تازه ای را برای انسان های معاصر ایجاد می کند ، فضایی با عناصر تازه ، فضایی بدون مرزهای جغرافیایی و سیاسی و بالاخره تصویری از انسان همه جا حاضر را به دست می دهد . تاثیر این بزرگراه های اطلاعاتی را مشابه با اختراع چاپ ذکر کرده اند. این بزرگراه ها بر ارتباطات ، آموزش ، تفریح ، رفاه و … انسانی موثرند و در حوزه های بسیاری نگرش ها ،آگاهی ها و رفتارهای بشری را تحت تاثیر قرار می دهند . در جامعه اطلاعاتی وجود یک زیر ساخت ارتباطی که بتواند تولید و انتقال حجم زیادی از اطلاعات را روی یک شبکه بسیار پراکنده و گسترده عملی سازد حائز اهمیت است. این زیر ساخت ها به سه دسته تقسیم می شوند:
1-زیر ساخت های ارتباطی از راه دور.
2-زیر ساخت های مرتبط با دانش ها .
3-زیر ساخت های تکنولوژیک مرتبط کننده اطلاعات.
اولین جنبه، بیان کننده شبکه هایی است که به طور فیزیکی انتقال و ارتباط را تامین می کند .
دومین، زیر ساخت سازمان و پردازش اطلاعاتی را که باید به آن دست یافت در نظر دارد واقعیتی که دستیابی ، کاربرد و تفسیر اطلاعات را امکان پذیر می سازد .
زیر ساخت سوم، بیان کننده محیطی است که در آن امکان تعامل و مبادلات باز را تحقق پذیر می سازد که این بخش بدون شک یکی از مهمترین ابعاد پایه ای توسعه بازار اطلاعات است .
6-2-دیدگاههای موجود در رابطه با تاثیرات تکنولوژیهای نوین ارتباطی و اطلاعاتی به طور کلی این دیدگاهها را می توان به دو جنبه منفی و مثبت دسته بندی کرد که بطور اجمالی به بیان آن می پردازیم .
دیدگاههای منفی :
این دسته از نظریات ، دیدگاههای بدبینانه ای نسبت به رشد تکنولوژیهای نوین ارتباطی و اطلاعاتی و در نهایت «جامعه اطلاعاتی» دارند و معتقدند که این امر منجر به گسترش جهانی سرمایه داری و سلطه آن بر دنیا می شود زیرا بیشتر اطلاعات و تکنولوژی در اختیار کشورهای صنعتی می باشد.این نظریه پردازان منکر اهمیت کلیدی اطلاعات برای جهان مدرن نیستند بلکه اعتقاد دارند که شکل و عملکرد اطلاعات تابع قواعد و رسومی است که در طول زمان درازی تثبیت شده است در واقع توسعه رسانه های چند منظوره ، زندگی واقعی انسان ها را تا حد بسیار زیادی تحت تاثیر قرار می دهد و جامعه اطلاعاتی بیشترین سود را برای سرمایه داری دارداین جامعه به دلیل نیاز به ساختارهای فنی و اطلاعاتی امکان ایجاد فاصله طبقاتی را دارد و می تواند بسیار از روابط انسانی و فرهنگ جوامع را دستخوش تغییرات قرار دهد بدین معنی که اطلاعات و فناوری های اطلاعاتی برای آنهایی که قادرند پول آن را بپردازند تولید می شود و برای همان افراد هم قابل دسترسی است و بقیه افراد جامعه قادر به استفاده از ان نیستند از سوی دیگر «انقلاب اطلاعاتی» در نظامی طبقاتی متولد شده است و نشان نابرابریهای موجود را با خود دارد و ممکن است موجب «شکاف طبقاتی» بیشتری شود و آن به نفع افرادی می شود که از نظر اقتصادی و آموزشی برترند و قادرند با دسترسی به منابع اطلاعاتی پیچیده مانند تجهیزات کامپیوتری پیشرفته ، بهره مندی خود را گسترش دهند در حالی که آن افرادی که در نظام طبقاتی رو به پایین قراردارند هرچه بیشتر از بهره گیری از اطلاعات ارزشمند محروم شده و در اطلاعات با ارزش کمی که ارائه می شود فرو می روند. ( محسنی 1386 )

*212

دانشگاه آزاد اسلامي
واحد تهران شرق
دانشکده علوم انسانی
پايان نامه كارشناسي ارشد MA
رشتة علوم ارتباطات اجتماعی
عنوان:
بررسی بازنمایی زنان در برنامه های صدا و سیما (تحلیل محتوای سریال های تلویزیون)
استاد راهنما:
سرکار خانم دکتر نازنین ملکیان
استاد مشاور:
سرکار خانم دکتر آنی میرزاخانیان
تالیف و گردآوری:
محمدرضا مرتّب
تابستان 1392
90170-38608000
سپاس و تقدیر
از کلیة اساتید عزیز و دلسوزم که مرا در دورة کارشناسی و همچنین کارشناسی ارشد در تمامی مقاطع زمانی یاری و همراهی نمودند خاصه اساتید عزیزم از جمله سرکار خانم دکتر نازنین ملکیان و سرکار خانم دکتر آنی میرزاخانیان سپاس و قدردانی می نمایم و از خداوند منان خواستارم که در تمامی مراحل زندگی سلامت، سربلند، و موفق و مؤید باشند.

تقدیم:
تقدیم به پدر و مادر و خواهر عزیزم که در به سرانجام
رساندن این تحقیق با حمایت های بی دریغ خود مرا
یاری کردند.

-497205-52895500
چکیده:
این پژوهش با هدف بررسی نرخ نگرش نسبت به زنان در سریال‌های تلویزیونی انجام شده است و به بررسی حجم حضور زنان در سریال‌های تلویزیونی، گفتمان جنسیتی ارایه‌شده در سطح فردی، ساختاری و نمادین و نرخ مناسبات جنسیتی کلامی و غیرکلامی در بین کنشگران زن و مرد در سریال های تلویزیونی پرداخته است.
این پژوهش به صورت میدانی و با روش تحلیل محتوا و تحلیل گفتمان سریال‌های تلویزیونی که به صورت تصادفی ساده از میان سریال‌های ایرانی‌ای که در سال 1391 برای اولین بار از صدا و سیما پخش شده‌اند، انجام گردیده است.
در زمینه‌ی حجم حضور زنان، پژوهش نشان داد که از نظر تعداد نقش، مردان حضور بیشتری از زنان دارند در زمینه‌ی نوع نقش، زنان عموما در نقش دوم حضور دارند و در زمینه‌ی سن بازیگران، زنان حضوری کم‌رنگ در نقش‌های مربوط به سنین پختگی (میان‌سالی و پیری) دارند.
در زمینه‌ی گفتمان جنسیتی در سطح فردی، زنان مستقل از نظر تعداد نقش و زمان نمایش، حضور کم‌تری نسبت به زنان وابسته و مردان مستقل دارند.
در زمینه‌ی گفتمان جنسیتی در سطح ساختاری، در مولفه‌ی تقسیم کار جنسیتی، زنان بیشتر در فضای خانگی توصیف شده‌اند و در مولفه‌ی قدرت، زنان کم‌تر به تصمیم‌گیری و فعل مستقل، به رغم مخالفت مردان پرداخته‌اند.
در سطح نمادین نیز زنان عموما در فضاهای عرفا زنانه نمایش داده شده‌اند.
در زمینه‌ی مناسبات جنسیتی کلامی و غیرکلامی نیز در هر چهار منظر مناسکی شدن رفتار، رتبه‌بندی کاری، لمس زنانه و عقب‌نشینی مقبول، زنان نقش کم‌رنگ‌تری نسبت به مردان دارند.

فهرست مطالب
عنوانصفحه
چکیدهو
فصل 1: کلیات پژوهش 1
1-1 مقدمه 2
1-2 بیان مساله 6
1-3 اهمیت و ضرورت پژوهش 11
1-4 اهداف 14
1-5 پرسش‌های اساسی پژوهش 15
1-6 تعریف اجزای مساله 16
فصل 2: ادبیات پژوهش18
2-1 مقدمه 19
چهارچوب نظری تحقیق21
2-2 پیام و گفتمان 23
2-3 رسانه و اجتماع: کارکردهای فرهنگی و اجتماعی رسانه 27
2-4 بازتولید نظام سلطه در رسانه 32
2-5 جنسیت و گفتمان جنسیتی رسانه 37
2-6 کلیشه‌ها و طرح‌واره‌های جنسیتی در رسانه‌ها 44
2-7 زنان، دیگری رسانه‌ها: نظام هویت‌بخشی زنان در رسانه‌ها 48
2-8 تلویزیون به عنوان رسانه‌ای اجتماعی، کارگزاری فرهنگی 51
2-9 فیلم‌های تلویزیونی و بازنمایی، بازتولید و برساخت گفتمان جنسیتی 56
فصل 3: روش شناسی پژوهش66
3-1 مقدمه 67
3-2 جامعه‌ی آماری و روش نمونه‌گیری 67
3-3 واحد ثبت و واحد تحلیل 68
3-4 روش گردآوری داده‌ها 69
3-5 برآورد روایی و پایایی 71
فصل 4: یافته‌های پژوهش 73
4-1 مقدمه 74
4-2 بررسی پرسش اساسی اول پژوهش74 4-3 بررسی پرسش اساسی دوم پژوهش 84
4-4 بررسی پرسش اساسی سوم پژوهش 88
4-5 بررسی پرسش اساسی چهارم پژوهش 94
4-6 بررسی پرسش اساسی پنجم پژوهش 96
فصل 5: نتیجه‌گیری 104
5-1 پاسخ به پرسش‌های پژوهش 105
5-1-1 پاسخ به پرسش فرعی اول پژوهش 105
5-1-2 پاسخ به پرسش فرعی دوم پژوهش 107
5-1-3 پاسخ به پرسش فرعی سوم پژوهش 108
5-1-4 پاسخ به پرسش فرعی چهارم پژوهش 109
5-1-5 پاسخ به پرسش فرعی پنجم پژوهش 109
5-2 محدودیت‌های پژوهش 111
5-3 پیشنهادات پژوهش 112
منابع فارسی113
منابع لاتین119
چکیده لاتین125

فهرست جداول
عنوانصفحه
4-1 جدول تعداد نقش زنان در سریال‌های تلویزیونی 75
4-2 جدول نوع نقش زنان در سریال‌های تلویزیونی 76
4-3 جدول سن بازیگران زن و مرد در سریال‌های تلویزیونی 78
4-4 جدول وضعیت تاهل بازیگران در سریال‌های تلویزیونی 80
4-5 جدول نقش‌های درون‌خانوادگی بازیگران در سریال‌های تلویزیونی 82
4-6 جدول شخصیت‌های مستقل و وابسته‌ی زنان در سریال‌های تلویزیونی 84
4-7 جدول زمان نمایش شخصیت‌های مستقل و وابسته‌ی زنان در سریال‌های تلویزیونی 86
4-8 جدول وضعیت تقسیم کار جنسیتی در سریال‌های تلویزیونی 89
4-9 جدول زمانی تقسیم کار جنسیتی در سریال‌های تلویزیونی 89
4-10 جدول تعداد تصمیم‌گیری مستقل زنان در سریال‌های تلویزیونی 91
4-11 جدول تعداد فعل مستقل زنان در سریال‌های تلویزیونی 92
4-12 جدول زمانی فعل مستقل زنان در سریال‌های تلویزیونی 93
4-13 جدول حضور بازیگران در فضاهای جنسیتی در سریال‌های تلویزیونی 94
4-14 جدول وضعیت مناسکی شدن رفتار در سریال‌های تلویزیونی 96
4-15 جدول وضعیت رتبه‌بندی کاری در سریال‌های تلویزیونی 98
4-16 جدول وضعیت لمس زنانه در سریال‌های تلویزیونی 100
4-17 جدول وضعیت عقب‌نشینی مقبول در سریال‌های تلویزیونی 102
فهرست نمودارها
عنوانصفحه
4-1 نمودار تعداد نقش زنان در سریال‌های تلویزیونی 75
4-2 نمودار میزان حضور زنان در نقش دوم در سریال‌های تلویزیونی76
4-3 نمودار میزان حضور زنان در نقش اول در سریال‌های تلویزیونی77
4-4 نمودار میزان حضور زنان در نقش‌های دیگر در سریال‌های تلویزیونی 78
4-5 نمودار سن بازیگران مرد در سریال‌های تلویزیونی 79
4-6 نمودار سن بازیگران زن در سریال‌های تلویزیونی 80
4-7 نمودار وضعیت تاهل بازیگران مرد در سریال‌های تلویزیونی 81
4-8 نمودار وضعیت تاهل بازیگران زن در سریال‌های تلویزیونی 81
4-9 نمودار نقش‌های درون‌خانوادگی بازیگران مرد در سریال‌های تلویزیونی 83
4-10 نمودار نقش‌های درون‌خانوادگی بازیگران زن در سریال‌های تلویزیونی 83
4-11 نمودار شخصیت بازیگران مرد در سریال‌های تلویزیونی 85
4-12 نمودار شخصیت بازیگران زن در سریال‌های تلویزیونی 86
4-13 نمودار زمان نمابش شخصیت‌های مستقل و وابسته‌ی مرد در سریال‌های تلویزیونی 87
4-14 نمودار زمان نمابش شخصیت‌های مستقل و وابسته‌ی زن در سریال‌های تلویزیونی88
4-15 نمودار تقسیم کار جنسیتی در سریال‌های تلویزیونی 90
4-16 نمودار تصمیم‌گیری‌ مستقل هر جنس به رغم مخالفت جنس دیگر در سریال‌های تلویزیونی 91
4-17 نمودار فعل مستقل هر جنس به رغم مخالفت جنس دیگر در سریال‌های تلویزیونی 92
4-18 نمودار حجم زمانی فعل مستقل هر جنس در سریال‌های تلویزیونی 93
4-19 نمودار صحنه‌های حضور مردان در فضاهای جنسیتی در سریال‌های تلویزیونی95
4-20 نمودار صحنه‌های حضور زنان در فضاهای جنسیتی در سریال‌های تلویزیونی 95
4-21 نمودار میزان شاخصه‌های مناسکی شدن رفتار در سریال‌های تلویزیونی 97
4-22 نمودار میزان شاخصه‌های رتبه‌بندی کاری در سریال‌های تلویزیونی 99
4-23 نمودار میزان شاخصه‌های لمس زنانه در سریال‌های تلویزیونی 101
4-24 نمودار میزان شاخصه‌های عقب‌نشینی مقبول در سریال‌های تلویزیونی 103
فصل اول:
کلیات پژوهش

1-1 مقدمه
ارتباط میان افراد که سبب انتقال مفاهیم، افکار و اطلاعات از فردی به فرد دیگر می‌شود، شرط اصلی پیدایی و ادامه‌ی زندگی جمعی است؛ زیرا زندگی جمعی انسان‌ها بدون وجود ارزش‌ها، هنجارها، اهداف و حتی تعارضاتی که از طریق ارتباط به وجود می‌آیند، معنا و مفهومی ندارد. به علاوه، پیدایی و پابرجایی ارزش‌های گروهی، هنجارها، محتوای فرهنگی و همچنین روندهای یادگیری اجتماعی و در عین حال تضادهای اجتماعی، فقط از طریق ارتباط به وجود می‌آید. افراد باید برای زندگی جمعی از اهداف، مقاصد، آگاهی‌ها وهمچنین، از تفکر و برداشت دیگران مطلع گردند تا به ارایه‌ی واکنشی در برابر آنان قادر گردند.
بنابراین، رسانه‌ها، به عنوان یکی از نهادهای اجتماعی، کارکرد انتقال میراث فرهنگی و اجتماعی و ارزش‌های جوامع را بر عهده دارند و گاه نیز می‌کوشند، حسب نیاز، الگوهای نوینی را به جامعه وارد کنند. در این وضعیت، رسانه به عنوان عامل حفظ و یا تغییر و تحول ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی طرح می‌گردد.
از سویی دیگر، یکی از ویژگی‌های منحصر به فرد دنیای امروز، وجود ارتباطات گسترده‌ی انسانی است، به گونه‌ای که عـصر حاضر را عـصر ارتباطات و جـامعـه امـروز را جامعه‌ی اطلاعاتی خوانده‌اند. در چنین جامعه‌ای، رسانه‌ها و وسایل ارتباط جمعی، به عنوان عنصری کلیدی در ارتباطات، نقش مهمی ایفا می‌کنند. اگر شتاب فرایند پیشرفت فناوری اطلاعات و ارتباطات مرکز ثقل تحولات فرهنگی در سال‌های اخیر باشد، رسانه‌های جمعی، از میان تمامی ابزارها و فنون جدید، بیشترین تاثیر فرهنگی را دارند. این رسانه‌ها در حفظ وضع موجود، پیدایش عادات تازه و نیز تغییر در باورها و خلق و خوی و رفتار انسان‌ها سهمی شگرف دارند. البته، میزان تاثیر رسانه‌ها و نیز استقبال همگانی از آنها در همه‌ی جوامع یکسان نبوده، تابع متغیر رشد فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی هر جامعه است، اما این دیدگاه عمومی درباره‌ی کارکرد رسانه‌‌ها وجود دارد که رسانه‌های جمعی باید به حراست از محیط و همبستگی بین اجزای گوناگون جامعه در پاسخ به نیازهای محیطی کمک کنند (معتمدنژاد، ۱۳۷۵: ۱۸)
نیازمندی انسان امروز به اطلاعات و اخبار، در جهت دستیابی به رفاه بیشتر، بهتر زیستن و ارضای نیاز کنجکاوی، قدرت ساخت انگاره‌ها و شکل‌دهی افکار عمومی را به رسانه‌ها داده است. رسانه‌ها به عنوان بهترین منابع شکل‌دهی افکار و تصورات ما از محیط پیرامون، به ویژه در مورد رویدادهایی که خارج از دسترس، دید و تجربه‌ی مستقیم ما قرار دارند، نقش مهم و برجسته‌ای ایفا می‌کنند.
امروزه، رسانه‌ها از چنان نفوذ، گستره و قدرتی برخوردارند که می‌توان گفت اولویت ذهنی و رفتاری ما را تعیین می‌کنند و اگر چگونه اندیشیدن را نیاموزند، حداقل این که به چه بیاندیشیم را می‌آموزند، به گونه‌ای که می‌توان گفت رسانه‌های ارتباط جمعی مهم‌ترین شاخصه‌ی جامعه‌ی مدرن به شمار می‌آیند و در واقع، القا کننده‌ی کلیه‌ی هنجارهای فرهنگی‌اند.
رسانه‌ها، با نشر اطلاعات، افکار، ذهنیات و فرهنگ جامعه را شکل می‌دهند. بر این اساس، انتخاب‌کنندگان و تدوین‌کنندگان پیام (مدیران رسانه‌ها و عوامل برنامه‌ساز) نقش بسیار مهمی در چگونگی شکل‌گیری فرهنگ و تحولات آن دارند. در این میان، رسانه‌های تصویری به ویژه تلویزیون، نقش بسیار پررنگ‌تری دارند، به گونه‌ای که می‌توان گفت تلویزیون، از عوامل اصلی در فرایند اجتماعی شدن و انتقال مفاهیم فرهنگی است.
تلویزیون، به دلیل استفاده از دو حس بینایی و شنوایی به طور هم‌زمان، سرعت در انتقال اخبار، کثرت مخاطبان و توانایی پخش هم‌زمان صوت و تصویر، به وسیله‌ی پرقدرتی در جهت اطلاع رسانی در جهان امروز تبدیل شده است. در زمینه‌ی ویژگی‌های این رسانه می‌توان گفت:
تلویزیون همزمان دو حس بینایی و شنوایی را متاثر می‌کند و همین ویژگی، آن را در جایگاهی برتر از رادیو و مطبوعات قرار می‌دهد
برنامه‌های تلویزیونی برای رسیدن به نظر مخاطبان نیازی به واسطه ندارند
تلویزیون قادر است هم‌زمان تعداد کثیری بیننده را، به مراتب بیشتر از خوانندگان مطبوعات و شنوندگان رادیو، زیر پوشش پیام‌های خود قرار دهد (همان، ۱۴۶).
بنابراین، تلویزیون، به عنوان رسانه‌ای ملی و فراگیر، در زمره‌ی مهم‌ترین کارگزاران جامعه‌پذیری عمل می‌کند. همه‌ی برنامه‌های تلویزیون حاوی پیام هستند و خواسته یا ناخواسته، معانی و احساسات خاصی را به مخاطب القا می‌کنند (راودراد، 1382: 168).
تلویزیون به فراهم ساختن چارچوب‌های تجربه و نگرش‌های کلی فرهنگی که در درون آن افراد، در جوامع امروزی، اطلاعات را تفسیر کرده، سازمان می‌دهند، کمک می‌کند. تلویزیون در گسترش شکل‌های غیرمستقیم ارتباط در عصر حاضر، به اندازه‌ی کتاب، مجلات و روزنامه‌ها مهم است. تلویزیون شیوه‌هایی را که افراد زندگی اجتماعی را تفسیر کرده، نسبت به آن واکنش نشان می‌دهند، با کمک به نظم دادن تجربه‌ی ما از زندگی اجتماعی، قالب‌ریزی می‌کند (گیدنز، 1376؛ 479).
تلویزیون، با مخاطب قرار دادن حس بیننده به جای ذهن او، شرایطی را به وجود می‌آورد که بتواند با هر بیننده‌ای، با هر سطحی از سواد و ادراک، ارتباط برقرار کند و به آموزش و بازتولید فرهنگی بپردازد؛ بازتولیدی که مبتنی است بر ارایه‌ی تجربیات مشترک از محیط بیرونی و یادگیری آسان و اثربخش تصویری. این بازتولید منجر به شکل‌دهی به فرهنگ اجتماعی می‌گردد.
در این زمینه، نمایش جایگاه و نقشی خاص دارد. صنایع فرهنگی، در طول دهه‌ی گذشته، نمایش رسانه‌ای را در فضاها و پایگاه‌های نو تکثیر داده است و خود نمایش یکی از اصول سامان‌دهنده به اقتصاد، سیاست، جامعه و زندگی روزمره شده است. فرهنگ رسانه‌ای، برای جذب مخاطبان بیشتر و افزایش قدرت، نفوذ و سود خود، هر روزه شیوه‌های نمایشی و چشم‌اندازهای پیچیده و فنی جدیدتری به کار می‌گیرد، به گونه‌ای که فرهنگ تصویری سرگرمی‌های اطلاعاتی جذابیتی روزافزون دارد.
نمایش‌های اغواگر، تحت تاثیر فرهنگ چند رسانه‌ای‌ها، شهروندان و مخاطبان رسانه‌ها و کل جامعه‌ی مصرف‌کننده را جذب خود کرده، درگیر با شبکه‌ای معنایی از سرگرمی، اطلاعات و مصرف می‌کند؛ الگویی که اثر عمیقی بر کردارها و پندارهای فردی و اجتماعی دارد. وقتی جهان واقعی به تصاویر ساده تبدیل می‌شود، تصاویر ساده به موجودات واقعی و تلقین‌های ایجاد‌کننده‌ی رفتارهای هیپنوتیک تبدیل می‌شود. وقتی تصویر، با استفاده از ابزارهای رسانه‌ای گوناگون، فرد را وادار به دیدن جهان می‌کند، دیگر نمی‌توان جهان را به صورت واقعی درک کرد و طبیعی است که حس ممتاز انسان، حس بینایی می‌شود؛ درست همان طور که در دوران گذشته، حس لامسه برتری داشت.
با رشد و توسعه‌ی فناوری‌های اطلاعاتی و چند رسانه‌ای جدید، نمایش فناورانه بر شکل‌گیری خطوط و مسیرهای اصلی و فرعی جوامع و فرهنگ‌های امروز اثر انکارناپذیری داشته است، به گونه‌ای که نمایش رسانه‌ای یکی از ویژگی‌های اصلی و معرف پدیده‌ی جهانی شدن گردیده است (کلنر، 1385: 164- 162).
در این میان، زنان به‌عنوان نیمی از مخاطبان جامعه، اهمیت و نقش خاصی می‌یابند. تلویزیون می‌کوشد با کمک ابزار نمایش از طرفی تصویری خاص از زنان جامعه را به بیننده القا نماید و تصویر پذیرفتنی از زن را معین و مشخص نماید و از سویی دیگر، الگوهای رفتاری خاص زنان را شکل دهد.
همچنین، تلویزیون با نمایش تصویر ویژه‌ای از زنان و چگونگی تعامل دیگر اقشار جامعه با آنان، به گونه‌ای برای اقشار مختلف جامعه در برخورد با زنان نیز الگوسازی می‌کند.
تاریخ بر فراز و نشیب تلویزیون در ایران با جنسیت و مناسبات جنسیتی گره خورده است و گرچه تغییراتی را در عرصه‌ی جنسیت تجربه کرده که خود نشان از همراهی با تحولات اجتماعی دارد، ولی مناسبات جنسیتی تنیده شده در فضای دراماتیک فیلم‌های آن، اشکالی را سامان داده است که در بستر تحولات اجتماعی، بار سنت و مدرنیته را به دوش می‌کشند؛ به گونه‌ای که می‌توان گفت صورت پدرسالارانه‌ی روابط جنسیتی، سنت دیرینه‌ی تلویزیون ایران از زمان ظهور تا کنون بوده است (رحمتی و سلطانی، 1383: 10)

1-2 بیان مساله
نظام ارتباطی، به عنوان یکی از ارکان اجتماع، با دیگر نظام‌های اجتماعی دارای روابط متقابل و پیچیده‌ای است.
پس می‌توان جهان امروز را دنیای الکترونیک دانست که مشخصه‌ی اصلی آن، رسانه‌های گروهی‌اند که فاصله‌ها را از میان می‌برند و باعث جهشی اطلاعاتی‌ می‌گردند و درست به همین دلیل، تاثیرات شگرف فرهنگی و اجتماعی دارند (سورین و تانکارد، 1390: 394).
بر همین مبنا، یعنی بر مبنای تاثیرات فرهنگی و اجتماعی رسانه‌ مبتنی بر تغییر و تحولات ابزار رسانه می شود، از جمله اقشار اجتماعی که به شدت متاثر از تاثیرات اجتماعی و فرهنگی رسانه است، زنان می‌باشند. زن و مرد، بابت متمایز بودن در ساختار بدنی خود، دو گروه مجزا در جامعه انسانی را تشکیل می‌دهند. این، در واقع بزرگترین گروه‌بندی‌ای است که در هر جامعه‌ای می‌توان انجام داد. اما این گروه‌بندی به دنبال خود تفکرات قالبی و کلیشه‌های جنسیتی را به همراه داشته است. زن و مرد، هر یک به دیگری صفاتی را نسبت می‌دهند و آن را مختص مردان و یا زنان می‌دانند و هیچ تفاوتی بین اعضای گروه زنان یا مردان قایل نمی‌شوند و امکان متفاوت بودن زنان از یکدیگر را امری نزدیک به محال تلقی می‌کنند.
زنان جامعه ما چندان در بیان مستقل اندیشه‌ها و زندگی‌شان توانایی نداشته‌اند و در بسیاری اوقات، به عنوان افراد فرعی از متن جامعه حذف و به حاشیه رانده شده‌اند. بر این اساس، با ایجاد دو نظام ارزشی، مردان اصل و زنان فرع بوده‌اند. شیوه و سبک زندگی در جامعه ما بر اساس این نگرش، یعنی اصلی – فرعی شکل گرفته است و موجودیت و هستی خانواده نیز در هدف‌های اصلی و فرعی معنا پیدا کرده است. زنان در فرهنگ ما هیچ‌گاه نه به صورت افراد مستقل از شوهر یا فرزندان، بلکه همواره در مقام همسر یا مادر نشان داده می‌شوند. این در واقع در حکم آن است که به شیوه‌ای زیرکانه به جامعه القا کنیم که زنان فقط در مقام همسری وابسته به شوهر یا مادری تابع نیازهای فرزندان، وجود خارجی دارند. (میشل 1376، 127)
تحلیل مناسبات جنسیتی در قلمرو فرهنگ، یکی از اصلی‌ترین طرح‌های پژوهش در نظریه‌های فرهنگ معاصر است. در این حوزه، با تحلیل جنبه‌های فرهنگ، می‌کوشند مناسباتی را بیابند که از طریق آن‌ها، ارزش‌ها و هنجارهای مردسالارانه در جامعه بازتولید می‌گردند. از این جهت، رسانه‌های جمعی به عنوان یکی از مهم‌ترین منابع تولید فرهنگ، بیش‌ترین نقد را به همراه دارند.
در فرهنگ عامه و رسانه‌های توده‌ای، معمولا زنان یا به عنوان ابژه و موجودی ابزاری و حاشیه‌ای بازنمایی می‌شوند و یا – به عنوان مقوله‌ای اجتماعی، مانند مخاطبین، شنوندگان و بینندگان فرآورده‌های فرهنگی – نادیده گرفته می‌شوند. بر این اساس، می‌توان گفت گونه‌ای گفتمان جنسیتی بر رسانه‌ها حاکم است.
مقصود از گفتمان جنسیتی، آن گروه از بیان‌های معطوف به سلطه است که واجد دو مشخصه‌ي اصلی‌اند: یکم آن که خواست جنسی اصلی‌ترین مضمون آن‌هاست و دوم آن که به یک گفتمان هژمونیک بدل شده‌اند و به عنوان یک گفتمان عام و شایع، یک دوره از تاریخ اجتماعی ایران را، رقم زده‌اند (کاشی، 1385: 12).
به جرات می‌توان گفت که اکثر کنش‌های اجتماعی به گونه‌ای آمیخته با جنسیت‌اند (ابراهیمی و کاظمی، 1388: 35). البته نباید از یاد برد که همواره کنش‌های متفاوت با سنت‌های پایداری که عرف بر اساس آن عمل می‌کند، واکنش‌های تندی را به همراه داشته است و در این میان، شاید زنان بیشتر از مردان به بازتولید سنت‌های خانوادگی، روابط محلی و آداب و رسوم سنتی می‌پردازند (آلکوف، 1385: 62) و در کنار آن‌ها قانون، سنت و آداب و رسوم جامعه، هر یک به نوعی مسوول این وقفه‌های عجیب سکوت و سخن گفتن بوده‌اند (وولف، 1379: 73).
از این نظر، چگونگی بازتولید زبان جنسیتی در کنش‌ها و منش‌های اجتماعی از طریق رسانه اهمیت می‌یابد. این امر، البته در کنش‌های تصویری از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
تلویزیون با تثبیت موقعیت نابرابر اجتماعی و معناسازی اجتماعی جهت‌مند آن، در تثبیت و تقویت هنجارهای اجتماعی مردانه در جامعه نقش اساسی بازی می‌کند. نقش تلویزیون صرفا نشان دادن زنان در نقش‌های سنتی نیست، بلکه نقشی اساسی‌تر در کمک به ارایه‌ی تعریف و شکل معانی اساسی زنانگی و مردانگی ایفا می‌کند.
به عنوان مثال، دردهه‌ی اخیر ساختار سنتی، در اثر فرایندهای جدایی‌ناپذیر و به هم پیوسته‌ی کار و آگاهی زنان، زیر سوال رفته است. تحصیلات عالی و اشتغال زنان، از سویی باعث کسب ارزش‌ها، نگرش‌ها و برداشت‌های جدیدی گردیده است و از سویی دیگر، سبب دشواری در هماهنگ کردن نقش‌های سنتی با نقش‌های جدید شده است (ساروخانی و رفعت‌جاه، 1383). بر این اساس، در بخشی از برنامه‌های تلویزیونی، زنان با وجود این‌که ممکن است در چهار دیواری خانه به تصویر کشیده شده باشند، اما زنانی هستند درگیر عواطف و فاقد پیچیدگی و البته نیازمند هدایت و راهنمایی به وسیله مردان با کفایت، منطقی و دارای عقل سلیم.
سبک رفتاری زنان و زنانگی در برنامه تلویزیونی تصویری تصادفی و بی دلیل را بیان نمی‌کند؛ بلکه این بیان نوعی مراسم سیاسی است که موقعیت طبقه‌ی زن را در ساختار اجتماعی تثبیت می‌کند، نوعی نمایش جنسیتی. (کاظمی و ناظر فصیحی 1386، 139)
درست در همین‌جا است که رسانه‌ی تلویزیون و نگرش مدیریتی حاکم بر آن اهمیت می‌یابد. در واقع، تلویزیون در این‌جا چیزی بیش از یک رسانه است؛ تلویزیون ابزار قدرت مردانه در جهت حفظ وضع موجود مردانگی و زنانگی می‌باشد.
تلویزیون به عنوان یکی از ابزارهای مهم اجتماعی سازی در دنیای مدرن، با بازنمایی الگوها و هنجارهای جنسیتی حاکم بر زندگی اجتماعی در قالب اجراهای نمایش‌گونه، عملا نقش برسازنده و بازتولید کننده‌ی این هنجارها را در زندگی اجتماعی امروزی برعهده دارد.
از میان برنامه‌های تلویزیونی، آنچه بیشترین میزان توجه بینندگان در همه‌ی سنین و گروه‌های مختلف طبقاتی را به خود جلب می‌کند، سریال‌های تلویزیونی است؛ برنامه‌ای که هم برای گذران اوقات فراغت انتخاب می‌شود و هم می‌تواند محملی باشد برای آشنایی با دنیای افرادی دیگر و زندگی آنان، از خلال داستانی که به نمایش درمی‌آید و البته، در خلال این داستان، فرهنگ، آداب و رسوم و روش زندگی شخصیت‌های داستان هم به تصویر کشیده می‌شود.
سرگرمی همیشه مهم‌ترین بستر برای نمایش بوده است، اما در جامعه‌ی سرگرمی‌های اطلاعاتی امروزی، سرگرمی و نمایش به نحو قابل توجهی وارد حوزه‌های اقتصاد، سیاست، جامعه و زندگی روزمره شده‌اند. صورت‌های کنونی سرگرمی در تلویزیون، در حال تزریق فرهنگ رسانه‌ای در دستگاه‌های خود هستند. در عصر رسانه‌های نمایشی، خود زندگی هم تبدیل به یک فیلم می‌شود و ما زندگی خود را در قالب فیلمی می‌سازیم که خود هم بازیگر و هم تماشاچی یک نمایش مستمر بزرگ می‌شویم (کلنر، 1385: 168 – 167).
به سریال‌های تلویزیونی نباید تنها به دید یک تفریح و گذران اوقات فراغت نگریست، بلکه رموز و نشانه‌های موجود در آن، با درگیر کردن مخاطب در طول روایت، پیام‌های خود، از جمله پیام‌های جنسیتی را انتقال می‌دهد. از نظر دبور، همبسته‌ی نمایش، تماشاکننده است؛ همان بیننده و مصرف‌کننده‌ی منفعل نظام اجتماعی که بر اساس تسلیم، اطاعت و تولید تفاوت‌های قابل فروش و بازاری، برنامه‌ریزی شده است.
از این رو، مفهوم تماشا متضمن تمایز میان فاعلیت و انفعال و مصرف و تولید است. جامعه‌ی نمایش، ابزارهای خود را بیشتر از طریق سازوکارهای مصرف، اوقات فراغت، خدمات و سرگرمی بسط می‌دهد. دبور بیان می‌دارد که نمایش آن لحظه‌ای است که مصرف به درجه‌ی اشغال کامل زندگی روزمره رسیده باشد. نمایش‌های رسانه‌ای آن بخش از پدیده‌های فرهنگ رسانه‌ای است که ارزش‌های اساسی جامعه‌ی معاصر را در خود دارد و در جهت آشناسازی و وارد کردن افراد به زندگی اجتماعی به کار می‌آید و بحث‌ها و مناقشات اجتماعی و شیوه‌های حل آن‌ها را به نمایش درمی‌آورد (همان: 166-164).
بر این بنیاد، وسایل ارتباط جمعی نه تنها بازتاب شرایط جامعه هستند، بلکه وظیفه‌ی رهبری و هدایت فکری جامعه را نیز به عهده دارند.
تلویزیون نیز به عنوان یکی از مهم‌ترین وسایل ارتباط جمعی، همراه و مانند یکی از اعضا در خانواده حضور دارد و بر آن تاثیر گذاشته، ساخت اجتماعی روابط زن و مرد را متحول می‌سازد. این تاثیر دو صورت متمایز دارد:
1) با نشان دادن زنان و مردان و ویژگی‌ها و خصوصیات آن‌ها، که شامل نقش زن و مرد در خانواده نیز می‌شود، جامعه را به خودآگاهی می‌رساند. به عبارت دیگر، ساختار روابط جنسیتی و وضعیت موجود آن را نشان می‌دهد.
2) با نشان دادن وضعیت مطلوب و ارایه پیشنهادها و راه‌حل‌های عملی، جامعه را به سوی تحول در ساختار روابط و از جمله، تحول در نقش‌های خانوادگی زن و مرد هدایت می‌کند. به عبارت دیگر، تغییرات آرمانی ساختار روابط جنسیتی را نشان می‌دهد.
این پژوهش در واقع به همین مساله می‌پردازد. این پژوهش به دنبال آن است که با تحلیل سریال‌های تلویزیونی بررسی نماید که رسانه‌ی تلویزیون در ایران چه نگرش یا نگرش‌هایی را در مورد زنان بازتاب می‌دهد، چه الگو یا الگوهایی را نمایش می‌دهد، وضع موجود را چگونه تبیین و تفسیر می‌کند و در نهایت، چه تصویری از وضع مطلوب گفتمان جنسیتی جامعه‌ی ایران ارایه می‌دهد. به طور خلاصه، نرخ نگرش به زنان در سریال‌های تلویزیونی چگونه است؟
1-3 اهمیت و ضرورت
زندگی معاصر بدون رسانه‌های ارتباطی غیر قابل تصور است. رسانه‌ها، موقعیت یا عرصه‌ای را فراهم می‌کنند که در آن، روز به روز بیشتر مسایل زندگی عموم، چه در سطح ملی و چه در عرصه‌ی بین‌المللی متجلی می‌شود. هرگونه کوششی برای درک شیوه‌ی عمل رسانه‌های جمعی در زندگی امروزی ما باید با شناخت این واقعیت آغاز شود که رسانه‌های جمعی جزو لازم جامعه و زندگی فردی ما هستند (مک کوییل، ۱۳۸۲، ۲۲)
ارتباطات همگانی بر بسیاری از جنبه‌های فعالیت‌های اجتماعی ما اثر می‌گذارد. حتی وسایل سرگرمی نیز تاثیر فراگیری بر تجربه‌ی ما دارند. این امر تنها به این علت نیست که آنها بر ایستارهای ما به شیوه‌هایی خاص تاثیر می‌گذارند، بلکه از آن روست که آنها وسیله‌ی دسترسی به اطلاعاتی هستند که بسیاری از فعالیت‌های اجتماعی به آنها بستگی دارد (گیدنز، ۱۳۷۳، 197)
اصولا برای رسانه کارکردهای زیر را برشمرده‌اند:
1)کارکرد نظارتی:
کارکرد نظارتی رسانه‌های جمعی مبین اطلاع‌رسانی و آگاهی‌بخشی است. رسانه‌ها در این زمینه مخاطبان را از محیط اجتماعی خود، آگاه می‌سازند تا واکنش‌های لازم را برای انطباق با آن داشته باشند. این کارکرد، مخاطبان را خطرات احتمالی محیطی آگاه ساخته، راه‌های مقابله با آن و یا جلوگیری از آن را گوشزد می‌کند .
2) کارکرد آموزشی یا انتقال فرهنگ:
شکل‌دهی به هنجارها، ارزش‌ها، نگرش‌ها و رفتارها. مخاطبان به صورت منفعل و ناخودآگاه در معرض اطلاعات رسانه‌ای قرار می‌گیرند و برای انجام رفتارهای خاص و کسب مهارت‌ها، هنجارها و ارزش‌های ویژه، آموزش می‌بینند. رسانه‌ها می‌توانند با ارایه‌ی الگوهای رفتاری، چهارچوب‌های مرجع و اطلاعات مطلوب، به افزایش مهارت‌های شهروندی و شکل‌گیری رفتارهای مدنی کمک کنند.
3)کارکرد نوگرایی و توسعه
4) کارکرد راهنمایی و رهبری
در این میان، رسانه‌ای که بتواند به سهولت در دسترس عمومی افراد جامعه قرار بگیرد، نقش ارتباطی موثری خواهد داشت. تلویزیون دارای چنین ویژگی‌ای است. بنابراین، تلویزیون از سویی می‌تواند ابزار قدرت حاکم باشد، در جهت بازتولید وضع موجود و از سویی دیگر، توان آن را دارد که به ابزار تغییر وضع موجود بدل گردد. این امر، به ویژه در جامعه‌ی در حال گذار ایران که با انبوه تعارض‌های فرهنگی رودررو است، اهمیت و ضرورتی خاص می‌یابد. عدم شناخت صحیح از کارکردها، نتایج و اهداف برنامه‌های تلویزیونی می‌تواند هم به کم‌رنگ شدن ارزش‌ها و هنجارهای حاکم منجر گردد و هم موجب کج‌فهمی پیام‌های فرهنگی این رسانه در زمینه‌ی تغییر و تحول فرهنگی و اجتماعی جامعه شود.
در مورد برنامه های تلویزیونی باید توجه نمود که گسترش تکنیک‌های نوین ارتباطی، نظیر رادیو، تلویزیون و سینما، اشاعه‌ی بیش از پیش پیام‌ها را امکان‌پذیر ساخته است؛ پیام‌هایی که دیگر به پیام‌های خبری محدود نمی‌شوند. امروزه، در رسانه‌های تصویری، حجم پیام‌های تبلیغاتی، تصویرها و مطالب و داستانهای سرگرم‌کننده، از خبرها بیشتر شده‌اند. تلویزیون‌ها نقش خود را به عنوان وسایل خبری به معنای دقیق کلمه از دست داده‌اند و به ابزارهای مهم فرهنگ توده تبدیل شده‌اند.
پیام‌های جدید وسایل ارتباطی، دیگر تنها در اختیار آن دسته از افراد جامعه که در پی کسب اخبار و گسترش آگاهی‌های اجتماعی هستند، قرار نمی‌گیرند، بلکه با تحریک تمایلات و لذت‌ها، به تمام اعضای جامعه‌ی توده‌وار عرضه می‌شوند. این پیام‌ها، در عین حال که به نیاز انسان برای ارتباط فکری پاسخ می‌دهند، تمایلات روانی وی را نیز ارضا می‌کنند (معتمدنژاد، 1385: 135-134).
این امر، اهمیت و ضرورت هر نوع بررسی‌ای در مورد چگونگی نقش‌آفرینی رسانه در فرهنگ‌سازی با ابزار نمایش و ادراک گفتمان حاکم بر برنامه‌های نمایشی تلویزیون، به ویژه سریال‌های تلویزیونی را مشخص و معین می‌سازد.
از سویی دیگر، از آن جهت که امروزه زنان به عنوان نیمی از پیکر جامعه نقش و کارکردی روزافزون یافته‌اند، به‌ گونه‌ای که علاوه بر حفظ نقش‌های همسری و مادری، در عرصه‌ی اجتماع نیز جایگاه و پایگاهی روزافزون دارند و از جهت دیگر، با توجه به این که زنان، به واسطه‌ی مجموعه‌ نقش‌های خود، با مجموعه‌ای متفاوت از مسایل و آسیب‌ها مواجهند، توجه به گونه‌ی فرهنگ‌سازی تلویزیون به عنوان عام‌ترین رسانه در مورد آن‌ها اهمیتی تام و تمام می‌یابد.
به یاد داشته‌باشیم که قلمرو الگوها و اشکال کنش متقابل زنان و مردان چنان گستره‌ی وسیعی از زندگی اجتماعی و حیات روزمره را دربرمی‌گیرد که هر گونه تغییری در آن می‌تواند به عنوان یکی از شاخص‌های تغییرات کلان در سطح لایه‌های زیرین اجتماعی محسوب شود؛ لایه‌های دیرپایی که تغییر در آنها می‌تواند نمایانگر تغییرات بنیادی در کل جامعه باشد.
تفکرات قالبی و کلیشه‌های جنسیتی گاهی از آن‌چنان بنیان استواری برخوردارند که جزو ذاتی گروه منتسب به آن صفت تلقی می‌شوند. شناخت این کلیشه‌ها و بیرون کشیدن آنها از فرهنگ ایرانی در جای خود امری مهم است، زیرا به آنان که در انتقال فرهنگ و میراث گذشتگان به آیندگان نقش دارند و آنان که در جامعه‌پذیر کردن افراد جامعه نقش موثر ایفا می‌کنند، کمک می‌نماید تا با درک اهمیت و ضرورت این موضوع، آن را از گردونه‌ی بازتولید فرهنگی خارج نمایند و نیرویی شوند در راه تربیت نسلی با شناختی درست و بینشی روشن.
امروزه یکی از شاخصه‌های اساسی توسعه را درصد بالای مشارکت زنان در فعالیت‌های گوناگون اجتماعی و فرهنگی می‌دانند. برای رسیدن به توسعه‌ی فرهنگی، سازمان‌های فرهنگی و به ویژه رسانه‌های صوتی و تصویری نقشی خاص و به‌سزا می‌یابند. اما این تحول فرهنگی هنگامی به دست می‌آید که درکی دقیق از موقعیت‌ها وجود داشته باشد. بنابراین، هر نوع پژوهش در این زمینه که بتواند شناختی جامع‌تر از فرهنگ‌سازی تلویزیون در حوزه‌ی زنان ارایه دهد، اهمیت و ضرورت می‌یابد.
پیشینه تحقیق: در باب پیشینه تحقیق اگرچه در گذشته در باب برنامه ها و سریال های تلویزیونی صدا و سیما کارهای زیاد و ارزشمندی انجام شده است اما تا کنون چنین تحقیقی با این موضوع انجام نشده است. به عنوان مثال اگر مواردی را در صدد مطرح کردن و بیان آن در باب کارهای نزدیک و شبیه به این موضوع تحقیق بیان کنیم می توان به تحقیق آقای علیرضا راد در باب تکامل شخصیت دختران و پسران جوان با تاثیر گیری از برنامه های صدا و سیما در دوران بزرگسالی را ذکر کرد و یا تحقیق خانم لادن فتوحی در موضوع کاهش منزلت اجتماعی زنان بر اساس تاثیرات برنامه های صدا و سیما بر ارکان تاثیر گذار جامعه را بیان کرد.
1-4 اهداف
در کنفرانس بین‌المللی سیاست‌های فرهنگی که در دهه‌ی 70 در شهر ونیز توسط یونسکو برگزارشد، توسعه‌ی فرهنگی به عنوان مفهومی جدید به ادبیات توسعه‌ی جهان افزوده گشت. از این دوره به بعد، هر عملی در حوزه‌ی توسعه، اعم از توسعه‌ی اقتصادی و اجتماعی، بدون در نظر گرفتن فرهنگ، ناقص و نارسا محسوب می‌گردد (باهنر، 1385: 11).
فرهنگ را می‌توان عبارت دانست از:
1) مجموعه‌ای از قواعد جهت منظم کردن افراد انسانی در یک نظم اجتماعی
2)نهادهای مشترک و معانی مشترک متصل به آن‌ها
3)مجموعه روش‌های مشترک احساس و تفکر (یوسفی‌زاده، 1382: 163)
رسانه به عنوان نهادی فرهنگ‌ساز، در تمامی موارد بالا، اعم از بسط قواعد زیست اجتماعی، طراحی نمادها و معانی آن‌ها و القای روش‌های احساس و اندیشه، نقش و کارکردی اساسی دارد.
در این میان، رسانه‌های تصویری، به ویژه تلویزیون به عنوان عام‌ترین رسانه‌ی تصویری، جایگاه خاص می‌یابند. از سویی دیگر، نگاهی به فیلم‌ها و سریال‌های تلویزیونی، نمایشگر تصویری پر فراز و نشیب از جنسیت و مناسبات جنسیتی است. مناسبات جنسیتی تنیده شده در فضای دراماتیک فیلم‌های تلویزیون ایران، صورت‌هایی را سامان داده است که در بستر تحولات اجتماعی بار سنت و مدرنیته را به دوش می‌کشد. پاسخ به پرسش مدرنیته، جز از طریق فهم این لایه‌ها و دستیابی به عمق حیات روزمره‌ی اجتماعی به کمک فرهنگ میسر نیست.
کاوش وضعیت بازنمایی روابط متقابل زنان و مردان در سریال‌های تلویزیونی با فرض بازنمایی، بیانگر تحلیلی است که نشان از ارتباط تلویزیون با وضعیت اجتماعی‌اش دارد. این فرضیه بر آن است که رسانه‌ها ارزش‌های اجتماعی حاکم بر یک جامعه را منعکس می‌کنند (استریناتی، 380: 243).
بنابراین، این پژوهش به دنبال آن است که با شناخت نوع نگرش به زنان در رسانه‌ی تلویزیون و در قالب سریال‌های تلویزیونی، به فهم سیاست‌های فرهنگی حاکم بر این رسانه در حوزه‌ی بازنمایی و شکل‌دهی به مناسبات جنسیتی نایل آید و امیدوار است که نتایج این پژوهش، در اصلاح ساختار برنامه‌های تلویزیون، در جهت نقش و کارکرد واقعی زنان در حوزه‌ی اجتماع، مفید واقع گردد.
به گونه‌ای خاص، این پژوهش اهداف زیر را مدنظر دارد:
1) تعیین حجم حضور زنان در سریال‌های تلویزیونی
2) شناخت گفتمان جنسیتی فردی، ساختاری و نمادین ارایه شده در سریال‌های تلویزیونی
3)شناخت مناسبات جنسیتی کلامی و غیرکلامی ارایه شده در سریال های تلویزیونی
1-5 پرسش‌های اساسی پژوهش
پرسش اساسی این پژوهش عبارت است از:
« نرخ نگرش نسبت به زنان در سریال‌های تلویزیونی چگونه است؟ »
بر این اساس، سوالات فرعی زیر مطرح می‌گردند:
1) حجم حضور زنان در سریال‌های تلویزیونی به چه میزان است؟
2)گفتمان جنسیتی ارایه شده در سریال‌های تلویزیونی در سطح فردی چگونه است؟
3) گفتمان جنسیتی ارایه شده در سریال‌های تلویزیونی در سطح ساختاری چگونه است؟
4)گفتمان جنسیتی ارایه شده در سریال‌های تلویزیونی در سطح نمادین چگونه است؟
5)نرخ مناسبات جنسیتی کلامی و غیرکلامی در بین کنشگران زن و مرد در سریال‌های تلویزیونی چگونه است؟
1-6 تعریف اجزای مساله
گفتمان:
جزو یا قطعه‌ی گسترش‌یافته‌ی متن است که واجد شکلی از سازمان درونی، یک پارچگی یا انسجام است. بافتی که پاره‌ا‌ی گفتارهای خاص در بستر آن به وقوع می‌پیوندد، گفتمان را تعریف می‌کند. این بافت‌ها یا زمینه‌های تولید متون، شاکله‌های درونی متون خاص تولید شده را تعیین خواهند کرد (میلز، 1382: 17).
گفتمان جنسیتی:
گفتمان جنسیتی، آن گروه از بیان‌های معطوف به سلطه است که واجد دو مشخصه‌ي اصلی‌اند: یکم آن که خواست جنسی اصلی‌ترین مضمون آن‌هاست و دوم آن که به یک گفتمان هژمونیک بدل شده‌اند و به عنوان یک گفتمان عام و شایع، یک دوره از تاریخ اجتماعی ایران را، رقم زده‌اند (کاشی، 1385: 12).
نگرش:
آمادگی ذهنی و عصبی‌ای که با تجربه سازمان می‌یابد و بر کنش‌های فرد در برابر تمامی اشیا و شرایط و اوضاعی که به آن‌ها مربوط می‌شود، تاثیری هدایت‌بخش و پویا بر جای می‌گذارد (ساروخانی، 1380: 48).
مناسبات جنسیتی
روابطی است که بر محور جنسیت و تفاوت‌های جنسیتی کنشگران شکل می‌گیرد. این روابط، به نوعی، شکلی از کنش متقابل میان دو جنس را نیز با خود دارد (رحمتی و سلطانی، 1383: 15).
مناسبات جنسیتی سطح فردی
مناسباتی که بر مبنای تفاوت‌های فردی غیربیولوژیک میان دو جنس صورت می‌گیرد. در این سطح، تفاوت‌های جنسیتی شامل ابعاد مختلف شخصیت فردی کنشگران مرد و زن می‌شود (همان).
مناسبات جنسیتی سطح ساختاری
روابطی که در سطح ساختاری و نهادی میان کنشگران زن و مرد شکل می‌گیرد (همان: 16).
مناسبات جنسیتی سطح نمادین
کنش‌ها و موضوعاتی که به شکل نمادین تصورات قالبی مربوط به زنانگی و مردانگی را بازنمایی می‌کنند (همان: 18).
جنس:
تفاوت‌های زیست‌شناختی زن و مرد (فریدمن، 1381: 19).
جنسیت:
تفاوت‌ها و ویژگی‌هایی از زن و مرد که منشا روان‌شناختی، فرهنگی و اجتماعی دارند (گیدنز، 1374: 175).
فرهنگ:
سیستم‌های الگو شده یا سازمان یافته‌ای از نمادها که تحت جهت‌گیری‌های کنش و اجزای درونی ‌شده‌ی شخصیت افراد و الگوهای نهادی شده‌ی سیستم اجتماعی درآیند (معینی، 1374: 111).

فصل دوم:
ادبیات پژوهش

2-1 مقدمه
یاکوب بوکهارت می‌گوید سه قدرت بزرگی که واقعیت هستی بشر و روند تاریخ را معین کرده‌اند، عبارتند از: دین، قدرت و فرهنگ (پهلوان، 1382: 13). فرهنگ، مجموعه‌ی شیوه‌‌های زندگی اعضای یک جامعه است (گیدنز، 1382: 56). فرهنگ، معرفت و شناختی است که مردم، جهت تعبیر و تفسیر رفتارهای اجتماعی به کار می‌گیرند (اسپردلی و مک‌کوردی، 1386: 26).
یکی از جنبه‌های مهم این فرهنگ، کنش‌ها، روابط و مناسبات جنسیتی است. در جوامع، معمولا اصالت به مرد داده شده است و مرد نمونه‌ی کامل و اصیل انسان محسوب گردیده است. این امر موجب گردیده است که رفتار و خصوصیات اجتماعی و روانی مرد اصیل محسوب گردد. این موضوع جامعه را جنسیت‌گرا نموده است و موجب برتری یک جنس بر جنس دیگر شده است.
از سویی دیگر، با پدیده‌ی رسانه مواجهیم. رسانه‌ها موتور حفظ، بازتولید، بازتاب و یا دگرگونی و تغییر ارزش‌ها و فرهنگ جوامع‌اند. رسانه‌ها از سویی به انتشار و اشاعه‌ی نظام ارزشی حاکم کمک می‌کنند و از سویی دیگر، عامل تغییر، تحرک و نوآوری هستند. رسانه‌ها می‌توانند با تعیین سطح توقعات، بازنمودن افق نگاه‌ها و توانا نمودن افراد جامعه به تخیل و خواستن شرایط زیستی گونه‌گون، موجب تحولات فرهنگی و اجتماعی گردند (مک‌کونیل، 1382: 144).
وسایل ارتباط جمعی، به عنوان یکی از مهم‌ترین وسایل ایجاد تغییرات در جوامع بشری، به جامعه و افراد آن کمک می‌کند تا در مسیر و خط‌مشی معین خود موفق‌تر و با آگاهی و اطلاعات بیشتری حرکت کند و روند مشارکت اجتماعی تسریع شود و در چگونگی تعامل متقابل شهروندان تاثیر گذاشته، کنش‌ها و واکنش‌ها را جهت‌دار و متناسب با دیگر ابعاد جامعه بسازد. اهمیت روزنامه‌ها، رادیو، تلویزیون و دیگر رسانه‌ها برای حاکمیت به اندازه‌ای است که دولت‌های جهان تمام تلاش خود را به کار می‌گیرند تا این وسایل را برای تحکیم و تثبیت حاکمیت خود به کار گیرند و ارزش‌ها و خواست‌های خود را از طریق آن به جامعه القا نمایند.
از جمله ابزارهای رسانه‌ای، فیلم‌ها و سریال‌ها هستند. فیلم، هنری است که دیگر هنرها را در خود ترکیب می‌کند و در کنار آن، از قوانین و عرف‌های جدیدی برای بیان مفاهیم خود سود می‌جوید (وولن، 1389: 113)
هنر به طور کلی و فیلم به طور خاص دست‌کم در سه نقطه با واقعیت بستگی دارد:
1)هنرمند در دنیای واقعی زندگی می‌کند و از زندگی و تجربیات خود الهام می‌گیرد.
2) هنر وابسته به واقعیت است، زیرا باید با وسیله‌ی ارتباطی مناسب با آن بیان گردد.
3) هنرمند باید اثر خود را برای تماشاگرانی واقعی عرضه کند (استیفنسون و دبری، 1365: 12-11)
پس برای شناخت و یا تغییر فرهنگ، گفتمان و مناسبات جنسیتی جامعه، رسانه به طور کلی و رسانه‌های تصویری، به ویژه فیلم و سریال، ابزاری بسیار مناسب می‌باشند.
در این میان، تلویزیون، به‌عنوان عام‌ترین رسانه‌ی تصویری و سریال‌های تلویزیونی، به ‌عنوان پرمخاطب‌ترین برنامه‌های تلویزیون، اهمیت و جایگاهی خاص می‌یابند.
گفتمان جنسیتی غالب بر فضای اجتماعی ایران، به عنوان یکی از تاثیرگذارترین پدیده‌‌های موجود در کنش‌های زبانی و غیرزبانی افراد، در میان سریال‌های تلویزیون به عنوان بخشی از نگاه رایج بر مفهوم جنسیت، نمود یافته است. ایدئولوژی گفتمان جنسیتی حاکم درصدد تزریق و بهره‌وری از نگاه جنسیتی خودساخته‌ای است که تامین‌کننده‌ی منافع‌اش باشد. این امر خود را به شکلی قدرتمند در رسانه‌ی تلویزیون و به ویژه، سریال‌های تلویزیونی نشان می‌دهد و به کمک این ابزار، در هستی اجتماعی افراد القا می‌گردد.
رسانه ابزار قدرتمندی است که می‌تواند گفتمان جنسیتی را به گونه‌ای ناخودآگاه به افراد القا نماید. در واقع، می‌توان گفت که ذهنیت افراد جامعه، به خصوص زنان، تحت تاثیر ناخودآگاهی است که حامل خواست گفتمان جنسیتی حاکم می‌باشد. لذا، آنها کنش‌هایی را در پیش می‌گیرند که نه خواست و باور خودشان، بلکه القای گفتمان جنسیتی حاکم است که از آنها به عنوان ابزاری در جهت بازتولید وضعیت موجود بهره می‌گیرد.
چارچوب نظری تحقیق: مک‌لوهان بر اساس ابزار ارتباطی، سیر تحول جوامع انسانی را به صورت زیر بیان می‌کند:
دوران تمدن باستانی بدون خط: دوران شفاهی و گفت‌و‌گوی سینه به سینه
دوران تمدن دارای خط: پیدایش خط و کتابت و ظهور فردگرایی
) دوران تمدن مبتنی بر وسایل الکترونیکی و ظهور دهکده‌ی جهانی (دادگران، 1384: 97-98)
رایزمن سیر تحول جوامع بر اثر تحول وسایل ارتباطی را به شرح زیر بیان می‌کند:
دوره‌ی راهبری سنت:
دوره‌ای که در آن سنت‌های فرهنگی از طریق نسل‌های گذشته به نسل‌های بعدی انتقال داده می‌شوند. در این دوره، سنت‌ها تقدس دارند و در آن‌ها شک و تردید روا نیست. بر این بنیاد، راه‌های آینده، همان راه‌های گذشته‌اند (رابرتسون، 1374: 131).
دوره‌ی درون راهبر:
دوره‌ای که با کاهش تدریجی اهمیت سنت و در نتیجه، کاهش تشابهات رفتاری و گسترش فردگرایی همراه است. این دوره، زمانه‌ای است که هر انسانی خود می‌باید بار مسوولیت عمل خویش را به دوش بکشد و بدین واسطه، عصر التهاب، هراس و سرزنش‌های بی‌پایان است (همان). در این دوره، ابزار انتقال میراث فرهنگی، کتاب است. فرد در خلوت خویش و به گونه‌ای فردی کتاب می‌خواند و از فرهنگ و سنت جامعه‌ی خویش بهره‌مند می‌گردد (دادگران، 1384: 85).
دوره‌ی دگر راهبر:
دوره‌ی ظهور وسایل ارتباط جمعی. دوره‌ای که فرد تحت ‌تاثیر قدرت جادویی وسایل ارتباط جمعی‌ای قرار می‌گیرد که الگوهای خاص فکری و اجتماعی را القا می‌کنند. در این دوره، رسانه‌ها و گردانندگان آن‌ها الگوهای حیات اجتماعی را می‌سازند؛ آموزش به مقطعی خاص از زندگی محدود نیست، بلکه در تمام طول حیات فرد تداوم می‌یابد. این شکل از تحول اجتماعی با هدایت از راه دور رسانه‌ها همراه است که فرد را نه در گوشه‌ی عزلت یا جمع خانواده، بلکه در هر موقعیتی مورد تاثیر قرار می‌دهند؛ عصری که با بت‌واره پرستی و بحران هویت نیز توام است (همان: 87-86).
بدین واسطه، رسانه‌ها جایگاه فرهنگی و اجتماعی خاصی می‌یابند. رسانه‌ها در تعریف الگوهای فرهنگی و اجتماعی و معرفی فرصت‌ها و امکانات موجود نقش به سزایی دارند و ابزار اساسی فرهنگ‌سازی محسوب می‌گردند. رسانه‌ها پیچیده‌ترین ابزار القای اندیشه‌اند که به آموزش غیرمستقیم مخاطبان و هدایت نگرش‌های آنان می‌پردازند. رسانه‌ها می‌توانند به رشد آگاهی‌های عمومی، تصحیح نگرش‌ها، ارتقای فرهنگ جامعه و هویت‌سازی و در برابر، القای سکون و سکوت، بازتولید وضع موجود و حذف یا نادیده گرفتن برخی از اقشار جامعه بپردازند.
فرا‌رسانه‌ها نمی‌توانند از فرهنگ جدا باشند، چرا که آنها محصولات فرهنگ جمعی و عمومی را به سطوح مختلفی از سلیقه‌های عمومی انتقال می‌دهند. فرا رسانه‌ها فرهنگ را می‌سازند، بیان می‌کنند و بازتاب می‌دهند.
فرهنگ مذکور، اسطوره‌ای از صاحب نقش‌های استثنایی را که واقعیت‌ها را با تصویری قلب شده منعکس می‌سازد، گسترش می‌دهد. این دنیای تصنعی، که همراه با تماشای وضعیت زندگی و چگونگی فعالیت ستارگان سینما، شخصیتهای مشهور و حتی گانگسترها جلوه‌گر می‌شود، در زندگی گروه‌های وسیع مخاطبان و استفاده‌کنندگان ارتباطات جمعی، مانند یک داروی مسکن تاثیر می‌گذارد. در چنین شرایطی، به هر چیز غیرواقعی جنبه‌ی واقعی داده می‌شود و واقعیت، جز از طریق صافی منحرف کننده‌ی تخیل، امکان خودنمایی پیدا نمی‌کند (معتمدنژاد، 1385، 125).
رسانه‌ها، از سویی با گسترش بنیان تجربه‌ی مشترک، انسجام اجتماعی را افزایش می‌دهند (سورین و تانکارد، 1390: 452) و از سویی دیگر، به گونه‌ای عمل می‌کنند که مخاطبان از آن‌ها برای کسب تایید ارزش‌های شخصی، جذب الگوهای رفتاری، هم‌ذات پنداری با دیگران و پیدا کردن بینش راجع به خود استفاده می‌کنند (مک‌کوییل، 1382: 13).
2-2 پیام و گفتمان
هر رسانه‌ای مبتنی است بر پیام و اساس هر پیامی، نشانه است. نشانه وسیله‌ای است جهت کسب دانش و ایجاد ارتباط و چیزی را که دال بر آن است به یاد می‌آورد (مورنو، 1386: 48). به همین واسطه نیز گفته می‌شود که نشانه‌شناسی، روابط ساختاری درون یک نظام را که وظیفه‌ی تولید معنا را بر عهده دارند، بررسی می‌کند (هیوارد، 1386: 349).
پس ادراک پیام مبتنی است بر ادراک نشانه‌ها. از دیدگاه پیرس سه گونه نشانه وجود دارد:
1) نشانه‌ی شمایلی:
که مبتنی است بر شباهت نشانه‌ها با موضوع. ماکت ساختمان، نقشه و همچنین، دکور یک فیلم یا سریال جزو نشانه‌های شمایلی محسوب می‌گردند.
2) نشانه‌های نمایه‌ای:
که مبتنی است بر گونه‌ای نسبت درونی و وجودی؛ شکلی از پیوستگی معنایی و گاه علت و معلولی میان موضوع و نشانه، مانند ساعت نشانه‌ی زمان، بخار نشانه‌ی گرمی و در فیلم یا سریال، نوع کنش زن و مرد که نشانگر مناسبات جنسیتی میان آنان است.
3) نشانه‌نمادین:
که مبتنی بر قراردادهای نشانه‌شناسی است، مانند علایم راهنمایی، نت‌های موسیقی و در فیلم یا سریال، نوع پوشش زنان و مردان و …
زبان و کنش، در عرصه‌ی روزمره، آکنده از نمادهای جمعی هستند که استعداد هم اندیشی‌های جمعی را فراهم می‌آورند. از نقطه نظر گفتار – کنش که برگرفته از نظریه‌ی ویتگنشتاینی پیوند تنگاتنگ میان بازی‌های زبانی و شکل‌های عینی و ملموس زندگی است، زبان نیز یک رویداد است، به جای آن که صرفا بیان‌گر رویدادهای بیرون زبان باشد.
زبان، به مثابه یک رویداد، که از حد بازنمایی فراتر رفته است، در کانون کنش‌های اجتماعی قرار می‌گیرد. به اعتقاد آلتوسر، ایدئولوژی به منزله ساختار کلانی است که صور گوناگون کاربرد روزمره‌ی زبان را تعین می‌بخشد. ایدئولوژی – به عنوان یکی از مفاهیم همیشه حاضر و البته پنهان در کنش و زبان – نه تنها آگاهی کاذبی که ارتباط میان فرد و واقعیت عینی است را وارونه می‌کند، که در سطح ناخودآگاه جمعی جای می‌گیرد و وارونگی را در سطح ناخودآگاه جمعی بازسازی و بازتولید می‌نماید.
از همین نقطه است که از نشانه به عنوان یک پیام مستقل با کار ویژه‌ی خاص خود به گفتمان به عنوان یک کل ساخت‌یافته می‌رسیم. گفتمان جزو یا قطعه‌ی گسترش‌یافته‌ی متن است که واجد شکلی از سازمان درونی، یک پارچگی یا انسجام است. بافتی که پاره‌ا‌ی گفتارهای خاص در بستر آن به وقوع می‌پیوندد، گفتمان را تعریف می‌کند. این بافت‌ها یا زمینه‌های تولید متون، شاکله‌های درونی متون خاص تولید شده را تعیین خواهند کرد (میلز، 1382: 17).
گفتمان در نزد فوکو عبارت است از تفاوت میان آنچه می‌توان در یک دوره‌ی معین به صورت درست گفت و آنچه در واقع گفته می‌شود (ابراهیمی و کاظمی، 1388: 37). با این تعریف، فوکو توجه ما را به ظرفیت نظام زبان جلب می‌کند؛ نظامی که همه‌ی امکانات آن را نمی‌توان به کار گرفت. در حقیقت، بسیاری از امکانات نظام زبان، به خاطر دست و پاگیر بودن قواعد دستوری و عمل تاکتیکی‌شان، نادیده گرفته می‌شوند. بر اساس چنین درکی، نویسنده یا بازیگردر لحظه‌ی نوشتن و یا بازی کردن، میان قید و بندهای نظام زبان و امکانات ارتباطی نهفته در آن که در ذات نظام زبان است، در نوسان است (عضدانلو، 1380: 52).
گفتمان همان چیزی است که میان این دو حوزه، یعنی قیدوبندهای زبان و امکانات ارتباطی نهفته در نظام زبان، رخ می‌دهد. به گفته‌‌ی فوکو، میدان عمل گفتمان در یک لحظه‌ی معین، قانون این تفاوت است و نشان‌دهنده‌ی کردارهای خاصی است که نه متعلق به نظمی است که در ساختمان زبان وجود دارد و نه متعلق به برداشت صوری از آن، بلکه آن چیزی است که هر دوی آنها را دربرمی‌گیرد.
فوکو توجه ما را به لحظه‌ای جلب می‌کند که گفتمان تولید می‌شود؛ لحظه‌ای که در آن، حامل گفتمان، از راه نظام زبان، هستی می‌یابد؛ هستی‌ای که مربوط به شرایط عینی است. به عبارت دیگر، گفتمان در زمان حال و در ارتباط با شرایط عینی مولد گفتمان تولید می‌شود. این مولد گفتمان است که از طریق نظام زبان و شرایط عینی‌ای که در آن زندگی می‌کند، هستی خود را نمایان می‌سازد.
رابطه‌ی اندیشه و واقع، در پرتو نگرش گفتمانی وجوهی تازه می‌یابد. در حالی که دیدگاه سنتی و اثباتی بر دوگانگی و تقابل ذهن و عین استوار بود. دیدگاه گفتمانی ساخت‌های دوگانه و تقابلی ذهن و عین را شالوده‌شکنی می‌کند و به دیدگاهی جدید درباره‌ی ارتباط میان اندیشه و واقع دست می‌یابد. نگرش گفتمانی این باور را تقویت می‌کند که جهان انسان و اجتماع، توده‌ای بی شکل و بی‌معناست که در قالب گفتمان‌های مسلط در هر عصر ودوره‌ای خاص، معنا یافته و شکل گرفته است و اندیشه‌ها نیز در چارچوب همین گفتمان‌ها تحقق می‌یابند.
نظریه‌ی گفتمان بر آن است تا چگونگی پیدایش، بسط و تحول اندیشه‌ها را به عنوان یک گفتمان که سازنده‌ی معانی و فعالیت‌های سیاسی است، درک و تبیین کند (ابراهیمی و کاظمی، 1388، 38).
تحلیل انتقادی گفتمان، با شفاف و قابل رویت ساختن آن چه در گذشته ممکن بود نامریی و به ظاهر طبیعی جلوه کند، سعی دارد تا درهم‌تنیدگی کنش‌های گفتمان – زبانی را با ساخت‌های سیاسی – اجتماعی در سطح گسترده‌تر قدرت و حاکمیت به تصویر بکشد (آقا گل زاده، 1385، 147).
تحلیل گفتمان انتقادی بر اساس دیدگاه سازنده‌گرایی اجتماعی شکل گرفته است. سازنده‌گرایی اجتماعی مبتنی بر این تفکر است که شیوه‌های صحبت کردن و عمل ما منعکس‌کننده‌ی جهان‌مان، هویت‌هایمان و روابط اجتماعی‌مان به صورت خنثی نیست، بلکه نقشی فعال در خلق و تغییر آن‌ها دارد. تحلیل گفتمان ساخت‌گرا و نقش‌گرا، اساساً در این چارچوب نمی‌گنجند، ولی تحلیل گفتمان انتقادی، به ویژه رویکرد فرکلاف، رویکرد فوکو، نظریه‌ی گفتمان لاکلاو و موفه، همگی ریشه در سازنده‌گرایی اجتماعی دارند. بر این اساس، بر خلاف کسانی که زبان را به عنوان عنصری منفعل، که تحت تاثیر جهان پیرامون خود است، می‌شناسند. این دیدگاه زبان را در خلق و تغییر هر آن چیزی که با آن در ارتباط است، اثرگذار می‌داند.
پنج اصل اساسی تحلیل انتقادی گفتمان را به صورت زیر بیان می‌کنند:
1) فرآیندهای اجتماعی و فرهنگی تاحدی ویژگی زبانی – گفتمانی دارند. کردارهای گفتمانی که از طریق آنها متون تولید و مصرف می‌شوند، شکل مهمی از کردار اجتماعی در نظر گرفته می‌شوند که در ساختن جهان اجتماعی، از جمله هویت‌ها و روابط اجتماعی، نقش دارند.
2)گفتمان، سازنده و در عین حال ساخته شده است. گفتمان شکلی از کردار اجتماعی است که هم سازنده‌ی جهان اجتماعی است و هم خود از طریق کردارهای اجتماعی دیگر ساخته می‌شود.
3) کاربرد زبان باید در زمینه‌ی اجتماعی آن، به صورت تجربی مورد تحلیل قرار بگیرد. تجربی بودن از ویژگی‌های تحلیل انتقادی گفتمان است.
4)گفتمان به نحو ایدئولوژیک عمل می‌کند. کردارهای گفتمانی در خلق و بازتولید روابط نابرابر قدرت میان گروه‌های اجتماعی – مثلا میان طبقات اجتماعی، زنان و مردان، اقلیت‌ها و اکثریت قومی – نقش ایفا می‌کنند.
5) تحلیل انتقادی گفتمان به لحاظ سیاسی خود را بی‌طرف نمی‌داند، بلکه به عنوان یک رویکرد انتقادی خود را به لحاظ سیاسی متعهد به ایجاد تغییرات اجتماعی می‌داند (تاجیک، 1370، 90 -89).
2-3 رسانه و اجتماع: کارکردهای فرهنگی و اجتماعی رسانه
سیر تحول جوامع بشری را می‌توان به صورت زیر تقسیم‌بندی نمود:
1)عصر ارتباطات شفاهی و زندگی قبیله‌ای:
ارتباطات در این عصر، به واسطه‌ی فقدان کتابت، مبتنی است بر بیان شفاهی و دریافت شنیداری. فرد در این دوره فاقد هویت شخصی و زندگی خصوصی است.
2)عصر ارتباطات کتبی و جامعه‌ی فردگرا:
در این دوره، با اختراع خط و ابزارهای کتابت، فرد انسانی، به دلیل نیاز به تمرکز حواس و تعمق شخصی، رو به انزواجویی و جدایی از اجتماع می‌آورد. این دوره، عصر تقویت استدلال و خردگرایی، پیدایش نخبه‌گرایی، ناسیونالیسم و تنوع مکاتب فکری و فرهنگی است و زمینه‌ساز مشارکت مردم در مسایل سیاسی و اجتماعی می‌باشد.
3) عصر ارتباطات الکترونیک و دهکده‌ی جهانی:
این دوره، زمانه‌ی زوال فردگرایی، برتری یافتن حس بینایی، اعتبار بخشیدن به حس شنوایی و ادراک حسی، دگرگونی در چهره‌ی کار و زندگی اجتماعی، اقتصادی، آموزشی، سیاسی و صنعتی، نزدیکی جوامع و ملت‌ها به یکدیگر و در نهایت، تغییر در نوع ارتباطات جنسیتی است. در این دوره، افراد به مشارکت در تمام شوون زندگی جمعی علاقه‌ی بیش‌تری نشان می‌دهند (دادگران، 1384: 98-89).
چنان که دیده می‌شود، وسایل ارتباط جمعی نقشی ویژه در سیر تحول جوامع بشری دارند. ارتباط جمعی بنیاد یک اجتماع را تشکیل می‌دهد و رسانه‌ها میانجی این ارتباطند (مک‌کوییل، 1382: 83). تحول در رسانه‌ها، تحول در ارتباط جمعی و در نتیجه، تحول در اجتماع را به همراه دارد. برای رسانه‌ها و وسایل ارتباط جمعی نقش‌ها و وظایف زیر را برشمرده‌اند:
1)تفریحی:
وسایل ارتباط جمعی، به ویژه تلویزیون، فراغت را به مقوله‌ای فرهنگی بدل نموده‌اند. همچنین، حضور رسانه‌ها در اوقات فراغت، موجب جدایی موقت فرد از واقعیت بیرونی و فراموشی دشواری‌های زندگی می‌گردد.
خبری و اطلاع‌رسانی
) همگن‌سازی:
نزدیکی سلیقه‌ها، خواست‌ها و انتظارات افراد یک جامعه و در نتیجه، تشابه در سبک زندگی، علایق و خواسته‌ها.
آگاه‌سازی:
با تحلیل اخبار و تشریح آن‌ها و در نتیجه، تغییر جهان‌بینی انسان‌ها
احساس تعلق اجتماعی:
هر چقدر مردم با وسایل ارتباط جمعی پیوند محکم‌تری داشته باشند، به همان نسبت مشارکت اجتماعی و قابلیت زندگی با دیگران در آن‌ها افزایش می‌یابد (ساروخانی، 1380: 1492).
چنان که دیده می‌شود، رسانه تنها یک ابزار و وسیله‌‌ی ارتباطی نیست، بلکه کارکرد فرهنگ‌سازی، شکل‌دهی به موضوع و روش اندیشیدن و بازتاب و بازنمایی خواست‌ها، ارزش‌ها و انتظارات بخش‌هایی از جامعه را بر عهده دارد.
رسانه‌ها و از جمله‌ی آنها تلویزیون، یکی از عوامل موثر در جامعه‌پذیر کردن افراد جامعه‌اند و کارکرد انتقال فرهنگ را به عنوان بخشی از کارکردهای متعدد خود به همراه دارند. بدیهی است که رسانه‌های گروهی در هر جامعه‌ای متاثر از فرهنگ همان جامعه‌اند، اما در روند بازتولید فرهنگی قادر به گزینش نیز هستند؛ گزینش این‌که چه عناصری از فرهنگ را به چه نحو انتقال دهند.
رسانه مبتنی بر زبان است و ابزاری است که ما از طریق آن می‌توانیم عمل معناسازی را انجام دهیم. تنها از طریق زبان است که این معانی قابل انتقال و مبادله به سایر افراد جامعه هستند. همچنین، از طریق زبان است که گفت‌وگوی بین افراد و از طریق آن، فهم مشترک در باب تفسیر جهان ممکن می‌شود، چرا که زبان در این‌جا به عنوان نظام بازنمایی عمل می‌کند. از طریق زبان است که ما از نشانه‌ها و نمادها استفاده می‌کنیم، خواه نشانه‌ی تصویری باشند و خواه متنی و یا صوتی. (Hall, 2003; 2-3).
همه‌ی نظام‌های بازنمایی همانند زبان عمل می‌کنند، به این دلیل که همه آنها آن چیزی (فکر، احساس و ایده) را که ما می‌خواهیم بگوییم، منتقل می‌کنند. همه‌ی اینها دال‌اند و معنای آشکاری در خود ندارند، بلکه چون ابزار و رسانه حامل معانی‌اند و در واقع، به عنوان نشانه، به نمایندگی و بازنمایی مفاهیم، مقاصد و ایده‌های‌مان می‌پردازند، به گونه‌ای که دیگران قادر شوند تا آنها را رمز گشایی کنند. بنابراین، به تعبیر هال، واقعیت فقط زمانی معنادار می‌شود که بازنمایانده شود.
ریچارد دایر درباره‌ی بازنمایی این پرسش را مطرح می‌کند که چه کسی، کدام گروه را، به چه شیوه‌ای باز می‌نمایاند. به دنبال چنین رویکردی است که موضوع رابطه‌ی میان بازنمایی، قدرت و ایدئولوژی پدیدار می‌شود؛ به این معنا که بازنمایی فرایند نمایش شفاف واقعیت از طریق رسانه‌ها نیست، بلکه اساسا فرایندی است که طی آن برخی امور نمایانده می‌شوند، در حالی که بسیاری از امور مسکوت می‌مانند. در واقع، آنچه بازنمایی می‌شود احتمالاً با منافع عده‌ی خاصی گره خورده است (استریانی، 1380: 187). نتیجه‌ آن که:
1)در برخی از گفتمان‌هایی که بازنمایی به واسطه‌ی آنها صورت می‌گیرد، بعضی از گروه‌ها دیده نمی‌شوند و صدایی از آنها به گوش نمی‌رسد و یا به نحوی خاص بازنمایانده می‌شوند.
2) این بازنمایی‌ها اموری واقعی پنداشته می‌شوند و از این رو فرایند تکوین شخصیت یا ذهنیت گروه‌های خاص را هدایت و کنترل می‌کنند (کاظمی و ناظر فصیحی، 1386، 140).
سوسور، با تکید بر ماهیت قرارداری زبان و ساختار و منطق درونی آن، نشان داد که زبان پدیده‌ای منحصر به فرد است که نمی‌توان آن را به منزله‌ی نوعی بازتاب محض از واقعیت در نظر گرفت. این امر به این دلیل است که از نظر وی معنا درون نظام زبان از طریق نظامی از تفاوت‌ها به وجود می‌آید. این ایده نه تنها در مورد زبان صدق می‌کند، بلکه می‌توان آن را به هر نوع نظام قراردادی دلالت تسری داد. مضامین روش‌شناسانه‌ی سوسور در نشانه‌شناسی، شامل کشف معنای نشانه‌ها از طریق فهم تقابل‌های دوتایی و ساختارهای متقابل در متن است. برای مثال، تاکید می‌شود که معنای نشانه‌ها برخاسته از تفاوت‌هاست و نه جوهر ذاتی نشانه‌ها. زن و مرد، در نظام نشانه‌شناسانه، از طریق فرمول تفاوت‌گذاری این نظام صاحب معنا می‌شوند. همچنین، در این رویکرد، بر ساختار جانشینی و همنشینی متن تاکید می‌شود (سوسور، 1378: 89-17)
در روش نشانه‌شناسی ما بعد سوسوری فرض می‌شود که این معانی صرفا برخاسته از زمینه‌ی استعلایی نظام‌های زبانی نیستند، بلکه چنین نظام‌هایی همواره با قدرت همراهند. به عبارت دیگر، معانی در جامعه از طریق قدرت‌های تثبیت یافته‌ی موجود برساخته می‌شوند.
برای مثال، رولان بارت به کارکرد ایدئولوژیک نشانه‌ها توجه می‌کند و معنی عمیق‌تری نسبت به تصاویر علنی و سطحی برای نشانه‌ها قایل است. روش‌شناسی بارت بر نوعی کشف یا افشای ایدئولوژی نهفته در متن تاکید دارد. به نظر وی، نشانه‌ها (اسطور‌ه‌ها) از طریق انتقال پیام‌های دروغین موجب تقویت اراده‌ی قدرت می‌شوند. در این دیدگاه، جامه‌ی بداهت پوشاندن به امور زندگی روزمره نوعی سو استفاده‌ی ایدئولوژیک است که بورژوازی به آن دست می‌زند (اباذری 1380، 138).
در اینجا دلالت‌های صریح از دلالت‌های ضمنی جدا می‌شوند و با شناسایی دلالت‌های پنهان، پژوهشگر در پی ایدئولوژی‌زدایی از نشانه‌ها بر‌میآید (بارت، 1380، 63).
به اعتقاد بارت، نشانه‌های داخل در محدوده‌ی فرهنگ در شبکه‌های پیچیده‌ی بازتولید ایدئولوژیکی گرفتارند. این دلالت‌های نامتناهی که هنگام مواجهه با هر نشانه‌ای، چه زبانی، چه تصویری و حتی رفتاری و حرکتی روی می‌دهد، نوعی رمزگشایی از رمزی است که هنگام تولید آن نشانه به عنوان یک متن، ایجاد شده است؛ متنی که ملاحظات اجتماعی، اقتصادی، ایدئولوژیکی فنی و برنامه‌ها در شکل‌گیری و رمزگذاری‌اش بی‌تاثیر نبوده است (کاظمی و ناظر فصیحی 1386، 142).
رسانه‌ها امکانات ارتباطی گوناگونی فرا‌روی ارتباطگران می‌گسترانند. این امکانات را می‌توان در قالب سه دسته‌ی اصلی زیر قرار داد:
1) معمولاً تا حدی امکان نگهداری و تثبیت شکل‌های نمادین را فراهم می‌کنند.
2) امکان تولید دوباره و تکثیر را به وجود می‌آورند.
3) امکان استفاده از فواصل مکانی – زمانی را تا حدی میسر می‌سازند (تامپسون، ۱۳۷۹، 17).
بر این اساس، وظایف وسایل ارتباط جمعی عبارت‌اند از:
1)حمایت از هنجارهای اجتماعی
2)امکان اعطای پایگاه اجتماعی
3) برخی وظایف نامطلوب، مانند تهدید اجتماع، با ایجاد مشارکت خیالی در واقعیت (ساروخانی، ۱۳۷۲، ۱۲۰).
امروزه، عمده‌ترین نقشی که وسایل ارتباط جمعی بر عهده دارند، عبارت است از فرهنگ‌سازی، آموزش، اطلاع‌رسانی و ایجاد مشارکت اجتماعی (دادگران، ۱۳۷۴، ۱۰۶).
2-4 بازتولید نظام سلطه در رسانه
تعریف عام سلطه ،گونه‌ای از روابط اجتماعی است که در آن، معیار پذیرش، میزان قدرت باشد و خواست، اراده و تصمیم سلطه‌گر بر افراد مورد سلطه تحمیل شود. این تعریف ،اعمال سلطه را عملی یک سویه، از سوی یکی بر دیگری می‌داند. برخلاف تصور فوکو که آن را از سوی دو طرف بازی سلطه ورزی (سلطه گر/تحت سلطه) و هم‌چنین روابط موجود میان آن‌ها دانسته است. فرودستان با پذیرش سلطه‌ی روا داشته شده، دست به توجیه موقعیت و شرایط خود می‌زند و برای پایداری این وضعیت تلاش نموده، نگران و هراسان دگرگونی آن هستند. گروه‌های سلطه‌گر و گروه‌های تحت سلطه، شاید نسبت به اعمال قدرت آگاه نباشند، ولیکن همواره آن را بازتولید می‌نمایند. بوردیو نیز بر این باور است که ساختارهای سلطه محصولات کار بی وقفه‌ی بازتولیدی است که عوامل مختلف در آن شرکت دارند (ابراهیمی و کاظمی، 1388؛ 40).
بر این اساس، هرگونه قاعده، تعییری محسوب می‌شود که قدرت مداران، در سایه‌ی نظام گفتمانی خویش، به آن ارزش و کارمایه‌ی عملی بخشیده‌اند. کلیه‌ی تفسیرها از سرچشمه‌های قدرت نشات گرفته‌اند و چیزی جز ساخته‌ی نظام سلطه نیستند (ضمیران، 1378؛ 37- 36).
بلوک قدرت همواره می‌کوشد از طریق کسب رضایت عامه و نیز از راه ترکیب منافع و علایق گروه‌های فرودست با منافع و علایق خود، سلطه و منافع خود را بازتولید کند. بر همین اساس، استدلال می‌شود که دستگاه‌های ایدئولوژیک رسانه نقش عظیمی در شکل‌دهی به سویژکتیویته‌ی افراد دارند. بلوک قدرت از طریق مرجح ساختن معناها و ایده‌ها و ارزش‌هایی خاص، سوژه‌ها را فرامی‌خواند تا گفتمان مسلط یا خوانش مرجح یک متن را بپذیرد (آزاد ارمکی و محمدی 1385: 67).
آنتونیو گرامشی مفهوم هژمونی را در نقد استعاره‌ی زیربنا / روبنا مطرح ساخت؛ استعاره‌ای که بر طبق آن، زیربنای اقتصادی، متشکل از شیوه‌های تولید، ابزارهای تولید و روابط تولیدی، تعیین‌کننده‌ی روبنای جامعه، یعنی فرهنگ، سیاست، ایدئولوژی، هنر و … است. از این رو، طبقه‌ای که مالک ابزارهای تولید مادی است، ابزارهای تولید فکری را هم کنترل می‌کند. به همین دلیل، در هر دوره‌ای ایده‌های طبقه حاکم، ایده‌های حاکمند.
نظریه‌ی هژمونی گرامشی این معادله را برهم می‌زند هژمونی، از نظر گرامشی، به موقعیتی اطلاق می‌شود که در آن یک بلوک تاریخی، متشکل از جناح‌های طبقه‌ی حاکم، رهبری فکری – اخلاقی طبقات فرودست را به دست می‌گیرد و نوعی اقتدار اجتماعی پیدا می‌کند. فرایند دستیابی به هژمونی و کسب آن معمولا از طریق ترکیبی از اعمال زور و کسب رضایت مردم میسر می‌شود.
هژمونی در آثار گرامشی معانی مختلفی دارد. با این حال، تمام این معانی حول مضامین مشترکی چون کسب رضایت عامه‌ی مردم، رهبری فکری و اخلاقی، خلق نوعی اراده‌ی جمعی، برساختن شکل خاصی از عرف عام و ترکیب منافع طبقات فرودست در نظام ایدئولوژیک حاکم دور می‌زند. (Rojek, 2003, 114)
جامعه‌ی مدنی، نزد گرامشی، یعنی هژمونی یک گروه اجتماعی بر کل جامعه که از طریق سازمان‌های خصوصی (کلیسا، اتحادیه‌های تجاری، آموزش و پرورش، رسانه و غیره) اعمال می‌شود. جامعه‌ی مدنی متشکل از گروه‌ها و طبقات مختلفی است که برای کسب هژمونی تلاش می‌کنند. همچنین، قلمرو جامعه مدنی عرصه‌ی مقاومت در برابر هژمونی گروه‌های فرادست است. از نظر گرامشی، همواره امکان مقاومت در برابر هژمونی وجود دارد. اعمال هژمونی همواره بر این اصل استوار است که منافع و علایق گروه‌های تحت سلطه باید مورد توجه قرار گیرد، یعنی بلوک قدرت باید به آنها امتیاز بدهد. هژمونی هیچ‌گاه لایتغیر و یکدست نیست، بلکه همواره متشکل از روابط قدرت موقت و ناپایدار است. تولید و بازتولید هژمونی منوط است به توانایی بلوک قدرت در ادغام عناصر حاشیه‌ای و معارض در نظام هژمونیک. در یک نظام هژمونیک، همواره تلاش می‌شود که این اطمینان حاصل گردد که زور اعمال شده مبتنی بر رضایت اکثریت است. این رضایت، اغلب به وسیله‌ی ارگان‌های افکار عمومی، روزنامه‌ها، تلویزیون و … که خود در برخی مواقع دستکاری و مخدوش می‌شوند، ایجاد می‌گردد (آزاد ارمکی و محمدی، 1385: 70).
از نظر گرامشی نظام هژمونیک و ارگان‌های آن همواره در پی اعمال زور به شکلی هنجارین هستند، یعنی نوعی نظام هنجارین را از کانال کسب رضایت عموم شکل می‌دهند. به بیان دیگر، دو کار مهم انجام می‌دهند:
1) تصویری کاذب از روابط واقعی که پایه‌های نظام هژمونیک بر آن مبتنی است، به دست می‌دهند.
2) شبکه‌ای از گفتارها و نظریه‌ها تولید می‌کنند که تصویر یادشده را طبیعی جلوه می‌دهد. این همان عرف عام است (Rojek, 2003, 113).
عرف عام چیزی نیست مگر نوعی دانش مورد توافق و رسوب یافته که موجد تعبیری مشترک از واقعیت اجتماعی نزد گروه یا طبقه‌ی خاصی است. پدیده‌ی عرف عام از نظر گرامشی، مبین ارگانیک بودن ایدئولوژی است. ایدئولوژی‌ها ارگانیک‌اند، زیرا به عرف عام روزمره و عملی گره خورده‌اند و زندگی توده‌های مردم را شکل می‌دهند. ارگانیک بودن یک ایدئولوژی ضامن کارآیی تاریخی – اجتماعی آن است. عرف عام امری منسجم نیست، بلکه غالباً پراکنده،چندپاره و متناقض است. با این همه، اهمیت عرف عام از آن حیث است که در مقام عرصه‌ی ایده‌ها و تصورات و مقولاتی خاص، مبنای شکل‌گیری آگاهی عملی توده‌های مردم است. عرف عام قلمروی از پیش شکل گرفته و بدیهی است که در آن فلسفه‌ها و ایدئولوژی‌های منسجم برای کسب سلطه می‌جنگند. هر جهان‌نگری جدیدی که بخواهد توجه توده‌ها را جلب کند، به بینش آنها شکل دهد و کارایی تاریخی پیدا کند، ناگزیر از دست و پنجه نرم کردن با عرف عام است (Martin, 2002; 306).
پیوند مستحکم بین هژمونی و ایدئولوژی و عرف عام مبین آن است که سوژه‌ها موجوداتی از پیش شکل گرفته نیستند، بلکه همواره از رهگذر ایدئولوژی‌ها و در قلمرو عرف عام متولد می‌شوند. سوبژکتیویته‌ی انسانی محصول پراکسیس اجتماعی است. هدف اصلی ایدئولوژی‌های ارگانیک، یعنی ایدئولوژی‌هایی که در تاریخ تاثیرگذار بوده‌اند، این است که سوژه‌ها، هویت‌ها، طرح‌ها و آرمان‌های مختلف را در قالب یک شکل‌بندی خاص با هم ترکیب کند. ایدئولوژی ارگانیک بازنماگر تفاوت‌ها نیست، بلکه از دل این تفاوت‌ها نوعی وحدت برمی‌سازد. هژمونی یعنی اعمال نوعی اصل ترکیب‌بندی بر مجموعه‌ای از روابط و کردارهای اجتماعی.
مفهوم مهم دیگر در شرح نظام هژمونیک، مفهوم ترکیب‌بندی است. ترکیب بندی پیوندی است که از عناصر مختلف، تحت شرایط خاص، نوعی وحدت می‌آفریند. این پیوند پیوندی نیست که برای همیشه ضروری، متعین، مطلق و ذاتی باشد.
اصل ترکیب‌بندی یا اصل هژمونیک مشتمل بر نظامی از ارزش‌هاست که بلوک قدرت آن را مبنا قرار می‌دهد و منافع و ارزش‌های دیگر گروه‌ها را با آن ترکیب می‌کند. چنین نیست که بلوک قدرت ایدئولوژی خاص خود را بر سایر طبقات تحمیل کند. اصل وحدت بخش یک نظام هژمونیک –ایدئولوژیک نوعی اصل هژمونیک یا ترکیب‌بندی است که تمام عناصر ایدئولوژیک دیگر را با نظام ارزشی بلوک قدرت ترکیب می‌کند.
امر عامه پسند چیزی است که به وسیله‌ی بلوک قدرت خلق می‌شود. امر عامه پسند فقط در قالب پروبلماتیک « ما » قابل تحلیل است. « ما » چیزی مفروض و موجود در عالم خارج نیست، بلکه عرصه‌ی کشمکش و تعارض است. « ما » چیزی است که مدام تولید، بازتولید و « ترکیب بندی » می‌شود. (آزادارمکی و محمدی، 1385، 71)
ایدئولوژی مجموعه‌ای ایستا از عقاید اعمال شده بر طبقه‌ی فرودست به وسیله‌ی طبقات حاکم نیست، بلکه روندی پویا است که پی‌درپی در عمل بازتولید می‌شود. در عمل، یعنی آن‌گونه که مردم فکر می‌کنند، رفتار می‌کنند و خود و روابطشان با جامعه را می‌فهمند (فیسک، 1381: 119).

*223

centercenter
19431002381250

centercenter
134302595250به نام آنكه جان را فكرت آموخت؛
شعور را در كلام جاري ساخت؛
چشم را بر دل گشود؛ پاي را در راه نشاند؛ و مرا امر بر ستايش كلام معلم و مهر مادر نمود./
00به نام آنكه جان را فكرت آموخت؛
شعور را در كلام جاري ساخت؛
چشم را بر دل گشود؛ پاي را در راه نشاند؛ و مرا امر بر ستايش كلام معلم و مهر مادر نمود./

وزارت علوم، تحقيقات و فناوري
203835086995
مؤسسه آموزش عالي سورهدانشگاه سوره
دانشكده ارتباطات
پايان‌نامه تحصيلي در مقطع كارشناسي ارشد تبليغ و ارتباطات فرهنگي
عنوان پايان‌نامه نظري:
بررسي رابطه استفاده از شبكه‌هاي اجتماعي مجازي
و هويت ديني كاربران
(مورد پژوهي: دانشجويان دانشگاه‌‌هاي تهران)
استاد راهنما :
دكتر اميد علي مسعودي
استاد مشاور :
دكتر حميد ضيائي‌پرور
نگارش و تحقيق :
كاظم مزيناني
تيرماه 1391

تعهد نامه
اينجانب كاظم مزيناني اعلام مي‌دارم كه تمام فصل‌هاي اين پايان‌نامه و اجزاء مربوط به آن براي اولين بار (توسط اينجانب) انجام شده‌است. برداشت از نوشته‌ها، اسناد، مدارك و تصاوير پژوهشگران حقيقي يا حقوقي با ذكر مأخذ كامل و به شيوه تحقيقي و علمي صورت گرفته است.
بديهي است در صورتي كه خلاف موارد فوق اثبات شود، مسؤوليت آن مستقيماً به عهده اينجانب خواهد بود.
حقوق مادي و معنوي اين پايان‌نامه در مالكيت مؤسسه آموزش عالي سوره است و انتشار يا بهره‌برداري كلي از آن با درخواست كتبي و موافقت مدير تحصيلات تكميلي موسسه آموزش عالي سوره و با رعايت امانت‌داري و حفظ مالكيت اثر ميسر مي‌باشد.
استفاده موردي از برخي اطلاعات پايان‌نامه با ذكر مشخصات آن بلا مانع است.
كاظم مزيناني

centercenter
11906251085850مجموعه حاضر را
به پسرم پوريا كه با ولع سيري‌ناپذير
خود نسبت به مطالعه، شوق دوباره‌خواندن را در من زنده كرد؛
تقديم مي‌كنم00مجموعه حاضر را
به پسرم پوريا كه با ولع سيري‌ناپذير
خود نسبت به مطالعه، شوق دوباره‌خواندن را در من زنده كرد؛
تقديم مي‌كنم
سپاس
شايسته است ابتدا از راهنمايي‌هاي ارزنده‌ي استاد ارجمند جناب آقاي دكتر اميد علي مسعودي و همچنين از مشاوره‌هاي ارزشمند و مؤثر استاد فرهيخته‌ام جناب آقاي دكتر حميد ضيائي‌پرور در گرد‌آوري اين مجموعه تشكر و قدرداني نمايم.
در اين فرصت مغتنم، لازم مي‌دانم صميمانه از زحمات مادر مهربان و پدر دلسوزم و همه‌ي اساتيد و معلمان بزرگوارم در طول تحصيل و همچنين همسر و فرزندان عزيزم به خاطر تحمل سختي‌هاي اين دوران، سپاسگزاري كنم و همچنين از همه‌ي دوستان، همكلاسي‌ها و عزيزاني كه در طول زندگي به‌ويژه در زمينه‌ي كسب دانايي به بركت مهرباني‌ها و ملاطفات بي‌دريغشان، بخشي از جانم سيراب شده‌است، به نيكي ياد و تقدير كنم.
برخود لازم مي‌دانم كه در خصوص گردآوري اين مجموعه از كليه اساتيد، سروران و دوستان بزرگواري كه با كمك‌ها و راهنمايي‌هاي خود مرا ياري داده‌اند؛ تشكركنم.
كاظم مزيناني

چكيده
پژوهش حاضر رابطة استفاده از شبكه‌هاي اجتماعي و هويت ديني كاربران را با هدف شناخت رابطة ميان ويژگي‌هاي فردي كاربران و عوامل سياسي و اجتماعي با هويت ديني آنها و در پي پاسخ به اين پرسش اساسي كه شبكه‌هاي اجتماعي مجازي چه آثار و پيامدهايي بر هويت كاربران دارند با استفاده از روش پيمايشي مورد مطالعه قرار داده است. اين پژوهش در دانشگاههای سطح شهر تهران، و در بين دانشجويان رشتهها و دورههای مختلف تحصيلی، صورت گرفته است.
تحليل يافته‌هاي اين مطالعه كه هويت ديني كاربران در در پنج حيطه‌ي احساس، باور و اعتقاد، روابط صميمي با خانواده، عملكرد آموزشي والدين در حوزه دين و پايبندي والدين به ارزش‌ها و اعتقادات ديني مورد بررسي و ارزيابي قرار مي‌دهد نشان از آن دارد که صرف حضور و استفاده از شبکههای اجتماعی مجازی بر تضعيف هويت دينی کاربران تأثير معناداری ندارد ولی نوع استفاده از اين شبکهها از نظر استفاده کاربردی و يا تفريحي، مدت زمان طولانی حضور در اين شبکهها و همچنين هدف استفاده کاربران از اين شبکهها بعلاوه طبقه و پايگاه اجتماعی آنان در تضعيف هويت دينی کاربران و تمايل آنان در حرکت از هويت سنتی و اصيل دينی به سمت هويت بازتابی و مدرن تأثيرگذار بوده و حداقل اينكه هويت اصيل کاربران را در برخي از حيطه‌ها دچار تشکيک میکند.
به نظر میرسد پذيرش حضور در اين شبکهها گريز ناپذير است اما با يک آسيب شناسی جامع و برنامهريزی درست و استفاده از همهی ظرفيتهای ارتباطی میتوان از آن به عنوان يک فرصت در جهت تقويت هويت دينی بهره جست.

كليد واژه‌ها: اينترنت؛ شبكه‌هاي اجتماعي؛ فيس‌بوك؛ هويت؛ هويت ديني

فهرست مطالب
__________________________________________________
– فصل اول: كليات تحقيق
مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………. 02
1-1) بيان مسأله …………………………………………………………………………………………….. 06
2-1) اهميت و ضرورت انجام پژوهش ………………………………………………………….. 08
3-1) اهداف پژوهش ………………………………………………………………………………………. 09
1-4) سؤالات پژوهش …………………………………………………………………………………….. 09
5-1) فرضيه‌هاي پژوهش ……………………………………………………………………………….. 10
6-1) كاربران پژوهش …………………………………………………………………………………….. 11
7-1) محدوديت‌هاي پژوهش …………………………………………………………………………. 12
– فصل دوم: ادبيات و مباني نظري تحقيق
مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………… 14
1-2) پیشینه تحقیق ……………………………………………………………………………………… 15
2-2) مفاهيم نظري ……………………………………………………………………………………….. 19
3-2) مباني نظري ………………………………………………………………………………………….. 30
4-2) چارچوب نظري …………………………………………………………………………………….. 40
– فصل سوم: روش اجراي تحقيق
مقدمه …………………………………………………………………………………………………………….. 45
1-3) روش پيمايشي و كاربرد آن …………………………………………………………………. 45
2-3) جامعه آماري …………………………………………………………………………………………… 46
3-3) روش نمونه‌گیری و حجم نمونه …………………………………………………………… 47
4-3) اعتبار و پایایی تحقیق ………………………………………………………………………….. 47
5-3) روش و ابزار گردآوری اطلاعات ……………………………………………………………. 48
6-3) روش تجزیه و تحلیل اطلاعات …………………………………………………………….. 48
7-3) ضريب اطمينان در پژوهش …………………………………………………………………. 49
8-3) تعریف نظري و عملي مفاهیم و مقوله‌های تحقیق ……………………………… 49
– فصل چهارم: يافته‌هاي تحقيق
مقدمه …………………………………………………………………………………………………………….. 55
1-4) سيماي پاسخگويان ……………………………………………………………………………… 56
2-4) جداول و تحليل توصيفي شاخص‌ها ……………………………………………………. 62
3-4) جداول و تحليل آزمون سؤالات تحقيق ……………………………………………… 89
4-4) جداول و تحليل آزمون فرضيه‌هاي تحقيق ………………………………………… 91
– فصل پنجم: نتیجه‌گیری و پیشنهادها
مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………. 103
1-5) نتایج حاصل از یافته‌های تحقیق ………………………………………………………. 104
2-5) پیشنهادها ………………………………………………………………………………………….. 107
– پيوست‌ها
– فهرست منابع …………………………………………………………………………………………… 110
– نگاره‌ها و جدول‌ها ……………………………………………………………………………………. 113
– نمونه پرسشنامه يا چك ليست ……………………………………………………………….. 116
– چكيده (انگليسي) ……………………………………………………………………………………. 118

فهرست جدول‌ها
جدول شماره 01 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب نوع جنس ……………………………………………………. 56
جدول شماره 02 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب مقطع تحصيلي ……………………………………………. 57
جدول شماره 03 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب وضعيت تأهل ……………………………………………… 57
جدول شماره 04 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب وضعيت اشتغال ………………………………………….. 57
جدول شماره 05 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب موقعيت مسكوني خود يا خانواده ………………. 58
جدول شماره 06 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب ميزان متوسط درآمد ………………………………….. 61
جدول شماره 07 : آمار پاسخگويان برحسب حيطه‌هاي هويت ديني …………………………………………………. 62
جدول شماره 08 : فراواني و درصد پاسخگويان در استفاده از اينترنت ………………………………………………. 66
جدول شماره 09 : فراواني و درصد پاسخگويان در استفاده از شبكه‌هاي اجتماعي مجازي ………………. 67
جدول شماره 10 : فراواني و درصد پاسخگويان در عضويت در شبكه‌هاي اجتماعي مجازي …………….. 67
جدول شماره 11 : فراواني و درصد پاسخگويان در ميزان دسترسي به شبكه‌هاي اجتماعي مجازي …. 68
جدول شماره 12 : فراواني و درصد پاسخگويان در چرايي استفاده از شبكه‌هاي اجتماعي مجازي …… 68
جدول شماره 13 : فراواني و درصد پاسخگويان ميزان استفاده از شبكه‌هاي اجتماعي مجازي …………. 69
جدول شماره 14 : فراواني و درصد پاسخگويان در ساعات حضور در شبكه‌هاي اجتماعي مجازي …… 70
جدول شماره 15 : فراواني و درصد پاسخگويان دراستفاده از بخش‌هاي مختلف شبكه‌هاي اجتماعي.. 71
جدول شماره 16 : فراواني و درصد پاسخگويان در ابزار مورد استفاده براي حضور در… …………………….. 71
جدول شماره 17 : فراواني و درصد پاسخگويان در تعداد دوستان كاربران در شبكه‌هاي اجتماعي ….. 72
جدول شماره 18 : فراواني و درصد پاسخگويان در فواصل نوشتن مطلب در صفحات شخصي ………… 73
جدول شماره 19 : فراواني و درصد پاسخگويان در ابراز علاقه براي نوشته‌هاي ديگران ……………………. 73
جدول شماره 20 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب احساس نسبت به خواندن دعا ………………….. 74
جدول شماره 21 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب احساس نزديكي به خدا ……………………………. 74
جدول شماره 22 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب خوشحالي از مسلمان بودن ………………………. 75
جدول شماره 23 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب احساس شادي از زندگي در … …………………… 75
جدول شماره 24 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب احساس خستگي از انجام اعمال ديني …….. 76
جدول شماره 25 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب انجام اعمال ديني تحت هر شرايطي ……….. 76
جدول شماره 26 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب اعتقد به وجود خدا و … …………………………….. 77
جدول شماره 27 : : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب ميزان شرمساري … ……………………………….. 77
جدول شماره 28 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب ميزان پاسخگويي دين اسلام … ……………… 78
جدول شماره 29 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب ميزان اعتقاد به زندگي پس از مرگ …….. 78
جدول شماره 30 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب ميزان اعتقاد به پاداش و … …………………….. 79
جدول شماره 31 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب ميزان عمل به انجام فريضه نماز ………….. 79
جدول شماره 32 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب ميزان عمل به انجام فريضه روزه ……………… 80
جدول شماره 33 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب ميزان شركت در مراسم مذهبي ………………. 80
جدول شماره 34 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب ميزان مطالعه كتب ديني …………………………. 81
جدول شماره 35 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب ميزان سفر به شهرهاي زيارتي …………………. 81
جدول شماره 36 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب ميزان اعتقاد به مجازات … …………………………. 82
جدول شماره 37 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب ميزان اعتقاد به ترك … ……………………………… 82
جدول شماره 38 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب اعتقاد به درستكاري در … …………………………. 83
جدول شماره 39 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب ميزان احساس دوستي با پدر و مادر ……….. 83
جدول شماره 40 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب ميزان احساس آسايش و … ………………………. 84
جدول شماره 41 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب ميزان مشورت با پدر و مادر … …………………. 84
جدول شماره 42 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب ميزان طرح مشكلات با پدر و مادر …………. 85
جدول شماره 43 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب ميزان تأكيد پدر و مادر … ………………………… 85
جدول شماره 44 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب ميزان اهميت دادن پدر و … …………………….. 86
جدول شماره 45 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب ميزان خريد كتب ديني از … ……………………. 86
جدول شماره 46 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب ميزان تشويق پدر و مادر … ………………………. 87
جدول شماره 47 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب ميزان انجام فريضه روزه … ……………………….. 87
جدول شماره 48 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب ميزان انجام فريضه نماز … ………………………… 88
جدول شماره 49 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب ميزان ركت پدر و مادر در مراسم مذهبي .. 88
جدول شماره 50 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب ميزان سفر پدر و مادر به اماكن مذهبي ….. 89
جدول شماره 51 : آزمون کلموگرف اسمیرنوف …………………………………………………………………………………… 89
جدول شماره 52 : گروه‌هاي آماري اعضاي شبكه ………………………………………………………………………………. 92
جدول شماره 53 : آزمون تي دو نمونه اي مستقل …………………………………………………………………………….. 92
جدول شماره 54 : آزمون فيشر براي مدت استفاده …………………………………………………………………………… 93
جدول شماره 55 : آزمون مقايسات ميانگين دانکن براي مدت استفاده ……………………………………………. 94
جدول شماره 56 : آزمون فيشر براي ميزان استفاده ………………………………………………………………………….. 95
جدول شماره 57 : آزمون مقايسات ميانگين دانکن براي ميزان استفاده …………………………………………… 95
جدول شماره 58 : آزمون فيشر براي نوع استفاده ……………………………………………………………………………… 96
جدول شماره 59 : آزمون مقايسات ميانگين دانکن براي نوع استفاده ………………………………………………. 97
جدول شماره 60 : آزمون فيشر براي هدف استفاده ………………………………………………………………………….. 98
جدول شماره 61 : آزمون مقايسات ميانگين دانکن براي هدف استفاده …………………………………………… 98
جدول شماره 62 : آزمون فيشر براي ميزان مشاركت ……………………………………………………………………….. 99
جدول شماره 63 : آزمون مقايسات ميانگين دانکن براي ميزان مشاركت ………………………………………… 100
جدول شماره 64 : آزمون همبستگي براي پايگاه اجتماعي ………………………………………………………………. 101
فهرست شكل‌ها و تصاوير
نمودار شماره 01 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب نوع جنس ……………………………………………………. 58
نمودار شماره 02 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب مقطع تحصيلي ……………………………………………. 59
نمودار شماره 03 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب وضعيت تأهل ………………………………………………. 59
نمودار شماره 04 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب وضعيت اشتغال …………………………………………… 60
نمودار شماره 05 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب موقعيت مسكوني خود يا خانواده ……………….. 60
نمودار شماره 06 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب سن ……………………………………………………………… 61
نمودار شماره 07 : فراواني و درصد پاسخگويان برحسب متوسط ميزان درآمد ماهانه خود يا خانواده .. 62
نمودار شماره 08 : فراواني و درصد پاسخگويان در حيطة احساس ……………………………………………………… 63
نمودار شماره 09 : فراواني و درصد پاسخگويان در حيطة باور و اعتقاد ………………………………………………. 64
نمودار شماره 10 : فراواني و درصد پاسخگويان در حيطة عمل …………………………………………………………… 64
نمودار شماره 11 : فراواني و درصد پاسخگويان در حيطة روابط صميمي خانواده ………………………………. 65
نمودار شماره 12 : فراواني و درصد پاسخگويان در حيطة عملكرد آموزشي خانواده …………………………… 65
نمودار شماره 13 : فراواني و درصد پاسخگويان در حيطة پايبندي والدين به اصول و اعتقادات ديني . 66
800100-5281930003724275-633920500141605267970 فصل اول
كليات
00 فصل اول
كليات

مقدمه:
با فرارسيدن عصر تكنولوژي‌هاي نوين ارتباطي و گسترش فراگير آن كه به‌دنبال خود مفاهيم جديدي چون واقعيت مجازي، فضاي سايبر و … را به همراه ‌آورد؛ تغيير و تحولات زيادي در زندگي بشر ايجاد شد و ما را با جهان جديدي مواجه ساخت. جهاني كه در آن متفاوت مي‌انديشيم، مي‌نويسيم، مي‌خوانيم، ارتباط برقرار مي‌كنيم و به طور كلي جهاني كه در آن متفاوت زندگي ‌مي‌كنيم.
اساساً هميشه تكنولوژي،‌ روش و طريقه زندگي انسان‌ها را تغيير داده‌است. استفاده از تكنولوژي صرفاً منجر به ساده‌شدن كارها نمي‌شود، بلكه در روش انديشيدن و ماهيت كار انجام شده تأثير مي‌گذارد، تأثيراتي كه عمدتاً عظيم و پيش‌بيني نشده هستند. اختراع خط، تكنولوژي چاپ، تلگراف، تلفن و تكنولوژي كامپيوتر را مي‌توان در همين راستا ارزيابي كرد؛ چرا كه هر‌يك به نوبه‌ي خود با تغييراتي كه به‌همراه آوردند، باعث دگرگوني در زندگي بشر شدند. رسانه‌هاي نوين اطلاعاتی و در رأس آن اينترنت، موجب نوسازي فرآيندهاي اجتماعی است. اين تکنولوژي تمام جنبه‌هاي زندگی مردم را تحت الشعاع قرارداده است. (جهانگرد؛ 1384: 3)
هرچند که انسان‌ها به طور معمول در مقابل هر گونه تغییری مقاومت می‌کنند ولی باید این مهم را پذیرفت که مواجهه با این تغییرات گریزناپذیر است و این مقاومت‌ها نیز شکسته‌خواهد شد و به همین علت باید همواره خود را برای این تغییرات که به سرعت و شتابان نیز صورت می‌پذیرد، آماده کرده و با یک شناخت خوب نسبت به میزان تأثیر هر یک از این تغییرات، اثرات سوء آن را به حداقل ممکن برسانیم.
با رشد شتابان تكنولوژي‌هاي ارتباطات و اطلاعات، به ويژه اينترنت و انتقال پرشتاب فعاليت‌ها به زندگي فردي و جمعي انسان؛ فضاهاي سايبر و محيط‌هاي مجازي، اهميتي روزافزون يافته و مجازي شدن را به نيروي محرك تغيير محيط زندگي انسان و از آن مهم‌تر به عامل اصلي تغيير الگوهاي فكري و رفتاري و به معنايي دقيق‌تر “وجود انسان” تبديل كرده‌است. ( اوحدي؛ 1380: 9 )
همان‌طور كه جامعه شناس انگلیسی، آنتوني گيدنز ( 1999 ) ياد‌آور مي‌شود، هرچه اين تغييرات نه‌تنها ” در بيرون از اينجا ” اتفاق مي‌افتد بلكه ” در اينجا نيز اتفاق مي‌افتد – در خانه‌هايمان و درون سرهاي ما -، و در اينكه ما چگونه دنيا و جايي كه در آن هستيم، مي‌بينيم. بنابراين، ما همه مسؤوليم تا در مورد تجربياتمان از اين تغييرات فرهنگي بيانديشيم و بحث كنيم. واقعيت اين است كه نمي‌توان نسبت به اين تغييرات بي‌تفاوت بود. بنابراين مهم است كه بدانيم كه چگونه اين تغييرات مي‌تواند تعاملات انساني هرروزه‌ي ما را تحت تأثير قرار دهد. مهم‌تر اينكه براي تمام كساني‌ كه وارد دنياي كار مي‌شوند لازم است تا نظرات خردمندانه‌اي راجع به اينترنت داشته باشند. ( تربتي، 1389، ص 12 )
جوامع در حال توسعه نظير ايران نيز از اين قاعده مستثني نبوده و با تغييرات فاحش در بافت اجتماعی خود مواجهند. با افزايش پرشتاب قشر تحصيل‌كرده‌ي دانشگاهي، روز به روز بر ميزان طبقه‌ي نوظهور متوسط افزوده مي‌شود. پيامد ايجاد چنين طبقه‌ي اجتماعي در جوامع انساني، توليد نخبگان جديد در سطح جامعه و تغيير در تركيب و ساختار نخبگان قبلي مي‌باشد. اين فرآيند تدريجي در بلند مدت، منجر به تغيير ذائقه‌ي ارتباطي عموم جامعه می‌شود.
انديشمندان و صاحب نظران علوم اجتماعي و ارتباطات بر اين باورند كه تركيب و همگرايي، فناوري‌هاي ارتباطاتي و تجديد ساختار نظام سرمايه‌داري در دهه‌هاي اخير، سبب گشايش مرحله‌ي تازه‌اي در تاريخ جوامع بشري شده‌است. مرحله‌اي كه با اصطلاحاتي نظير جامعه فراصنعتي، جامعه شبكه‌اي، جامعه اطلاعاتي، جامعه پست‌مدرن، جامعه مجازي و امثالهم توصيف و تبيين شده است. “ويژگي‌هاي اين جامعه‌ي نو را مي‌توان پديده‌هايي از جمله اقتصاد اطلاعاتي جهاني، هندسه‌ي متغير شبكه‌اي، فرهنگ مجاز واقعي، توسعه‌ي حيرت انگيز فناوري‌هاي ديجيتال، خدمات پيوسته و نيز فشردگي زمان و مكان، برشمرد” ( كاستلز؛ 1380: 15 )
ورود به اين نوع جامعه‌ي جديد همچون مرحله‌ي گذار از جامعه‌ي كشاورزي به جامعه‌ي صنعتي، تمامي جنبه‌هاي‌ حيات بشري را تحت تأثير قرار داده و تحولاتي عميق را در ساختار جوامع و روابط ميان افراد به‌وجود آورده‌است، به‌نحوي كه عرصه‌هاي سياسي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي را با انبوهي از فرصت‌ها و چالش‌هاي اساسي مواجه ساخته است.
در سال‌های اخير “شبکه‌های اجتماعی مجازی” با سرعتی بي‌نظير گسترش يافته‌اند. پايگاه‌های مجازی مای اسپیس (MySpace) ، فیس بوک (FaceBook) ، فایو های (5hi)، فرندستر (Friendster)، یوتیوب (YouTube)، فیلکر (Flickr)، اورکات (Orkut) و تویتر (Twitter) مشهورترين اين شبکه‌ها هستند که فضايی جذاب را برای ارتباط شبکه‌ای در فضای مجازی ميان کاربران اينترنت و عمدتاً از نسل جوان، فراهم آورده و در مدت زمانی کوتاه به سرعت رشد کرده‌اند. به عنوان مثال FaceBook با توجه به اعلام سایت ويکی‌پدیا تا سپتامبر سال 2011 بيش از 800 ميليون کاربر فعال دارد. ( wikipedia؛ تاریخ مشاهده 09/09/1390)
شبکه‌های اجتماعی از يک سايت ساده مانند موتور جستجوگر، امکاناتی را برای بارکردن فايل‌های صوتی تصويری، گفتگوی مکتوب، پست الكترونيك و ديگر ابزارهای اشتراک‌گذاری به کاربران خود ارائه می‌دهند. شبکه‌های اجتماعی، محل گردهمايی صدها ميليون کاربر اينترنت است که بدون توجه به مرز،‌ زبان،‌ جنس و فرهنگ، به تعامل و تبادل اطلاعات می‌پردازند.
بي‌شك شبكه‌ي اجتماعي فيس‌بوك را مي‌توان به عنوان نماد شبكه‌هاي اجتماعي دانست. در سال‌هاي اخير حضور در فيس‌بوك به عنوان يك فعاليت اجتماعي در سطح دنيا شناخته شده و يكي از راه‌هاي برقراري ارتباط با دوستان، همكاران و آشنايان مي‌باشد. ورود كاربران ايراني نيز در اين شبكه‌ي ‌اجتماعي ( با لحاظ سابقه‌ي حضور در نسل اول اين شبكه‌ها همچون اوركات يا شبكه‌هاي اجتماعي محلي ايران چون كلوب و پرديس من ) در ابتدا صرف برقراري ارتباط دوستي، عاطفي و احساسي با دوستان، همكاران و آشنايان آغاز شد. با نفوذ بيشتر اين شبكه در بين ايرانيان هر چند در ابتدا با تقويت ابعاد عاطفي و احساسي بيان شده بود، اما از طريق و نوع رويه‌ي خود شبكه‌ي فيس‌بوك مي‌توان حدس زد كه تغييراتي در اين رويه انجام‌گرفته و خواهدگرفت. شركت فيس‌بوك با ورود كاربران ايراني، افغاني و تاجيكي تصميم به اضافه كردن زبان فارسي به جمع زبان‌هاي اين سايت گرفت، هر چند كه هنوز در جمع كاربران فارسي‌زبان كمتر استفاده مي‌‌گردد.
يكي از مهم‌ترين ابعاد زندگي انسان كه از اين پديده تأثيرات عميقي را پذيرا خواهد شد، بعد هويتي است. هويت يكي از مهم‌ترين مسائل جوامع مي‌باشد. بي‌گمان مي‌توان گفت كه هويت از نيازهاي رواني انسان و پيش‌نياز هر گونه زندگي جمعي است.
از سوي ديگر امروزه جنبه‌هاي گوناگون مسأله‌ي هويت از سوي متفكران و نظريه‌پردازان اجتماعي مورد توجه قرار گرفته است. شرايط كنوني ارتباطات جهاني، توسعه و رشد تكنولوژي‌هاي مختلف، رويارويي مداوم فرهنگي و … سبب شده است كه مسأله‌ي هويت در ابعاد مختلف به موضوعي كانوني در بررسي‌هاي اجتماعي تبديل شود.
از جمله مسائل اساسی شکل دهنده هويت هر انسانی، داشتن تعريفی از خود، از معنای زندگی، هدف در زندگی و… است و با نگاهی اجمالی به معارف دينی می‌بينيم که يكي از کارکردهای اصلی دين در زندگی اين است که با دادن جهان‌بيني الهی، معنا و هدف نهايی زندگی را برای انسان تبيين می‌کند و غايت مسير حرکت او را نشان می‌دهد. حال اگر معنا و غايت زندگی فرد بر اساس جهان‌بيني دينی شکل گرفت، ديگر ابعاد هويتي فرد ( هويت شغلی، جنسيتی و … ) به عنوان واسطه‌های دستيابی به آن هدف و در راستای آن معنا و غايت نهايی، جهت‌دهی خواهدشد. وقتی فرد، جهان‌بيني الهی پیدا می‌کند و مبداء و مقصد خود را می‌داند و پی می‌برد که برای چه آفريده شده‌است و غايت آفرينش او چيست؛ می‌تواند در مورد ساير مسائل زندگی بهتر تصميم بگيرد. بنابراين، به‌نظر می‌رسد هويت دينی در مرتبه‌ای بالاتر از ساير ابعاد هويت قرار دارد و می‌تواند در شکل‌گيری ساير ابعاد هويتي فرد، نقش اساسی ايفا کند.
شايد بتوان گفت، هويت دينی از مهم‌ترين عناصر ايجادكننده‌ي همگنی و همبستگی اجتماعی در سطح جوامع است که طی فرايندی با ايجاد تعلق خاطر به دين و مذهب در بين افراد جامعه، نقش بسيار مهمی در ايجاد و شكل‌گيري هويت جمعی دارد و به عبارتی عمليات تشابه‌سازی و تمايزبخشی را انجام می‌دهد. به طور مثال دين اسلام و مذهب شيعه، به طور هم‌زمان ضمن ايجاد تشابه دينی در بين افراد جامعه‌ي ايران، آن‌ها را از ساير اديان جدا می‌سازد. در جامعه‌ي ايران برخلاف ساير جوامع ( که به دنبال حاشيه‌ای کردن دين و برانداختن دينداران از اريکه قدرت و منزوی کردن آنان هستند )، با استفاده از نيروی مذهب در پنج قرن گذشته، حداقل سه انقلاب تمام‌ عيار را سامان داده‌اند. نخستين حرکت‌ها در سال 880 شمسی با انقلاب صفويان برپايه‌ي مذهب تشيع، دومين حرکت در سال 1285 شمسی با رهبری علمای طراز اول شيعه در انقلاب مشروطه و آخرين هم در انقلاب اسلامی سال 1357 شمسی با رهبری و هدايت مرجعيت شيعی شکل گرفت. (گودرزی، 1387: 50 )
در جامعة ما با توجه به آمار ارائه شده از سرشماری نفوس و مسکن سال 1385 از سوی مرکز آمار ایران به دليل آنكه جوانان ( علي‌الخصوص دانشجويان ) درصد بالايي از جمعيت كشور را تشكيل مي‌دهند؛ اين مسأله در رابطه با اين قشر فرهيخته و آينده‌ساز كشور اهميتي دو چندان مي‌يابد؛ چرا كه چنين قشري در هر جامعه‌اي به لحاظ برخورداري از توان و انرژي فراوان قادر است تأثير تعيين‌كننده‌اي بر آيندة جامعه بگذارد.
مجتبی عباسی قادی در كتاب “تأثير اينترنت بر هويت ملي”، ديدگاه صاحب‌نظران و انديشمندان را در خصوص اثرات و تبعات ناشي از اينترنت به طور عام و تأثيرات هويتي آن به طور خاص، به سه دسته کلي تقسيم کرده‌است: دسته‌ي اول که ديدگاه آن‌ها به جبرگرايي معروف است، اينترنت را ساختاري عيني و بيروني و متصلب فرض مي‌کنند که در چارچوب آن ذهنيت افراد شکل مي‌گيرد و کاربران آن را در سيطره‌ي خود قرار مي‌دهند و جبري را بر آن‌ها تحميل مي‌کنند. دسته‌ي دوم که ديدگاه آن‌ها به اراده‌گرايي معروف است، اينترنت را صرفاً به عنوان يک رشته امکانات محض در جهت تواناسازي فرد براي گردآوري انبوه اطلاعات و رشد کثرت‌گرايي مي‌دانند. و بالاخره دسته‌ي سوم که ديدگاه آن‌ها به تکنورئاليسم معروف است، رويکرد بينابيني دارند؛ يعني آن‌ها در عين اينکه ابعاد هستي شناختي فناوري اينترنت را ناديده نمي‌گيرند، اما معتقدند که اين فناوري تعيين کننده‌ي نهايي نخواهد بود. به بيان ديگر، آن‌ها در عين اينکه ظرفيت‌ها و توانايي‌هاي اينترنت را در نظر دارند، به آزادي عمل کاربران نيز توجه دارند.
در اين پژوهش نيز با توجه بيشتر به ديدگاه سوم ( تكنورئاليسم ) سعي مي‌شود تا تأثير شبكه‌هاي اجتماعي – با تأكيد بر شبكة اجتماعي فيس بوك – را بر هويت ديني كاربران، مورد بررسي قراردهم.
بيان مسأله
بيل گيتس رئیس و مؤسس آمریکایی شرکت مایکرو‌سافت، معتقد است تحت تأثير فضاهاي مجازي جديد که در آن تلويزيون‌ها و كامپيوترها به يک شبکه‌ي هوشمند جهانی مرتبط هستند، عناصر رفتاري انسان‌ها شکل خواهندگرفت و اين شبکه‌ها ستون فقرات ساختار اجتماعی ما را تشکيل می‌دهند ( کاريزي؛ 1381: 329 ). فرهنگ مجاز واقعی تا حد واقعيت مجازي مورد قبول واقع می‌شود که استفاده‌ي مناسب از آن براي بالا بردن سطح دانش‌مان نيروي نهفته‌ي زيادي دارد. استفاده‌ي نادرست ممکن است زيان‌هاي زيادي به همراه داشته باشد ( همان: 9) خصوصاً براي نسلی که درمقايسه با نسل قبل، با محرک‌هاي فراوانی مواجه است ( عطاران؛ 1383: 198 ).
اينترنت، اين فن‌آوري جديد ، جايی بين دو سوي ( قطب ) جبرگرايی فنی و سازه‌ي اجتماعی قرار دارد و در انواع فعاليت‌هاي آدمی رخنه کرده است ( پاترشيا؛ 1382: 403 ). اينترنت شکل و شرايط کنش اجتماعی و تجربه انسانی را در سرتاسر جهان تعيين می‌کند ( کاستلز؛1380: 13 ).
ايران بر اساس آمار ارائه شده از سوی مرکز آمار (سرشماري نفوس و مسكن سال 1385)، ایران با 25 میلیون جوان بین 14 تا 29 سال به عنوان یکی از کشورهاي جوان دنيا مطرح شده‌است . شناخت مقولة جوانی بيش از پيش با تأثيرات تکنولوژيكي عصرجديد به ويژه با راه‌اندازي شبکة جهانی اينترنت آميخته است، جوانان خود عاملان فعال و دخالت‌گر در محيط پيرامون خود هستند. آنان از شرايط پيرامون خود تفسيري دارند و برمبناي دريافت و تفسير خود کنش‌هايشان را شکل می‌دهند. هيچ‌کس بيش از خود آن‌ها از معناي کنش و رمز و رموز آن‌ها آگاه نيست.
جوانان ممکن است اين سؤال را بپرسند که تکنولوژي‌هاي ارتباطاتی چه نقشی را در زندگی آنان بازي می‌کند؟ به ويژه اينترنت و شبكه‌هاي اجتماعي مجازي که جوانان را قادر به اتصال محلی، ملی و همين‌طور جهانی بطريق راه‌هاي ناموازي می‌سازد. امروز تحول و اثرات اين تكنولوژي‌ها برکنش جوانان به ويژه جوانان دانشگاهی مسأله‌ي مهمی است که بايد کارشناسانه بررسی و فوايد و تبعات منفی آن در آينده‌ي دور و نزديک مورد توجه قرار گيرد.
شبكه‌هاي اجتماعي اينترنتي يا مجازي، نسل جديد از پايگاه‌هايي هستند كه مورد توجه كاربران شبكه‌هاي اينترنت قرار گرفته‌اند. اين شبكه‌ها در سال‌هاي اخير به يكي از تأثيرگذارترين سرويس‌هاي ارائه شده در اينترنت و وب تبديل شده‌اند و تحول شگرفي در نظام‌هاي اجتماعي ملل مختلف ايجاد كرده‌اند. اين شبكه‌ها به گونه‌اي متفاوت مناسبات اجتماعي و فردي را دچار دگرگوني كرده‌اند به طوري‌كه نه تنها نهادهاي اجتماعي – هم از حيث كاركرد و هم از حيث ماهيت – دستخوش تغييرات شده‌اند، بلكه اين شبكه‌ها بخشي از هويت ديني كاربران و كل عالم ارتباطات را نيز دستخوش تغيير و تحول كرده‌اند. به طوري‌كه گروهي از نويسندگان اين تحول در عالم ارتباطات را مبدأ عصر جديدي مي‌دانند، عصري که از آن تحت عناوين مختلفي نظير: ” دهکده جهاني ” (مک لوهان)، ” جامعه مدني جهاني “(ديويد هلد)، ” مدرنيته دوم ” (اولريش بک)، ” جامعه شبکه‌اي ” (مانوئل کاستلز)، ” جهان رها شده ” (آنتوني گيدنز)، ” جامعه ارتباطي ” (جياني واتيمو) و” مدرنيته سيال ” (زيگمون بومن) ياد مي‌کنند.
از جمله اهداف ايجاد و توسعه‌ي شبكه‌های اجتماعی مجازی می‌توان به سامان‌دهی و پيوند گروه‌های اجتماعی مجازی بر محور مشتركات اعتقادی، اقتصادی، سياسی و اجتماعی، به اشتراك گذاردن علاقه‌مندی‌ها توسط اعضاء و گروه‌ها و ايجاد محتوا توسط آن‌ها و نيز توسعه‌ي مشاركت‌های اجتماعی و تعاملات انسان‌ها، اشاره كرد.
هر شبکه‌ي اجتماعی فرهنگ ارتباطاتی خاص خود را دارد. يعنی منش و گفتار مخصوص و منحصربه‌فرد برای خود برگزيده‌است . البته می‌توان شبکه‌هايی را يافت که فرهنگ ارتباطاتی تقليدی برای خود برگزيده‌اند. فرد با عضويت در هر شبکه‌ي اجتماعی درگير نوع خاصی از فرهنگ ارتباطاتی می‌شود که شامل برخورد، تکه کلام، اصطلاحات مخصوص، رفتار، تيپ شخصيتی و ظاهری و … است. بدون ترديد ميزان تأثيرپذيری فرد از اين محيط، صفر مطلق نخواهد بود. پس هر شبکه‌ي اجتماعی هويت مطلوب خود را ترويج می‌کند. مثلاً در سايت‌هايی مثل فيس بوک و فرند فيد و توئيتر، کاربر در کنار اينکه عضو جامعه‌ی بزرگ سايت مورد نظر هست، در گروه و شبکه‌های اجتماعی کوچک‌تری نيز عضو می‌شود. هر کدام از اين گروه‌ها وابستگی خاص خود را دارند و به طبع فرهنگ ارتباطاتی مخصوص. پس فرد در تأثير پذيری از فرهنگ ارتباطاتی اين گروه‌ها بر خود لازم می‌بيند که هويت ارتباطاتی ( سبک و هويت کنش‌های کلی فرد در ارتباط با ديگران ) خود را تغيير دهد. هرچند اين تغيير هويت موقت و محدود به زمان و مکان خاصی باشد. ولی بدون ترديد در هويت واقعی فرد بی‌تأثير نخواهدبود. به‌طور کلی همه‌ی اجزای يک شبکه‌ی اجتماعی که فرد با آن در تعامل است در ضمير ناخودآگاه فرد تأثير می‌گذارد. هويت ارتباطي فرد نيز چيزی نيست که به ضمير ناخودآگاه مرتبط نباشد. نگرش‌هاي متفاوت از سوي مخاطبان، سياستگزاران و دولتمردان به مقوله‌ي شبكه‌هاي اجتماعي و سعي در مسدود و محدود كردن ميزان دسترسي به برخي از اين شبكه‌ها در برخي از جوامع از يك سو و هم‌چنين بروز و شكل‌گيري تحولات و جنبش‌هاي سياسي و اجتماعي با چاشني شبكه‌هاي اجتماعي از سوي ديگر؛ اين سؤال اصلی را مطرح مي‌كند كه :
شبكه‌هاي اجتماعي چه آثار و پيامدهايي بر هويت كاربران دارند؟
انتخاب شبكه‌ي ‌اجتماعي فيس‌بوك نيز در اين پژوهش، به علت تعداد بسيار بالاي كاربران آن و يكي از تأثيرگذارترين شبكه‌هاي اجتماعي مجازي در اينترنت بوده‌است.
اهميت و ضرورت انجام تحقيق
شبكه‌های مجازی از سويي با درنورديدن مرزهای جغرافيايی، در ميان جوامع و فرهنگ‌های مختلف رواج يافته‌ و زمينه‌ي رشد و انتشار سريع اخبار و اطلاعات، ارتقای تحقيقات علمی و آكادميك، تسهيل تبادل‌نظر بين دانشجويان و اساتيد و نيز تبليغ برخی ارزش‌ها و فضايل اخلاقی و انسانی را در فضای سايبر، در جای‌جای جهان مهيا كرده است. اما از سوي ديگر در كنار جذابيت‌ها و اثرات شگرف اين جوامع مجازی، نبايد از پيامد‌های منفی و آسيب‌‌های آن غافل بود.
بروز و ظهور شبكه‌هاي اجتماعي مجازي با امكانات و فناوري‌هاي اطلاعاتي كه به همراه آورده‌اند، هرچند كه روز به روز محبوبيت بيشتري پيدا مي‌كنند، اما همواره اميدها، آرزوها و كابوس‌هايي را به دنبال داشته‌اند و دارند. از آنجا كه شبكه‌هاي اجتماعي – به ويژه فيس بوك- به مثابه يك امكان ارتباطي در دوران جهاني شدن است، مي‌تواند فضايي باشد كه كاربران در آن به نمايش هويت خود بپردازند.
در شرايطي كه يكي از بحران‌هاي عصر كنوني، احساس پوچي، سرگرداني و بي‌هدفي است؛ هويت بيش از پيش اهميت مي‌يابد و در هويت ديني ما، آنچه انسان را از پوچي خارج مي‌كند، جهان‌بيني الهي است. چرا كه مذهب به آدم‌ها ارزش مي‌دهد؛ لذا يكي از آثار مهم هويت ديني، هدفمند كردن انسان‌ها است.
به نظر می‌رسد مهم‌ترين پيامد منفی كه ترويج و گسترش اين شبكه‌ها می‌تواند در جامعة امروز ما داشته باشد، تبليغات ضد دينی و القای شبهات به منظور تخريب و استحاله‌ي باورها و اعتقادات در اين رسانه‌هاست كه ممكن است از سوی گروه‌های مغرض و با اهداف از پيش تعيين شده انجام گيرد. اين تخريب در راستای همان جنگ نرم و رويكرد تهاجمی غرب در قبال جهان اسلام است كه با هدف دين‌زدايی و حمله به مقدسات، افكار عمومی؛ به‌خصوص نخبگان را نشانه می‌گيرد و از آن‌جا كه تشكيلات اداری و مراكز فعاليت اين شبكه‌ها عمدتاً در غرب قرار گرفته‌اند اين امر معنی‌دارتر و نمايان‌تر می‌شود.
حرکت شبکه‌های اجتماعی به سمت وب معنايي احتمالاً تأثير زيادی بر روی شکل‌دهی هويتي متفاوت در کابران خواهد داشت. ارتباط گسترده‌تر از طريق مفهوم و شکل‌دهی معانی مورد نظر در ذهن مخاطب گام بلندی در ترغيب‌کردن کاربر به انتخاب هويت ارائه شده توسط شبکه‌های اجتماعی خواهد بود. اما توجه و تشخيص اين‌مهم براي رسيدن به راه‌كارهاي مناسب، مستلزم انجام پژوهش‌هاي متفاوت در اين حوزه است تا با شناختي عميق و علمي، زمينه را براي برنامه‌ريزي‌هاي هوشمندانه و متناسب با شرايط فرهنگي و اجتماعي جامعه و علي‌الخصوص براي جوانان و دانشگاهيان به عنوان جامعه‌ي هدف كه از جمله بيشترين كاربران اين شبكه‌ها نيز به حساب مي‌آيند؛ فراهم‌كرد.
اطلاعات ونتايج چنين پژوهشي مي‌تواند براي دستگاه‌هاي سياستگذار و برنامه ريزان فرهنگي از جمله شوراي عالي فضاي مجازي، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، شازمان صدا و سيماي جمهوري اسلامي و وزارت آموزش و پرورش مورد استفاده قرار گيرد.
اهداف پژوهش
شناخت رابطه‌ي ميان ويژگي‌هاي فردي كاربران با هويت ديني و عوامل سياسي، فرهنگي و اجتماعي كه با هويت ديني در شبكه‌هاي اجتماعي رابطه‌ي معني‌دار دارند از جمله مهم‌ترين اهداف اين پژوهش به حساب مي‌آيد.
شبکه‌های اجتماعی به شکل خیره‌کننده‌ای در حال افزایش بوده و برای جذب مخاطبان بیشتر سعی در ارائه‌ي خدمات بهتر و متنوع‌تری دارند و همین مسأله باعث شده است افراد بیشتر، مدت زمان بیشتری را نیز در این شبکه‌ها حضور داشته باشند و این حضور مستمر به عنوان کاربران فعال هنگامی که با دیدگاه‌ها، نظرات و فرهنگ‌های متفاوت مواجه می‌شوند، به‌طور جدی از نظر هویتی دچار چالش شده و همین چالش‌ها ممکن است هویت افراد را نیز دستخوش تغییر کند؛ هدف كلي اين تحقيق رسيدن به اين مسأله است كه وجود شبكه‌هاي اجتماعي و بهره‌گيري، عضويت و حضور در اين شبكه‌ها؛ چقدر مي‌تواند هويت ديني جوانان اين مرز و بوم را دستخوش تغيير كرده و به سمت زوال يا اضمحلال بكشاند؟
و اين‌كه آيا اصولاً به‌خاطر چالش‌هايي كه از ناحيه‌ي اين شبكه‌ها ممكن است براي جامعه‌ي جوان ايران بوجود آيد، مي‌توان به مقابله با آن برخاست يا بايد راه‌هاي ديگري را جستجو كرد؟
شناسايي چالش‌هاي شبكه‌هاي اجتماعي مجازي براي جوانان ايراني و راه‌هاي مقابله با آن و همچنين شناسايي پايگاه اقتصادي-اجتماعي كاربران و رابطه‌شان به هويت نيز از جمله اهداف فرعي اين پژوهش به حساب مي‌آيد.
سؤالات پژوهش
شبکه‌های اجتماعی و آثار و پیامدهای آن با توجه به دیدگاه‌های متفاوت از حوزه‌های مختلف سیاسی، اجتماعی و فرهنگی، همواره به عنوان یکی از دغدغه‌های اصلی محقق در دوران تحصیل این سؤالات به ذهن متبادر می‌كرد که:
آیا هویت دینی در بين افرادي كه عضو شبکه‌های اجتماعی هستند با کسانی که در این شبکه‌ها عضویت ندارند، متفاوت است؟
مدت زمان استفاده کاربران شبکه‌های اجتماعی از این شبکه‌ها چه‌قدر می‌تواند با هویت دینی آنان رابطه‌ي معنی‌دار داشته باشد؟
میزان استفاده از این شبکه‌ها تا چه‌حد می‌تواند بر هویت دینی آنان تأثیر داشته‌باشد؟
آیا نوع و کیفیت استفاده از شبکه‌های اجتماعی بر هویت دینی کاربران آن مؤثر است؟
هدف استفاده‌ي کاربران شبکه‌های اجتماعی تا چه میزان می‌تواند با هویت دینی ایشان رابطه‌ي معنی‌دار داشته‌باشد؟
میزان مشارکت کاربران شبکه‌های اجتماعی در تعامل با دیگران در این فضا چه‌قدر می‌تواند با هویت دینی آن‌ها رابطه معنی‌دار داشته باشد؟
آیا شرایط و ویژگی‌های فردی کاربران با هويت ديني آنان رابطه‌ي معني داري دارد؟
آیا طبقه اجتماعی کاربران شبکه‌های اجتماعی نیز می‌تواند با هویت دینی آنان رابطه‌ي معنی‌دار داشته باشد؟
فرضيه‌هاي پژوهش
با توجه به اين سؤال اصلي كه ” شبكه‌هاي اجتماعي چه آثار و پيامدهايي بر هويت ديني كاربران دارند؟” فرضيه‌ها بر اين مبنا شكل گرفته است :
فرضيه اول: هويت ديني در دانشجوياني كه عضو شبكه‌هاي اجتماعي هستند با سايرين تفاوت معناداري دارد؛ يعني دانشجوياني كه عضو شبكه‌هاي اجتماعي مجازي نيستند، از نظر پايگاه ديني و اعتقادات مذهبي نسبت به كساني كه در اين شبكه‌ها عضو هستند، جايگاه برتر و بالاتري دارند.
فرضيه دوم: بين مدّت استفاده‌ي کاربران از شبكه‌هاي اجتماعي و هويت ديني آن‌ها رابطه‌ي معنی‌دار وجود دارد؛ يعني كاربراني كه مدت‌زمان بيشتري را در فضاي شبكه‌هاي اجتماعي حضور دارند احتمال دارد كه از نظر پايبندي به باورهاي ديني در مرتبه‌ي پايين‌تري قرار داشته‌باشند و برعكس كاربراني كه مدت‌زمان كمتري را در اين شبكه‌ها حضور دارند ( آنلاين هستند ) احتمال دارد كه از نظر باورها و اعتقادات ديني در مرتبه‌ي بالاتري قرار داشته‌باشند.
فرضيه سوم: بين ميزان استفاده‌ي کاربران از شبكه‌هاي اجتماعي و هويت ديني آن‌ها رابطه وجود دارد؛ يعني هر چه ميزان استفاده‌ي کاربران از اينترنت افزايش يابد، بيشتر احتمال مي‌رود که هويت ديني در آنان كمرنگ‌تر شده و برعکس هر چه ميزان استفاده کاربران از اينترنت کاهش يابد، بيشتر احتمال مي‌رود که هويت ديني سنتي و پررنگ‌تر داشته باشند.
فرضيه چهارم: بين نوع استفاده‌ي کاربران از شبكه‌هاي اجتماعي و هويت ديني آن‌ها رابطه وجود دارد؛ يعني هر چه کاربران بيشتر در معرض و مواجهه‌ي محتوای خبري، علمي و آموزشي شبكه‌هاي اجتماعي باشند، بيشتر احتمال دارد که هويت ديني آنان حفظ شده و در قالب سنتي باقي بماند و برعکس هرچه کاربران بيشتر در معرض و مواجهه‌ي محتوای تفريحي و سرگرمي شبكه‌هاي اجتماعي باشند، بيشتر احتمال دارد که هويت ديني كم‌رنگ يا بازتابي داشته باشند.
فرضيه پنجم: بين هدف کاربران در استفاده از شبكه‌هاي اجتماعي و هويت ديني آن‌ها رابطه‌ي معنی‌دار وجود دارد؛ يعني هرچه اهداف کاربران در استفاده از شبكه‌هاي مجازي ابزاري و کاربردی باشد؛ بيشتر احتمال دارد که هويت ديني سنتي‌تر و اصيل‌تري داشته باشند و برعکس هر چه اهداف کاربران در استفاده از شبكه‌هاي اجتماعي بي‌هدف باشد؛ بيشتر احتمال مي‌رود که هويت ديني كم‌رنگ‌تري‌ داشته باشند.
فرضیه ششم: بين ميزان مشارکت کاربران در استفاده از شبكه‌هاي اجتماعي و هويت ديني آن‌ها رابطه‌ي معنی‌دار وجود دارد؛ يعني هرچه کاربران در استفاده از شبكه‌هاي اجتماعي به سبب ويژگي تعاملي‌شان بیشتر مشارکت‌‌جو باشند؛ بيشتر احتمال دارد که هويت ديني آنان كم‌رنگ‌تر باشد و برعکس هر چه کاربران در استفاده از شبكه‌هاي اجتماعي غيرمشارکت‌‌جو‌ باشند؛ بيشتر احتمال دارد که هويت ديني اصيل‌تري داشته باشند.
فرضیه هفتم: بين ويژگي‌هاي فردي- اجتماعي کاربران شبكه‌هاي اجتماعي و هويت ديني آن‌ها رابطه وجود دارد؛ يعني سطح زندگي، ميزان درآمد، سطح تحصيلات و موقعيت اجتماعي خانوادگي ( يا به عبارتي طبقه و پايگاه اجتماعي ) كاربران نيز در هويت ديني آنان دخالت دارد، و هرچه كاربران از پايگاه اجتماعي بالاتري برخوردار باشند، احتمالاً هويت ديني آنان مدرن و كم‌رنگ‌تر است و برعكس كاربراني كه در پايگاه اجتماعي پايين‌تري قرار دارند احتمال دارد كه از هويت ديني اصيل‌تر و سنتي‌تري برخوردار باشند.
كاربران پژوهش
با توجه به محتواي پژوهش حاضر و نتايجي كه مي‌تواند تحليل‌هاي اين تحقيق به‌دست دهد، به همراه آمارها و تجزيه و تحليل‌هاي داده‌ها و يافته‌هاي پژوهش به سياست‌گذاران و برنامه‌ريزان فرهنگي كشور كمك خواهد كرد تا به استفاده از آن بتوانند در جهت برنامه‌ريزي‌هاي كلان فرهنگي جامعه با مستندات قابل تعميم، گام‌هاي اجرايي مناسب‌تري در اين‌حوزه برداشته و منطبق بر واقعيت‌هاي موجود جامعه و بدور‌ از هرگونه پيش‌داوري در مواجهه با دو مقوله ” اينترنت – شبكه‌هاي اجتماعي – و جوانان ” سياست‌گذاري نموده و برنامه‌هاي اجرايي لازم را تدوين نمايند.
شوراي عالي انقلاب فرهنگي، مركز پژوهش‌هاي مجلس شوراي اسلامي؛ مركز پژوهش‌هاي مجمع تشخيص مصلحت نظام؛ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي؛ صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران؛ وزارت ورزش و جوانان، وزارت آموزش و پرورش، سازمان تبليغات اسلامي و كليه‌ي سياست‌گذاران و متوليان اجرايي امورفرهنگي كشور در زمره‌ي كاربران اين پژوهش به‌حساب مي‌آيند.

محدوديت‌هاي پژوهش
فعاليت پژوهشي به شيوه‌ي پيمايشي همواره با مشكلات و محدوديت‌هايي روبرو است كه اين پژوهش نيز از آن محدوديت‌ها برخوردار بوده‌است.
اينكه دانشجويان به راحتي يا با انگيزه‌ي كامل به اين پرسشنامه‌ها پاسخ نمي‌دهند، يكي از اين محدوديت‌ها است.
در اين پرسشنامه بخصوص چون سؤالات تا حد بسيار زيادي شخصي‌تر از سؤالات معمول بود و پرسش از اعتقادات خود و خانواده‌ي پرسش شوندگان داشت، باعث شده بود كه اين احتياط و عدم پاسخگويي به سؤالات كمي بيشتر از حد معمول و طبيعي آن باشد؛ به طوري كه از بين بيش از 500 پرسشنامه توزيع شده قريب به 279 پرسشنامه از سوي پرسش شوندگان دريافت شد. اما نكته قابل توجه اين بود كه اغلب پرسش شوندگان خود نيز علاقه‌مند بودند كه بدانند نتيجه اين پژوهش چه مي‌شود.
متأسفانه از طريق مجاري قانوني و منابع در دسترس عموم امكان دريافت جديدترين آمار تعداد دانشجويان دانشگاه‌هاي تهران به تفكيك جنس، نوع دانشگاه و مقطع تحصيلي وجود نداشت و حتي اين اطلاعات در سايت وزارت علوم نيز به روز نبود كه از طريق نامه‌نگاري و رابطه‌هاي دوستانه موفق به دريافت اين آمار شدم كه اگر چنين ارتباطي نبود، تعيين جامعه آماري و به تبع آن انتخاب تعداد حجم نمونه بايد بر مبناي اطلاعات 4 سال گذشته صورت مي‌گرفت كه به طور حتم به اعتبار نتايج حاصل از پژوهش لطمه مي‌زد.
1028700-52819303724275-6339205141605267970 فصل دوم
مباني نظري و ادبيات تحقيق
00 فصل دوم
مباني نظري و ادبيات تحقيق

مقدمه
امروزه كمتر كسي در اين گزاره شك مي‏كند كه جهان وارد عصر تازه‏اي شده که نماد آن اهميت يافتن اطلاعات است. بسياري از دانشمندان و صاحب‌نظران علوم اجتماعي بر اين باورند كه تركيب و همگرايي فناوري‏هاي ارتباطي و تجديد ساختار نظام سرمايه‏داري در دهه‏هاي اخير ما را وارد عصر و جامعه‌ی تازه‏اي كرده است. 
اقتصاد جهاني مبتني بر اطلاعات، توسعه‌ی فناوري‏هاي ديجيتالي و فشردگي زمان و مكان از ويژگي‏هاي اين عصر است. موتور محركه‌ی اين تحولات، انقلاب و انفجار اطلاعات و تحولات پرشتاب علمي و فناورانه بوده‌است. در اين فرآيند، ابتدا رايانه‏ها به جامعه راه می‌‏يابند و سپس رايانه‏هاي شخصي به منازل و حوزه‏هاي خصوصي افراد و خانواده‏ها وارد مي‌شوند و بزرگراه اطلاعات را از وسط منازل عبور مي‏دهند. وصل شدن رايانه‏ها به خطوط تلفن و دسترسي آسان و نسبتاً كم‏هزينه به اينترنت، افراد را به اطلاعات انبوه و جهاني متصل ساخته و اين همه، جنبه‏هاي مختلف زندگي ما را تحت تأثير قرار مي‏دهد. يكي از جنبه‏هاي مهمي كه از فناوري‌هاي اطلاعاتي و ارتباطي جامعه‌ی اطلاعاتی تأثير مي‏پذيرد، هويت است.
در جوامع سنتي، هويت بيشتر متأثر از عوامل انتسابي، از پيش مشخص شده و ثابت است. انسان‏ها شبيه يكديگرند و انسجام بيشتري در ابعاد مختلف هويت وجود دارد. لذا افراد جامعه به لحاظ هويت‏يابي چندان دچار تغيير و دگرگوني نمي‏شوند و اساساً كمتر مسئله‏اي به نام بحران هويت به وجود مي‏آيد. اما در جوامع جديد منابع هويت‏يابي متعدد و بيشتر اکتسابي است، زيرا انسان‏ها در گروه‏ها و قشرهاي اجتماعي متعددي عضو هستند. لذا هويت انسان‏ها در معرض تغيير است. اين‏جاست كه مسأله‌ی هويت و چالش‏هاي هويتي بروز مي‏كند.
جامعه‌ی اطلاعاتی باعث تحولات گسترده از جمله تحول در مفهوم زمان و مكان شده است.  فراهم‌آمدن منابع و مراجع جديد، ذهنيت و هويت افراد را دچار دگرگوني كرده‌است و اين مسأله به منطقه يا كشور خاصي محدود نمي‏شود، بلكه تمام جوامع را كم‏وبيش دربرگرفته است. جامعه‌ی ما نيز چون ديگر جوامع، در معرض تغيير و دگرگوني قرار گرفته‏ است و آثار و پیامدهاي آن را نيز تجربه مي‏كند. جوانان، و مخصوصاً قشر دانشجو که به دلیل شرایط خود بیشترین زمینه و کاربرد استفاده از اینترنت را دارند، مستعدترين گروهي هستند که تحت تأثير اين تحولات قرار گرفته‏اند.
به همین منظور ضمن بررسی مفاهیم و مبانی نظری هویت و شبکه‌های اجتماعی از دیدگاه صاحب‌نظران حوزه‌های علوم اجتماعی و ارتباطات سعی خواهد شد که رابطه‌ي این دو مورد توجه و مداقه قرار گیرد.
پيشينه تحقيق
با توجه به اينكه تمام عمر شبكة اجتماعي فيس بوك به عنوان معروف‌ترين و پرمخاطب‌ترين شبكة اجتماعي مجازي جهان در حال حاضر به بيش از 8 سال نمي‌رسد، تا كنون پژوهش و تحقيقي اختصاصي و آكادميك در اين حوزه و ارتباط آن با هويت ديني انجام نشده‌است و يا اگر پژوهشي در يك‌سال گذشته يا ماه‌هاي اخير انجام شده تا اين لحظه در بانك‌هاي اطلاعاتي پژوهش‌هاي كشور به ثبت نرسيده‌است. نشست‌هاي تخصصي مركز پژوهش‌هاي مجمع تشخيص مصلحت نظام پيرامون شبكه‌هاي اجتماعي و هويت (2 نشست) و مقاله‌اي با عنوان ” ويژگي‌هاي شبكه‌هاي اجتماعي ” از جمله آثار موجود در اين حوزه در داخل كشور است.
البته مقاله‌هاي ديگري همچون: شبكه‌هاي اجتماعي مجازي و مسئله‌اي به نام هويت؛ شبكه‌هاي اجتماعي و بازآفريني هويت؛ شبكه‌هاي اجتماعي اينترنتي؛ شبكه‌هاي اجتماعي، فرصت يا تهديد؟!؛ شبكه‌هاي اجتماعي و چالش‌هاي پيش‌رو؛ عناوين مقالاتي پيرامون اين موضوع است كه غالباً از بار علمي لازم و معيارها و استانداردهاي حداقلي يك مقاله‌ي علمي تهي بوده و بيشتر به يادداشت شبيه هستند تا مقاله.
اما در ارتباط با اينترنت، شبكه‌هاي اجتماعي، شبكه‌ي اجتماعي فيس‌بوك و مسأله‌ي هويت به صورت جداگانه و يا با تركيب‌هاي متفاوت پژوهش‌هايي هرچند اندك انجام گرفته است كه به مهم‌ترين آن‌ها اشاره‌اي خواهيم داشت.
پژوهش‌هاي خارجي
يكي از اولين پژوهش‌هاي مهم در خصوص روابط اجتماعي و اينترنت ” اجتماعات مجازي ” نوشته‌ي هوارد رينگولد است. اين پژوهش با طرح بحث جوامع مجازي، چشم‌انداز جديدي را گشود. منظور از جوامع مجازي جوامعي هستند كه در آن افراد به واسطه‌ي ارزش‌ها و علايق مشترك از طريق شبكه‌ي اينترنت به يكديگر متصل مي‌شوند و پيوندهاي دوستي و حمايتي ميان آنان بوجود مي‌آيد كه ممكن است به ارتباط رو در رو هم بيانجامد (كاستلز؛ 1381: 119).
از نظر هوارد رينگولد، دانشمند و روان شناس علوم اجتـماعي و نويـسنده سـرشـناس و معـروف آمـريـکايي؛ اجتماع مجازي نسخه‌ي تكنولوژيكي اجتماع سنتي است. وي بر آن است كه تكنولوژي‌هاي ارتباطي و اطلاعاتي به ما فرصت بازسازي اجتماعات را در عصر جديد مي‌دهند، اجتماعاتي كه به واسطه‌ي تحولات تكنولوژيك جديد آسيب ديده‌اند. آنچه از دست رفته‌است اكنون مي‌تواند به كمك صفحه‌كليد، مانيتور، پردازشگر و مودم، مجدداً ساخته شود ( اميركافي؛ 1383: 111 ).
در كنار اين تحقيقات مطالعاتي هم انجام شد كه نتايج متفاوتي به‌دنبال داشت. دو مطالعه‌ي مهم در آمريكا انجام شد كه معمولاً به عنوان شاهدي بر اثرات منزوي‌كننده‌ي اينترنت مورد استناد قرار مي‌گيرند. يكي مطالعه‌ي پيمايشي كه توسط ناي و اربرينگ انجام شد و بيانگر آن بود كه كاربران اينترنت زمان كمتري را براي گذراندن با دوستان و اعضاي خانواده، خريد از فروشگاه‌ها، مطالعه‌ي روزنامه و تماشاي تلويزيون صرف مي‌كنند (كستن باوم و ديگران؛ 2002).
دوم تحقيقات تجربي رابرت كراوت است. وي مي‌گويد مطابق يافته‌هايش ارتباطات ميان‌فردي كاربرد غالب اينترنت در منازل است ( كراوت؛ 1988 ). وي نتايج تحقيقش را در مقاله‌اي با عنوان “پارادوكس اينترنت: تكنولوژي اجتماعي كه موجب كاهش عضويت افراد در گروه‌هاي اجتماعي و خوشبختي آنان مي‌گردد؟ “منتشر كرد و طي آن مدعي شد كه استفاده از اينترنت موجب كاهش ارتباط فرد با خانواده‌اش و كوچك شدن حلقه‌ي اجتماعي پيرامون فرد و افزايش احساس تنهايي و افسردگي مي‌گردد (كراوت؛ 1988).
اين تحقيق بحث‌هاي فراواني برانگيخت و كساني كه به اينترنت نگاهي انتقادي دارند، عمدتاً نيم نگاهي به نتايج اين تحقيق نيز دارند. اما كراوت در سال‌هاي بعد مجدداً به جمعيت نمونه‌ي پيشين برمي‌گردد و دوباره همان افراد را پس از چند سال مورد تحقيق قرار مي‌دهد و با شگفتي نتايج تحقيق را عكس نتايج پيشين مي‌بيند. وي مشاهده مي‌كند كه همان افراد پس از آنكه مهارت‌هاي لازم را يافتند و زمان بيشتري از آشنايي و كار آنان با اينترنت گذشته‌است، درگيري اجتماعي بالاتري دارند. او نتايج اين تحقيق را در مقاله‌اي با عنوان “بازنگري پارادكس اينترنت” منتشر كرد كه مجدداً توجه بسياري را به خود جلب كرد ( كراوت؛ 2001 ).
تحقيقات داخلي
رساله دكتراي بهزاد دوران در سال 1381 در دانشگاه تربيت مدرس تهران در مورد ” تأثيرات فضاي سايبرنتيك بر هويت ” از جهاتي به موضوع اين پژوهش نزديك است كه به طور مختصر به آن اشاره مي‌شود.
محقق با طرح سؤالاتي در مورد تجربه‌ي فضاي سايبرنتيك و تأثير آن بر هويت‌هاي خانوادگي، همالان و هويت ملي؛ با پرداختن به تئوري‌هاي مربوط به فضاي سايبرنتيك و همچنين هويت، ارتباط مستقيمي را ميان ارتباط و هويت برقرار مي‌سازد. نتايج تحقيق به طور خلاصه به شرح زير است:
وجود رابطه ميان فضاي سايبرنتيك و تضعيف هويت خانوادگي مورد تأييد قرار نمي‌گيرد.
وجود رابطه ميان فضاي سايبرنتيك و تضعيف هويت همالان مورد تأييد قرار نمي‌گيرد.
وجود رابطه ميان فضاي سايبرنتيك و تضعيف هويت ملي مورد تأييد قرار نمي‌گيرد.
به‌نظر مي‌رسد تجربه‌ي فضاي سايبرنتيك نه تنها تجربه‌اي منحصر به فرد در خانواده محسوب نمي‌شود، بلكه مي‌توان آن را تجربه‌اي نسبتاً جمعي به حساب آورد. علاوه بر اينكه اينترنت به خودي خود مي‌تواند محور تجمع‌هاي خانوادگي قرار گيرد، مي‌تواند موضوع گفتگوها و تعاملات خانوادگي نيز واقع شود. پس مي‌توان چنين نتيجه گرفت كه اگرچه فضاي سايبرنتيك فرصت تعاملات رو در رو را كمتر ساخته ولي در عين حال محور تجمع اعضاي خانواده و موضوع گفت‌وگوها و تعاملات فيمابين گرديده‌است.
دامنه‌ي دوستي‌هاي فضاي واقعي غالباً به فضاي سايبرنتيك نيز بسط يافته است، به قسمي كه دوستان كماكان توانسته‌اند پيوندهاي قوي ميان خود را محفوظ دارند. از سوي ديگر، به‌نظر مي‌رسد عمق پيوندهاي دوستي تازه شكل گرفته بر روي اينترنت چيزي كمتر از دوستي‌هاي فضاي واقعي نباشد (دوران؛ 1381).
مقاله‌ي “جوانان و فراغت مجازي” به بررسي كاركردهاي چت در كافي‌نت‌هاي تهران پرداخته‌است. پژوهشگر با طرح دو مفهوم “رسانه‌اي شدن” و “خانگي‌ شدن” به توصيف نحوة گذران اوقات فراغت در جامعة جوان ايراني پرداخته است و در اين ميان فضاي چت‌روم‌هاي اينترنتي به منزلة عرصه‌اي مدرن براي سرگرمي مورد توجه قرار گرفته است. در نهايت سرگرمي‌هاي مجازي را عاملي مي‌داند كه علاقة جوانان به مشاركت اجتماعي و فعاليت‌هاي مدني را با انگيزه‌هاي مختلف تحت‌الشعاع قرار مي‌دهد و ممكن است بر مهارت‌هاي اجتماعي آنان در تدارك فراغت‌هاي گروهي و تفريحات و بازي‌هاي غيرمجازي تأثير منفي بگذارد. همچنين مجاورت طولاني با فضاي مجازي مي‌تواند به تأثيرپذيري افراطي از هنجارها و ارزش‌ها در عرصه‌هاي مختلف ارتباطي و اجتماعي انجاميده و با تقويت جهان‌وطني تعلقات ملي و سنتي كاربران را تحت تأثير قرار دهد ( ذكايي؛ 1383 ).
تحقيق ديگر مربوط به “بررسي تأثيرات استفاده از اينترنت بر نسبي‌نگري هنجاري و جهاني‌نگري دانشجويان دانشگاه تبريز ” است. بر اساس نتيجه‌ي اين پژوهش، اختلاف معناداري بين كاربران و غير كاربران اينترنت در مورد احساس تعلق به ملل و جوامع ديگر وجود نداشته است. اما بين كاربران و غيركاربران در ميزان نسبي‌نگري هنجاري تفاوت وجود دارد و كساني‌كه بيشتر از اينترنت استفاده نموده‌اند، نسبت به‌آن‌هايي كه استفاده ننموده‌اند نسبي‌نگرتر بودند ( گدازگر و موسي پور؛ 1383 ).
” بررسي رابطه استفاده از اينترنت و هويت ديني كاربران ” عنوان پايان‌نامه‌ي ديگري ‌است كه با رويكردي تلفيقي برگرفته از تئوري‌هاي استفاده و خوشنودي، كاشت يا پرورش و تئوري ساخت‌يابي گيدنز با روش پيماشي، به شناسايي اين رابطه پرداخته‌است. و در نهايت به اين جمع بندي مي‌رسد كه: متغير مدت استفاده کاربران از اينترنت به صورت مستقيم، و متغيرهای ميزان استفاده کاربران از اينترنت، نوع استفاده کاربران از اينترنت، انگيزه و هدف کاربران در استفاده از اينترنت، مشارکت و فعال بودن کاربران در استفاده از اينترنت و ميزان تحصيلات کاربران به صورت غيرمستقيم و متغيرهای واقعی تلقی کردن محتوای سايت‌های اينترنت از سوی کاربران و پايگاه اقتصادی- اجتماعی کاربران هم به صورت مستقيم و هم به صورت غيرمستقيم بر متغير وابسته تحقيق؛ يعنی هويت‌دينی کاربران تأثير می‌گذارند ( عباسي قادي؛1386).
” بررسي كاركردهاي شبكه‌هاي اجتماعي، مطالعه موردي فيس‌بوك ” عنوان پايان‌نامة ديگري است كه پژوهشگر در آن از يك سو دانشجويان را كه به‌طور معمول قشر جوان جامعه را تشكيل مي‌دهند، يكي از مخاطبان اصلي شبكه‌هاي اجتماعي مي‌داند كه به دليل برخورداري از سواد رسانه‌اي بيشتر و آشنايي با فن‌آوري‌‌هاي رسانه‌اي بيشتر از ساير اقشار جامعه از فيس‌بوك استفاده مي‌كنند و از سوي ديگر، مسألة سرماية اجتماعي در شبكه‌هاي اجتماعي را به عنوان يكي از موضوعات قابل توجه در تحليل مسائل اجتماعي دانسته و شبكه‌هاي اجتماعي اينترنتي را به عنوان منبعي براي تعيين سطح سرمايه اجتماعي مورد سنجش قرار مي‌دهد.
نتايج اين تحقيق كه به روش پيمايشي صورت گرفته‌است، نشان داده كه ميزان سرماية ‌اجتماعي در شبكة اجتماعي فيس‌بوك، كمي بيشتر از حد متوسط است، بر اساس يافته‌هاي اين پژوهش نزديك به 48 درصد از دانشجويان يك دقيقه تا نيم ساعت از وقت خود را در فيس‌بوك مي‌گذرانند. براساس اعلام فيس‌بوك 50 درصد از كاربران هر روز به اين سايت مراجعه مي‌كنند؛ اين در حالي است كه اين آمار در بين دانشجويان ايراني، 39 درصد است. هم‌چنين 79 درصد پاسخگويان از نام واقعي خود در فيس‌بوك استفاده مي‌كنند و اغلب بين يك تا 50 دوست در فيس‌بوك دارند درحالي كه متوسط دوستان هر كاربر در فيس‌بوك 130 دوست است ( قوانلو قاجار؛ 1389).
” بازنمايي گرايش‌هاي سياسي كاربران ايراني در شبكه‌هاي اجتماعي مجازي با مطالعه موردي فيس‌بوك ” عنوان پايان‌نامه‌اي است كه در پي پاسخ به اين سؤال اساسي است كه: در شبكه‌هاي اجتماعي مجازي مانند فيس‌بوك، نحوه‌ي ابراز گرايش‌هاي سياسي كاربران و دليل انتخاب اين فضا براي بازنماياندن اين گرايشات سياسي چيست؟ و نيز دلايل خودگشودگي افراد در زمينه‌هاي مختلف در اين شبكه مجازي چيست؟
نتايج حاصل از يافته‌هاي اين تحقيق نشان مي‌دهد كه دلايل خودگشودگي افراد در زمينه‌هاي مختلف به ويژه در زمينه سياست در وب سايت شبكه‌ي اجتماعي فيس‌بوك به خاطر فضاي آزادي است كه در فيس‌بوك و هم‌چنين در فضاي واقعي در روزهاي منتهي به پايان انتخابات در خيابان‌ها شكل گرفته بود، كه در نهايت منجر به خود اظهاري كاربران و آشكارا ابراز كردن علايق و عقايدشان شده‌است ( رجبي؛ 1389).
” بررسي نقش و تأثير فيس‌بوك بر شكل‌گيري شبكه‌هاي اجتماعي از ديدگاه متخصصان و كارشناسان امور رسانه ” عنوان پايان‌نامه‌اي است كه با هدف شناخت و توصيف شبكه‌هاي اجتماعي مجازي به عنوان يك كانال جديد ارتباطي، معرفي كاربردهاي آن و توصيف مدل ارتباطي كاربران ارائه شده‌است. توصيف وسعت تأثيرگذاري ساختار اين شبكه‌ها بر هنجارهاي رفتاري كاربران آن در فضاي واقعي،‌ هم‌چنين نقش و موقعيت رهبران فكري، گروه‌هاي نخستين و ثانويه در بستر شبكه‌هاي اجتماعي مجازي بررسي شده‌است. اين پژوهش در پي بررسي ديدگاه بومي و مقايسه‌ي آن با ديدگاه صاحب‌نظران خارجي نسبت به تنوع كاركرد شبكه‌هاي اجتماعي مجازي در مناسبات اجتماعي، به رشته‌ي تحرير درآمده‌است (پوري؛ 1389).
” بررسی فرصت‌ها و چالش‌های موجود پیرامون وضعیت هویت ایرانی در فضای مجازی” نیز عنوان پايان‌نامه‌ي کارشناسی ارشد فرهاد مهدوی، دانشجوی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی است که در بهمن ماه 89 دفاع شده‌است. این پژوهش با هدف شناسایی فرصت‌های پیرامون وضعیت هویت ایرانی در فضای مجازی، شناخت راه‌کارهای دفاع سایبری از هویت کشورمان صورت گرفته‌است که براساس نتایج حاصل از این پژوهش مشخص شده که بین فرصت‌های موجود در فضای سایبر و تقویت هویت ایرانی؛ بین چالش‌های هویت ایرانی و فضای سایبر و هم‌چنین بین فعالیت دولت و سازمان‌های غیر دولتی در فضای مجازی و تقویت هویت ایرانی رابطه وجود دارد.
ايمان اخي زاده دانشجوي كارشناسي ارشد ارتباطات دانشگاه آزاد اسلامي واحد قوچان از پايان نامه خود با عنوان ” بررسی نقش شبکه های اجتماعی مجازی در تحولات سال ۸۸ “به راهنمايي دكتر حميد ضيائي پرور، در 30 شهريور 1390 دفاع كرده است كه امكان دسترسي به اين پايان نامه فراهم نشد.
مفاهيم نظري
گروهي از نظريه‌پردازان جديد مدعي ظهور و شكل گيري نوعي جديدي از جامعه‌اند كه با گذشته كاملاً متفاوت است. اين عده معتقدند ما اكنون در حال پشت سر گذاشتن ” عصر اول رسانه‌ها ” و شاهد ” عصر دوم رسانه‌ها ” هستيم ( پاستر؛ 1377: 74-75 ).
عصر دوم رسانه‌ها كه از ديدگاه نظريه‌پردازان با ظهور و شكل‌گيري نوع جديدي از جامعه همراه شده است، از طريق ادغام تكنولوژي‌هاي جديد ارتباطي ماهواره‌اي، با رايانه، تلويزيون و تلفن ظاهر شده است. در اثر چنين ادغامي، جانشين‌هاي تازه‌اي براي سيستم قبلي كه محدوديت‌هاي فني جدي داشت بوجود آمده و اين احتمال بسيار قوت مي‌گيرد كه نظامي مشترك از توليد‌كنندگان، توزيع‌كنندگان و مصرف‌كنندگان بوجود آيد. از اين رو در اين رسانه‌هاي الكترونيكي عامل تازه‌اي باعث شده است كه وضع كاملاً متفاوتي در روابط قبلي و مرزهايي كه هريك از اين گروه‌ها (توليدكنندگان، توزيع‌كنندگان و مصرف‌كنندگان) وجود داشت، پديدار شود. وضعيتي كه حتي قادر است سيستم گذشته را به طور كامل ساقط كند و از اعتبار بياندازد.
تعاملي بودن، جمع‌زدايي، ناهمزماني، تمركززدايي، ظرفيت بيشتر و انعطاف پذيري از جمله مهم‌ترين ويژگي‌هاي وسايل ارتباطي همگاني در دوره‌ي كنوني به شمار مي‌آيند ( شكر خواه، ۱۳۸۲ ). اين ويژگي‌ها باعث شده‌اند كه افراد استفاده كننده از ابزارهاي نوين، توانايي بالايي در تحول و ايجاد اطلاعات داشته باشند و بدين‌ترتيب ابزارهاي ارتباطي از حالت يكسويه بودن خارج شده و بيشتر جنبه‌ي تعاملي به خود بگيرند. بنابراين مي‌توان گفت صرف‌نظر از تأثيرات منفي تكنولوژي بر زندگي افراد كه نمي‌توان از آن غافل ماند، نبايد موافق با منتقدان تكنولوژي از جمله متفكران مكتب فرانكفورت بود كه بيشتر بر جنبه‌هاي منفي تكنولوژي اصرار داشتند و از آن تحت عنوان ” صنعت فرهنگ ” ياد مي‌كردند. زيرا در عصر دوم رسانه‌ها ظاهراً تضاد انحصاري ميان توليد كنندگان و مصرف كنندگان پيام‌ها از بين مي‌رود و توليد نه تنها ديگر يك طرفه نخواهد بود، بلكه در انحصار گروهي خاص قرار نخواهد گرفت. آن هم به اين دليل است كه ساخت و ويژگي‌هاي وسايل نوين ارتباطي از بيشتر جوانب با ساخت وسايل ارتباطي پيشين متفاوت مي‌باشد. هرچند كه از اين نكته نيز نبايد غافل شد كه تكنولوژي ارتباطي همچنان در اختيار عده‌ي معدودي است كه از اين طريق مي‌توانند بر جريان اطلاع‌رساني تأثيرگذار باشند.
اینترنت
براي تعريف شبكه‌هاي اجتماعي كه در اينجا منظور شبكه‌هاي اجتماعي مجازي است؛ ابتدا بايد به تعريف مفاهيم شبكه، و اينترنت پرداخت، چون از يك‌سو شبكه، نقش بنيادي در توصيف جامعه در عصر اطلاعات ايفا مي‌كند و از سوي ديگر، شبكه‌هاي اجتماعي مجازي، صورت‌هاي تكامل يافته‌ي اينترنت است كه از درون آن پديدار شده‌است. ” شبكه مجموعه‌اي از نقاط اتصال يا گره‌هاي به هم پيوسته است. نقطه اتصال يا گره، نقطه‌اي است كه در آن يك منحني خود را قطع مي‌كند. اين كه نقطه اتصال چه چيزي است مشخصاً به نوع شبكه‌هاي مورد نظر بستگي دارد. ” ( كاستلز؛ 1380: 544 ).
با توجه به تعاريف ارائه شده، اينترنت در بستر شبكه معنا و مفهوم مي‌يابد و نمي‌توان اين دو را به‌صورت مستقل و جداي از هم فرض و يا تصور كرد، چرا كه ارتباط بين مجموعه‌اي از كاربران را فراهم مي‌سازد و همين ويژگي جمع‌گرايي مي‌تواند نقطه آغاز ورود به شبكه‌هاي اجتماعي و تفكر در اين حوزه باشد.
شايد اينترنت بارزترين مثال از مفهوم دهكده‌ي جهاني باشد زيرا آن به كمك سه عنصر اساسي يعني اطلاعات، ارتباطات و فناوري به ابزار اطلاعاتي، ارتباطي و فرا مليتي تبديل شده است كه به زمان، مكان و گروه خاصي تعلق ندارد و هركسي در هر نقطه‌اي از جهان و در هر زماني مي‌تواند از اطلاعات آن بهره‌مند شود ( خواجوي؛ ١٣٨۴ ).

*221

دانشگاه آزاد اسلامي- واحد تهران شرق
دانشكده علوم انسانی
گروه علوم ارتباطات اجتماعی
پايان نامه برای دریافت درجه كارشناسي ارشد
رشته : علوم ارتباطات اجتماعی
گرايش: علوم ارتباطات اجتماعی
عنوان:
بررسی رابطه استفاده از برنامه های تلویزیونی با گرایش به حفظ محیط زیست
(مورد مطالعه: شهروندان 18 سال به بالای شهر تهران)
استاد راهنما:
دکتر رحمت حاجی مینه
استاد مشاور:
دكتر ناهید کردی
نگارنده:
وحید اسماعیل پور گنجی
تابستان 1393
تقدیم به:
پدر و مادر بزرگوار
و همسر و فرزندان عزیزم
به خاطر صبوری و
حمایت بی دریغشان
فهرست مطالب
فصل اول : کلیات تحقیق……………………………………………………………………………….. 1
مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………………………………………. 2
بیان مسئله…………………………………………………………………………………………………………………………………….. 2
1-2-1- میزان و نحوه تأثیر وسایل ارتباط جمعی – نظریه های موجود…………………………………………………… 4
اهمیت و ضرورت تحقیق……………………………………………………………………………………………………………….. 8
اهداف تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………………… 9
1-4-1- اهداف کلی………………………………………………………………………………………………………………………………………. 9
1-4-2- اهداف فرعی تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………… 9
سؤالات تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………………. 10
فرضیه های تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………….. 10
1-6-1- فرضیه اصلی……………………………………………………………………………………………………………………………………. 10
1-6-2- فرضیه های فرعی……………………………………………………………………………………………………………………………. 10
تعریف واژه ها و اصطلاحات ( مفهومی- عملیاتی) ………………………………………………………………………. 11
1-7-1- مصرف رسانه ای …………………………………………………………………………………………………………………………….. 11
1-7-2- محیط زیست ( Environment) ………………………………………………………………………………………………. 11
1-7-2-1- محیط زیست طبیعی………………………………………………………………………………………………………………… 12
1-7-2-2- محیط زیست مصنوعی………………………………………………………………………………………………………………. 12
1-7-2-3- محیط زیست اجتماعی……………………………………………………………………………………………………………….
13
فصل دوم : مروری بر ادبیات ، چهارچوب نظری و پیشینه تحقیق……………………… 15
2-1- مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 16
2-2- مفهوم محیط زیست…………………………………………………………………………………………………………………………… 16
2-2-1- مفهوم آلودگی………………………………………………………………………………………………………………………………… 17
2-2-2- تهدیدات زیست محیطی……………………………………………………………………………………………………………….. 19
2-2-3- تعاریف محیط زیست……………………………………………………………………………………………………………………… 23
2-3- مفهوم رسانه جمعی ………………………………………………………………………………………………………………………….. 23
2-3-1- مفهوم استفاده از رسانه های جمعی………………………………………………………………………………………………. 25
2-3-2- رسانه تلویزیون – ویژگیها………………………………………………………………………………………………………………. 26
2-3-3- کارکردهای رسانه تلویزیون……………………………………………………………………………………………………………. 27
2-3-4- رسانه، اطلاع رسانی و آموزش………………………………………………………………………………………………………… 30
2-3-5- رسانه تلویزیون آموزشی………………………………………………………………………………………………………………….. 31
2-3-6- جایگاه رسانه در تنویر افکار عمومی……………………………………………………………………………………………….. 32
2-4- چهارچوب نظری تحقیق …………………………………………………………………………………………………………………… 33
2-4-1- نظریات رسانه ها……………………………………………………………………………………………………………………………. 33
2-4-1-1- نظریه کاشت ( Cultivation Theory)………………………………………………………………………………. 34
2-4-1-2- نظریه برجسته سازی(Agenda-Setting Theory)………………………………………………………….. 35
2-4-1-3- نظریه استفاده و خوشنودی (Uses and Gratifications Theory )…………………………….. 39
2-4-1-4- تئوری مسئوليت اجتماعی رسانه‌ها…………………………………………………………………………………………. 41
2-4-2- مدل هاي ارتباطات جمعي – مدل هاي مخاطب محور………………………………………………………………. 42
2-5- پیشینه تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………………………. 47
2-5-1- تحقیقات داخلی………………………………………………………………………………………………………………………………. 48
2-5-2- تحقیقات خارجی……………………………………………………………………………………………………………………………..
51
فصل سوم : روش شناسی تحقیق…………………………………………………………………… 53
3-1- مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 54
3-2- روش پژوهش………………………………………………………………………………………………………………………………………. 54
3-3- جامعه و نمونه آماری…………………………………………………………………………………………………………………………… 55
3-4- روش تعیین حجم نمونه……………………………………………………………………………………………………………………… 57
3-4-1- ابزار گردآوری داده ها……………………………………………………………………………………………………………………… 57
3-5- روش جمع آوری اطلاعات………………………………………………………………………………………………………………….. 58
3-6- روایی و پایایی ابزار اندازه گیری (Reliability & Validity)……………………………………………………
61
فصل چهارم : تجزیه و تحلیل داده ها……………………………………………………………… 63
4-1- مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………… 64
4-2- آمار توصیفی………………………………………………………………………………………………………………………………………… 64
4-2-1- آمار توصیفی متغیر ” جنسیت”…………………………………………………………………………………………………….. 65
4-2-2- آمار توصیفی متغیر ” سن”……………………………………………………………………………………………………………. 66
4-2-3- آمار توصیفی متغیر ” تحصیلات”…………………………………………………………………………………………………. 67
4-2-4- آمار توصیفی متغیر ” وضعیت اشتغال”……………………………………………………………………………………….. 68
4-2-5- آمار توصیفی متغیر ” مدت زمان استفاده از تلویزیون”………………………………………………………………. 70
4-2-6- آمار توصیفی متغیر ” نوع برنامه های تلویزیونی زیست محیطی”………………………………………………. 72
4-3- آمار استنباطی…………………………………………………………………………………………………………………………………….. 73
4-3-1- فرضیه اصلی تحقیق – آمار استنباطی…………………………………………………………………………….. 75
4-3-2- فرضیه فرعی اول – آمار استنباطی………………………………………………………………………………………………. 77
4-3-3- فرضیه فرعی دوم – آمار استنباطی………………………………………………………………………………………………. 79
4-3-4- فرضیه فرعی سوم – آمار استنباطی……………………………………………………………………………………………… 81
4-4- تکنیک یا ماتریس سوات (SWOT) ………………………………………………………………………………………………. 82
4-4-1- مرحله نخست: ارزیابی عوامل داخلی (IFE) و خارجی (EFE) ……………………………………………….. 102
4-4-1- 1- ارزیابی “عوامل داخلی” موثر بر عملکرد برنامه های تلویزیون در حفاظت از محیط زیست ….. 102
4-4-1-2- ارزیابی “عوامل خارجی” مؤثر برعملکرد برنامه های تلویزیونی در حفظ محیط زیست ………. 102
4-4-2- مرحله دوم : ماتریس عوامل داخلی و خارجی…………………………………………………………………………….. 105
4-4-3- مرحله سوم: اولويت بندي نهايي عوامل داخلي و خارجي………………………………………………………….. 109
4-4-4- مرحله چهارم : تدوین راهبردها…………………………………………………………………………. 112
4-4-4-1- راهبردهای تهاجمی/رقابتی (SO) …………………………………………………………………………. 112
4-4-4-2- راهبردهای تنوع بخشی (ST) ……………………………………………………………………………….. 113
4-4-4-3- راهبردهای بازنگری (WO) ………………………………………………………………………………….. 113
4-4-4-4- راهبردهای تدافعی (WT) …………………………………………………………………………………….
114
فصل پنجم : نتیجه گیری و پیشنهادات………………………………………………………….. 116
5-1- مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………… 117
5-2- خلاصه یافته های تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………. 117
5-3- محدودیت های تحقیق…………………………………………………………………………………………………. 125
5-4- پیشنهادات نظری و کاربردی………………………………………………………………………………………………………………. 126
5-4-1- پیشنهادات نظری……………………………………………………………………………………………………………………………. 126
5-4-2- پیشنهادات کاربردی………………………………………………………………………………………………………………………. 127
5-4-3- پیشنهادات برای سایر تحقیقات…………………………………………………………………………………………………….. 128
منابع ………………………………………………………………………………………………………………………………. 129
پیوست 1………………………………………………………………………………………………………………………….
136
فهرست جداول
جدول 3-1 : جمعیت شهروندان بالای 18 سال ساکن مناطق 22 گانه تهران در سال 1392………………….. 56
جدول 3- 2 : مقیاس پرسشنامه استفاده رسانه ای وحفاظت ازمحیط زیست…………………………………………… 59
جدول 3-3 : متغیرهای پژوهش و شاخص های آن در پرسشنامه………………………………………………………………. 60
جدول 3-4 : گویه ها و مؤلفه های پرسشنامه…………………………………………………………………………………………… 61
جدول 4-1 : آمار متغیر جنسیت در جامعه آماری تحقیق………………………………………………………………………….. 65
جدول 4-2 : آمار طیف سنی پاسخگویان در جامعه آماری تحقیق…………………………………………………………….. 66
جدول 4-3 : آمار میزان تحصیلات پاسخگویان در جامعه آماری تحقیق……………………………………………………. 67
جدول4-4: همبستگی میزان تحصیلات واستفاده ازبرنامه های تلویزیونی محیط زیستی………………………….. 68
جدول 4-5 : آمار وضعیت اشتغال پاسخگویان در جامعه آماری تحقیق……………………………………………………… 69
جدول 4-6 : آمار نوع اشتغال پاسخگویان در جامعه آماری تحقیق……………………………………………………………. 69
جدول 4-7: آمار میزان مصرف روزانه تلویزیون از سوی پاسخگویان در جامعه آماری تحقیق……………………. 70
جدول 4-8: آمار میزان مصرف هفتگی تلویزیون از سوی پاسخگویان در جامعه آماری تحقیق…………………. 71
جدول 4-9: آمار نوع و محتوای برنامه تلویزیونی انتخابی در جامعه آماری تحقیق…………………………………… 72
جدول 4-10 : تفسیر میزان همبستگی متغیرها با توجه به مقادیر ضریب همبستگی……………………………….. 74
جدول 4-11: همبستگی استفاده از برنامه های رسانه تلویزیونی و حفظ محیط زیست……………………………. 75
جدول4-12: نتایج تحلیل رگرسیون خطی تأثیر میزان استفاده از تلویزیون برحفظ محیط زیست……….. 75
جدول4-13: ضریب رگرسیونی استفاده از رسانه تلویزیون و تأثیرآن بر حفاظت از محیط زیست……………… 76
جدول 4-14: همبستگی پیرسون میزان برنامه های زیست محیطی تلویزیونی و حفظ محیط زیست………. 77
جدول 4-15: نتایج تحلیل رگرسیونی تأثیر میزان برنامه های تلویزیونی و حفظ محیط زیست………………. 77
جدول4-16: ضریب رگرسیونی میزان برنامه های تلویزیونی و تأثیرآن بر حفاظت از محیط زیست………….. 78
جدول 4-17: ضرایب همبستگی میان محتوای برنامه های تلویزیونی و حفظ محیط زیست…………………….. 79
جدول4-18: همبستگی پیرسون میان محتوای برنامه های تلویزیونی و حفظ محیط زیست…………………….. 79
جدول4-19: تحلیل رگرسیونی تأثیر برنامه های خبری زیست محیطی بر حفاظت از محیط زیست……… 80
جدول4-20: ضریب رگرسیونی استفاده از برنامه های”خبری” زیست محیطی رسانه تلویزیون…………….. 80
جدول4-21: شاخص تحلیل رگرسیونی تأثیر کیفیت برنامه های تلویزیونی برحفظ محیط زیست…………. 81
جدول4-22: ضریب رگرسیونی تأثیر” کیفیت”برنامه های تلویزیونی بر حفاظت از محیط زیست…………. 81
جدول 4-23: تجزیه و تحلیل ماتریس SWOT………………………………………………………………………………………. 83
جدول 4-24 : ضریب همبستگی پیرسون بین آیتم ها ( سؤالات پرسشنامه)…………………………………………….. 84
جدول 4-25: میانگین عوامل داخلی و خارجی رسانه تلویزیونی مؤثر بر حفظ محیط زیست…………………. 100
جدول 4-26: عوامل داخلی موثر بر تولید، پخش و مصرف برنامه های تلویزیونی محیط زیستی…………….. 103
جدول 4-27: عوامل خارجی موثر بر تولید، پخش ومصرف برنامه های تلویزیونی محیط زیستی……………… 104
جدول 4-28: میانگین گیری، رتبه و وزن دهی به” نقاط قوّت و ضعف” برنامه های تلویزیونی ……………….. 107
جدول 4-29: میانگین گیری، وزن دهی ورتبه به”فرصتها و تهدیدهای”برنامه های تلویزیونی………………… 108
جدول 4-30: اولویت بندی نهایی عوامل مؤثر بر عملکرد برنامه های تلویزیونی محیط زیستی……………….. 111
جدول 4-31: راهبردهای تحلیلی ماتریس سوات (SWOT)……………………………………………………………………. 115
فهرست نمودارها
نمودار 1-1: مدل مفهومی تحقیق- (حاجی مینه – کردی ، 1393)………………………………………………………… 14
نمودار 2-1 : مفهوم استفاده و تعیین کننده های آن…………………………………………………………………………………. 25
نمودار 2-2: مدل وابستگي بال راكيچ و دفلور، وابستگي جامعه، رسانه هاي جمعي، مخاطب و آثار…………. 43
نمودار 2-3: نمونه ساده شده مدل روان شناختي كامستاك از آثار تلويزيون بر رفتار فرد…………………………. 46
نمودار 4-1: نمودار های پای و ستونی، توزیع جنسیت در جامعه آماری تحقیق……………………………………… 65
نمودار 4-2: توزیع طیف سنی در جامعه آماری تحقیق…………………………………………………………………………….. 66
نمودار 4-3: وضعیت تحصیلات در جامعه آماری تحقیق………………………………………………………………………….. 67
نمودار 4-5: وضعیت اشتغال پاسخگویان در جامعه آماری تحقیق……………………………………………………………. 69
نمودار 4-6: نوع اشتغال پاسخگویان در جامعه آماری تحقیق…………………………………………………………………… 70
نمودار4- 7: میانگین تماشای تلوزیون در طول روز بین شهروندان 18 سال به بالای تهران……………………… 71
نمودار 4-8 : میانگین زمان تماشای برنامه های محیط زیست در طول هفته…………………………………………….. 71
نمودار4-9: درصد فراوانی نوع برنامه های تلویزیونی مورد علاقه شهروندان 18 سال به بالا در تهران……….. 73
فهرست شکل ها
شکل 2-1 : فرمول لاسول با عناصر معادل در فرآیند ارتباط……………………………………………………………………… 44
شکل 3-1 : نقشه مناطق 22 گانه شهرداری تهران…………………………………………………………………………………….. 56
چکیده
در کشورهای در حال توسعه، مانند ایران، مسائل زیست محیطی بیش از آنکه جنبه ی فنی داشته باشد دارای جنبه های اجتماعی – فرهنگی می باشد. بنابراین هدف اصلی حفاظت محیط زیست در رابطه با محیط اجتماعی، افزایش آگاهی های زیست محیطی در سطح جامعه و تغییر در بینش اجتماعی و تقویت فرهنگ زیست محیطی می باشد.در این میان، رسانه ها نقش به سزایی در ایجاد تغییرات در سطح جامعه ایفا می کنند و رسانه ی دیداری مانند تلویزیون به دلیل تنوع برنامه ها نقش قابل توجهی دارد. بنابراین هدف اصلی پژوهش حاضر، بررسی رابطه استفاده از برنامههای تلویزیون با گرایش به حفظ محیط زیست بین شهرواندان 18 سال به بالای شهر تهران می باشد تا بتوان راهکارهایی جهت ارتقای کمّی و کیفی برنامههای تلویزیون به عنوان یک رسانهی ارتباط جمعی برای افزایش آگاهی و علاقهی شهروندان در جهت بهینه عمل کردن و حفاظت از محیط زیست ارائه نمود.
برای اجرای تحقیق، از فن “پیمایش” استفاده شد. جامعه آماری پژوهش شهروندان 18 سال به بالای مناطق 22 گانه شهر تهران بود. حجم نمونه ها بر حسب فرمول کوکران 384 نفر شد. که طی آن در هر منطقه تعدادی پرسشنامه به صورت تصادفی بین شهروندان توزیع گردید سپس از تکنیک سوات (SWOT) و همین طور از نرم افزار SPSS برای تجزیه و تحلیل داده ها استفاده شد. پایایی پرسشنامه با استفاده از «ضریب آلفای کرونباخ» بررسی و برابر 8/0 تعیین شد. ضريب همبستگي پيرسون براي بررسي رابطة بين متغيرها، رگرسيون خطي نیز براي بررسي فرضيات تحقیق بکار رفت.
نتایج تحلیلی پژوهش نشان داد: برنامه های تلویزیونی با محتوای زیست محیطی بخوبی می توانند درارتقاء آگاهی افراد بالغ شهر تهران برای حفظ محیط زیست مؤثر واقع شوند و تلویزیون به عنوان رسانه ملی می تواند تأثیر معناداری بر حفاظت از محیط زیست از سوی شهروندان داشته باشد.
« اولویت انتخاب» برنامه های زیست محیطی تلویزیونی،درمیان شهروندان تهرانی، برنامه های زیست محیطی” خبری – مستند – و برنامه های شاد ” بود. برنامه های تلویزیونی با محتوای” هنری- سرگرمی – و مناسبتهای زیست محیطی” کمترین مخاطب را درجامعه آماری تحقیق داشتند.
بر حسب نتایج ماتریس سوات تحقیق، عمده ترین «نقاط ضعف»رسانه تلویزیونی در رابطه با حفظ محیط زیست شامل : الف- کم بودن میزان برنامه ها ، ب- ضعیف بودن محتوای برنامه ها ، ج – عدم کیفیت برنامه های محیط زیستی تلویزیون محسوب شدند. مهمترین «نقاط قوت» تلویزیون شامل : الف- توانایی افزودن نگرش مثبت مخاطبین نسبت به حفظ محیط زیست، ب- قدرت بالابردن احساس مسئولیت جامعه برای حفاظت از محیط زیست ، ج- توان برانگیختن اعتراض تماشاگر علیه آسیب رسانان به محیط زیست بود.
ازطرفی، تلویزیون ملی کشور به فرصت هاو تهدیدهای موجود توجهی نداشته، “برنامه های زیست محیطی شاد” در جذب گروه های مختلف سنی برای حفظ محیط زیست مهم ترین «فرصت درونی» تلویزیون بود، در حالیکه ناتوانی در” افزایش آگاهی زیست محیطی جامعه” اصلی ترین «تهدید بیرونی» برای رسانه تلویزیونی کشور(صدا و سیما) محسوب شده است.
کلمات کلیدی: محیط زیست، رسانه تصویری، تلویزیون، آگاهی، تکنیک سوات (SWOT).
فصل اولکلیات تحقیق
مقدمه بررسی رابطه برنامه هاي تلويزيونی در حفاظت از محيط زيست توسط شهروندان تهرانی و تأثير این رسانه بر رفتار مردم جامعه از منظر شكل گيري فرهنگ حفاظت از محیط زیست، منظور اساسي اين تحقیق است . بر همین اساس، در طول این تحقیق، عملکرد، میزان پخش، نوع و کیفیت برنامه های تلویزیونی زیست محیطی را محور توجه قرار خواهيم داد.
در این تحقیق سعی ما آن است که بررسی نماییم؛ اساساً ارتباطی میان برنامه تلویزیونی و حفظ محیط زیست از سوی جامعه وجود دارد؟ پخش برنامه های تلویزیونی، تا چه حد به حمایت از محیط زیست اختصاص می یابد؛ به عبارت دیگر، می خواهیم تعیین نماییم که چند درصد از برنامه های تلویزیونی کشور به آگاه سازی جامعه در مورد حفاظت از محیط زیست تعلق دارد و به طور کلی آیا میزان و نوع برنامه های تلویزیونی، در تنویر نگرش مردم نسبت به حفظ محیط زیست تأثیر دارد یا خیر! اگر پاسخ مثبت است ، اثر آن چه میزان است؟ در ادامه این فصل ابتدا به بیان مسئله پژوهش می پردازیم و ضمن اشاره به نگرش های متفاوتی که در مورد میزان و نحوه تاثیر وسایل ارتباطات جمعی مطرح شده است، به بررسی اهمیت و ضرورت اجرای تحقیق پرداخته ، سپس سؤالات و فرضیه های پژوهش را مطرح نموده ، پس از ارائه تعاریف مفهومی و کاربردی، متغیرهای تحقیق را مشخص کرده و رابطه میان آنها را مطرح خواهیم کرد.
بیان مسئله بی شک، رسانه ها تأثیر عمیقی بر جامعه اعمال می کنند به طوری که قادرند با شیوه های پذیرفتنی وعوام پسند، هر نوع تغییری را در فرهنگ جامعه ایجاد کنند. شکی نیست که رسانه در معرفی و شناخت محیط زیست، ممانعت از تخریب آن و بهتر شدن وضعیت زندگی افراد جامعه تاثیر غیر قابل انکاری دارد. در واقع می توان گفت که رسانه های جمعی مخصوصاً تلویزیون، قسمتی از فر هنـگ آموزی افراد جامعه بوده و با داشتن امکانات وسـیع، در ارائه جذاب تر و بهتر ایده ها می تواند به عنوان یک کانال ممتاز ارتباطی عمل کند که هیچ ابزاری، توانایی رقابت با آن را ندارد. از دیدگاه اجتماعی، مشکلات زیست محیطی بیشتر رفتاری و فرهنگی است تا حاصل رشد تکنولوژی و صنعتی شدن جوامع. نقش های گوناگون وگاه متضاد رسانه های جمعی در رابطه با حفظ محیط زیست برای توليد سمبل ها و نماد های زیست محیطی و خلق ارزش ها و باورها در جامعه ، ويژگي است که ما را ملزم به شناخت عملکرد رسانه ها در رابطه با حفاظت از حوزه های گوناگون محیط زیست می سازد. در زمینهی ترویج اخلاق محیط زیستی و فرهنگ سازي، روشهاي اتخاذ شده باید جنبه عملی و پوشش وسیع داشته باشند(کریمی، 1382).
از آنجا که سلامت محیط زیست هر نقطه از جهان متأثر از سلامت محیط زیست سایر بخش های کُره خاکی است، در رابطه با حفاظت از محیط زیست و بقای منابع خدادادی، شرط اصلي بهره‏وري از اطلاعات و مشاركت مردم در ارتباطات و نیز توزيع اطلاعات زیست محیطی در جوامع ، تقويت برنامه های رسانه‏هاي ارتباط جمعي به ویژه تلویزیون در ارتباط با محیط زیست می باشد. در واقع شناخت دقیق ماهیت رسانهها و بررسی توانمندیها و کارکردهای مثبت آنها، سهم فزایندهای در توسعه دانش، فرهنگ، مهارتها و نگرشهای فردی و اجتماعی بشر دارند. توجه به این رسالت مهم، برای دولتمردان، برنامهریزان و عاملان رسانههای جمعی ضرورتی انکارناپذیر است(رشیدی و رشیدی، 1390) و ضرورت توجه به این امر را دوچندان میکند.
امروزه به غیر از سازمانها و نهادهایی مانند مدارس، دانشگاهها، مساجد، کتابخانهها، موزهها و تالارهای هنری، که هدف و عملکردشان متاثر کردن رفتار و شکلدهی شخصیت افراد میباشد، نهادهای دیگری هم وجود دارد که اصولا برای اهداف معین دیگری به وجود آمدهاند. اما به طور غیر مستقیم تأثیر تربیتی مهمی روی رفتار و شخصیت افراد دارند. آنها فرهنگ، دانش و اطلاعات را به صورت غیر رسمی از نسلی به نسل دیگر منتقل میکنند. رسانههای ارتباطی جمعی از این نوعند. رادیو، تلویزیون، سینما، مطبوعات، مجلات، تلفن همراه، کامپیوتر، ….. هر چند برای برخی اهداف دیگر به وجود آمدهاند، اما تآثیر تربیتی مهمی در الگوهای رفتاری افراد دارند و در رشد و توسعه فرهنگ عمومی تا حد زیادی سهیماند(رشیدی و رشیدی، 1390).
در این راستا، و با انجام این تحقیق قصد داریم بررسی نماییم؛ آیا رابطه معناداری میان عملکرد رسانه های ارتباط جمعی ( تلویزیون) و میزان حفاظت از محیط زیست از سوی مردم جامعه وجود دارد؟ آیا برنامه های تلویزیونی کارآمدی توسط صدا و سیما در کشورمان تولید می شود تا سبب پیشبرد فرهنگ عمومی جامعه و ارتقاء نگرش زیست محیطی مردم گشته و حمایت از محیط زیست را ممکن سازد؟ و آیا زمان پخش برنامه های موجود با نیاز فرهنگ زیست محیطی و آگاهی جامعه در این رابطه تناسب دارد؟
به نظر مي رسد رسانه های جمعی آن گونه كه شايسته است، به مسئله محيط زيست نمي پردازند! مدت زمان پخش برنامه های زیست محیطی از شبکه های مختلف تلویزیونی، همچنین کمیّت و کیفیت گزارشات زیست محیطی که ازطریق تلویزیون ارائه می شود، گواه این موضوع است.
1-2-1- میزان و نحوه تاثیر وسایل ارتباطات جمعی – نظریه های موجود
در مورد میزان و نحوه تاثیر وسایل ارتباطات جمعی نگرش های متفاوت و متضادی، بیان شده است. در این اینجا فقط سه دسته از نظریه های ارتباطات را به اختصار مورد بررسی قرار می دهیم:۱- نظریه های تاثیر ارتباطات جمعی
۲- نظریه های هنجاری
۳- نظریه های انتقادی
در یک دسته بندی کلی می توان گفت: در مورد رابطه استفاده از رسانه های ارتباطی (که در تحقیق حاضر می توان آن را به رسانه تلویزیونی و میزان حفاظت از محیط زیست تعمیم داد ) نظریه ها و دیدگاه های متفاوت در میان صاحب نظران مشهود گشته است که در برخی موازین با یکدیگر مشترک می باشند و برخی از مهمترین دیدگاه ها در ادامه به اختصار ارائه می شود:
نظریه های تاثیر ارتباطات جمعی
نظریه کاشت – برنامه های تلویزیونی همانند بذری که کاشته می شود و سپس رشد می کند آثاری بر روی مخاطبان باقی می‌گذارد (جرج گربنر).
نظریۀ کاشت برآثار تدریجی و دراز مدت رسانه ها به ویژه تلویزیون بر شکل گیری تصویر ذهنی مخاطبان از دنیای اطراف و مفهوم سازی آنان از واقعیت اجتماعی تأکید می کند. جرج گربنر واضع نظریۀ کاشت، در دهۀ ۱۹۶۰ تحقیقاتی را با عنوان شاخص های فرهنگی شروع کرد تا تأثیر تماشای تلویزیون بر باورها و دیدگاه های بینندگان دربارة جهان واقعی را بررسی کند. جرج گربنر معتقد است برنامه های خشونت آمیز و سرگرم کننده تلویزیون تاثیرات عمیق و مداوم بر مخاطبان می گذارد و عموماً این برنامه ها در جهت خاص طبقه حاکم است. او می گوید: برنامه های تلویزیونی همانند بذری که کاشته می شود و سپس رشد می کند آثاری بر روی مخاطبان باقی می‌گذارد و این برنامه ها آثاری دارد که عموما منفی است.
گربنر معتقد است که تلویزیون به صورت بازوی فرهنگی اصلی جامعه امریکا درآمده است.گربنر و همکاران وی نوشته اند: دستگاه تلویزیون یک عضو اصلی خانواده شده است،کسی که بیشتر اوقات بیشتر داستان ها را میگوید. گربنر در مطالعات خود بین مخاطبان پر مصرف و کم مصرف تفاوت قائل می شود. به اعتقاد او تماشاگران پر مصرف تلویزیون اغلب تصویری از دنیا دارند که به دنیای تلویزیون نزدیک تر است.
پل هیرش به این دلیل که گربنر سایر متغیرها را به خوبی کنترل نکرده است ، پژوهش او را مورد انتقاد قرار می دهد را به نظریه خود اضافه میکند. تشدید و «متداول سازی » دهد.گربنر هم در واکنش به این انتقاد دو مفهوم متداول‌سازی هنگامی روی می‌دهد که تماشای بیش از حد منجر به تقارن دیدگاه‌ها در گروه‌ها می‌شود و تشدید زمانی روی می‌دهد که اثر کاشت در گروه خاصی از جمعیت بیشتر می‌شود.
نظریه « مک کوئیل» – تاثیرات محدود، اثرهای متعادل، قدرت مطلق رسانه ها
با توجه به دیدگاه « مک کوئیل» تأثیر وسایل ارتباط جمعی یا مطبوعات را می توان به سه دوره تقسیم کرد :
دوره اول : دوره نظریه تزریقی یا گلوله ای (تبلیغات سیاسی در آلمان به رهبری گوبلز)
دوره دوم : دوره تاثیرات محدود رسانه ها – نظریه دو مرحله‌ای ارتباطات یا نظریه استحکام-موضوع را در همین راستا « انتخاب مردم» مفهوم رهبران فکری در این دوره مطرح می شود .
دوره سوم : دوره اثرهای متعادل رسانه ها ، در اواسط دهه ۸۰ پژوهشگران از کارکرد دوره اثرهای محدود رسانه ها نا امید شدند و به اثرهای متعادل رسانه ها روی آورند . نظریه استفاده و خشنودی و نظریه برجسته سازی در این دوره حاکم است .
نظریه برجسته سازی-رسانه هادرانتقال پیامها نوعی اولویت یا برجسته سازی به وجود می آورند (شاو و مک کامبز).
نظریه برجسته سازی باز هم تاثیرات رسانه ها را در حوزه رفتار محدود میکند. اما رسانه ها با برجسته ساختن برخی از موضوعات می توانند بر اطلاعات مردم تاثیر بگذارند. به عبارتی ، رسانه ها گرچه نمی توانند تعیین کنند که مخاطبان چطور بیندیشند اما می توانند تعیین کنند که درباره چه بیندیشند . شاو و مک کامبز شعارهایی را که توسط کاندیداهای ریاست جمهوری آمریکا مطرح شده بود ، همچنین نتایج نظر سنجی از مردم را تحلیل محتوا کردند و نتیجه گرفتند که رسانه ها با یزرگ کردن و اولویت دادن به برخی موضوعات بر اولویت های مردم تاثیر می گذارند. مخاطب در این نظریه پویا است اما مسئولیت جهت دهی به افکار مردم با رسانه هاست.
نظریه مارپیچ سکوت- اثرات رسانه ها بر افکار عمومی را قوی و قدرتمند می داند(الیزابت نوئل نئومان).
الیزابت نوئل نئومان نظریه ای تاثیرگذار در مورد نقش ارتباطات جمعی در شکل گیری افکار عمومی وضع کرد. برای نئومان، افکار عمومی از تعامل بین افراد و محیط اجتماعی شان نشات می گیرد. وی اثرات رسانه ها بر افکار عمومی را قوی و قدرتمند می داند، چرا که سه ویژگی ارتباطات جمعی یعنی تراکم، همه جایی بودن و هم صدایی، در ایجاد اثرهای قوی بر افکار عمومی با هم ترکیب می شوند. هم صدایی باعث شکل گیری تصویری همسان از موضوعات و رویدادها می شود و بر مواجهه گزینشیِ مخاطبان غلبه می کند.
ویندال، سینگنایزر و اولسون معتقدند که نظریه مارپیچ سکوت بر فرضیات زیر استوار است:
اگر مردم احساس کنند دارای عقاید مشترک با دیگران هستند، دربارة آن ها با یکدیگر صحبت می کنند؛ اما اگر احساس کنند فقط خودشان صاحب عقیدة خاصی هستند، آن عقیده را آشکارا ابراز نمی کنند.
افراد ممکن است از رسانه های جمعی به عنوان منبع توزیع عقاید استفاده کنند. اگر عقیدة خاص آن ها در رسانه مطرح نشده باشد، آن ها نتیجه می گیرند که آن عقیده مورد پذیرش عمومی نیست.
همۀ رسانه ها به شیوه ای تقریباً انحصاری، عقاید مشابهی را بیان می کنند (هم صدایی) و موجب می شوند که مردم، اغلب از جو فکری جامعه تصویر نادرستی داشته باشند.
بسیاری از افراد که عقیدة خاصی دارند، از ترس انزوا از آن دفاع نمی کنند. لذا هر چه بیشتر، افراد ساکت بمانند، دیگران احساس می کنند که عقیده مخالف وجود ندارد و بنابراین مارپیچ سکوت در جامعه شکل می گیرد .
نظریۀ وابستگی مخاطبان- روابط بین رسانه ها، جامعه و مخاطبان ( بال روکیچ و دی فلور سال ۱۹۷۶)
نظریۀ وابستگی مخاطبان، روابط بین رسانه ها، جامعه و مخاطبان را مورد توجه قرار می دهد و با اشاره به نیازهای مخاطب از جمله داشتن اطلاعات از رویدادهای پیرامون از یک سو و نیز ندانستن و گریز از واقعیات از سوی دیگر، او را عنصری منفعل و وابسته به رسانه ها فرض می کند. مک کوییل و سون ویندال، مهمترین و اصلی ترین ایده نظریه وابستگی مخاطبان را وابسته بودن مخاطبان به منابع اطلاعاتی رسانه های جمعی برای دانستن و جهت گیری نسبت به رویدادهای اجتماعی ذکر میکنند.
نظریه شکاف آگاهی- به موازات افزایش انتشار اطلاعات مردم جامعه به دو گروه تقسیم می شوند (تیکنور، دونوهو و اولین)
تیکنور، دونوهو و اولین به عنوان واضع نظریه شکاف آگاهی، مفهوم شکاف را چنین تعریف کرده اند:به موازات افزایش انتشار اطلاعات در جامعه توسط رسانه های جمعی، آن بخش هایی از جامعه که دارای پایگاه »اقتصادی اجتماعی بالاتر هستند، در مقایسه با بخش های دارای پایگاه اقتصادی اجتماعی پایین تر، تمایل بیشتری « به دریافت اطلاعات در کوتاه ترین زمان دارند. لذا، شکاف آگاهی بین این دو بخش افزایش می یابد پس مردم جامعه به دو گروه تقسیم می شوند:
گروه اول ، گروهی هستند که اعضاء آن را افراد تحصیل کرده جامعه تشکیل می دهند ، آنها اطلاعات زیادی دارند و در مورد هر چیز می توانند اظهار نظر کنند.
گروه دوم ، گروهی هستند که دانش و سواد کمتری دارند و آگاهی آنها در مورد مسائل پیرامونشان اندک است.
نظریه های هنجاری
نظریه هایی که بر اساس شرایط ارزشی و ایدئولوژیک، با قاطعیت بیان می کند که ارتباط چگونه باید شکل گیرد و به انجام برسد، نظریه های هنجاری خوانده می شوند.
در سال ۱۹۵۹ سه دانشمند شهیر ارتباطات «شرام، سیبرت و پترسون» در کتاب ” چهار نظریه در مطبوعات ” برای سیستم های مطبوعاتی جهان دسته بندی قائل شدند. در این کتاب ، ” از چهار دسته عمده نام بردند؛ که به نظریات هنجاری در رسانه ها مشهور شدند. این چهار نظریه عبارتند از:
۱- نظریه اقتدارگرا و خودکامه
۲- نظریه لیبرالی یا آزادی گرا
۳- نظریه مسئولیت اجتماعی رسانه ها
۴- نظریه رسانه های شوروی
“مک کوایل”، دو نوع جدید را به طبقه بندی وی افزودند و طبقه های شش گانه را تشکیل دادند.
۵- نظریه رسانه های توسعه بخش
۶- نظریه مشارکت دموکراتیک رسانه ها
نظریه های انتقادی
به طور کلی اساس نظریات انتقادی بر نقد جایگاه و آثاراجتماعی وسایل ارتباط جمعی و پیامد های ارتباطی استوار است . مجموع نظریه های انتقادی را می توان چنین برشمرد :
مارکسیسم کلاسیک ، مکتب فرانکفورت ، مکتب مطالعات فرهنگی ، مکتب ساختارگرایی ، مکتب اقتصاد سیاسی رسانه ها .
در خصوص موضوع مورد مطالعه این تحقیق که ارتباط میان استفاده از رسانه های تلویزیونی و حفظ محیط زیست را در میان شهروندان تهرانی بررسی می کند، ابتدا باید بدانیم چه برنامه های تلویزیونی در حال حاضر به مسئله محیط زیست و حفظ آن اختصاص یافته و تولید و پخش می شودو سپس بررسی نمایم که چه نوع برنامه تلویزیونی در این خصوص بیشتر مورد توجه جوانان و جامعه بیننده قرار دارد و همچنین چند ساعت از اوقات روزانه خود را صرف تماشای این قبیل برنامه ها می کنند ( اولویتها- میزان استفاده از برنامه تلویزیونی) این مطلب را با بیان یک پرسش آغاز کردیم : کدامیک از برنامه ها در رابطه با محیط زیست و حفظ آن را دیده اید و به آن علاقه مند می باشید؟ فرض ما بر این بوده است که میان استفاده از تلویزیون و نیز بین زمان پخش برنامه های تلویزیونی مربوط به محیط زیست و حفظ محیط زیست توسط مردم رابطه وجود دارد و البته فرض شده است که نوع برنامه های تلویزیونی مربوط به محیط زیست (سريال- فيلم – مستند و…) ، کیفیت و محتوای برنامه های تلویزیونی می تواند بر حفظ محيط زیست توسط شهروندان تهرانی اثر مستقیم بگذارد.
3- اهمیت و ضرورت تحقيق
تأثیر انکارناپذیر رسانه هاي تلویزیونی برجامعه ، بالاخص جنبه ارتباطی آن که به تمامی ابعاد زندگی بشرتسري یافته است ازدیدگاه جامعه شناسی ماهیتی اجتماعی دارد و به همین منظور بررسی این پدیده ازدیدگاه جامعه شناسان داراي اهمیتی خاص است. تردیدی نیست که از بدیهی‌ترین تأثیرگذاران بر بیان مشکلات زیست محیطی و تنویر افکار عمومی برای نگهداری از محیط زیست، رسانه ها (تلویزیون) هستند.
از آنجا که بیشتر رسانه‌های جمعی مورد توجه عموم هستند و مردم، پاره‌ای از اوقات شبانه‌روز خود را به مطالعه، دیدن و یا شنیدن اطلاعات و اخبار منعکس شده در آنها اختصاص می‌دهند؛ سریعترین، مطمئن ترین، قابل دسترس‌ترین و تاثیرگذارترین ابزار در جهت اشاعه فرهنگ حفاظت از محیط زیست و آموزش و تنویر افکار عمومی، رسانه‌های ارتباط جمعی (به ویژه تلویزیون به عنوان یک رسانه دیداری و شنیداری) هستند. در بستر ارتباطات زیست محیطی، کار خبر نگاری رسانه ای زیست محیطی جمع‌آوری، اثبات، پخش و نمایاندن اطلاعات راجع به رویدادها، گرایش ها، موضوعات و مردمانی است که به دنیایِ غیر انسانی که انسان‌ها ضرورتاً در حال تعامل با آن هستند، مربوط است.
رسانه زیست محیطی، طیفی از معانی گسترده را در خود دارد و اغلب به چند معنا به کار می رود. امروزه، پوشش رسانه ای محیط زیست را می توان تحت عنوان گزارش خطر و یا روزنامه نگاری علم و یا به عنوان بخشی از حوزه وسیع تر ارتباطات زیست محیطی طبقه بندی نمود.
موضوع فعالیت رسانه های زیست محیطی، در مورد ارائه موضوعاتی است که به آنها توجه نشده و یا نمی شود. خبر نگاری زیست محیطی، امری ایمن و یا غیر مؤثر نیست، بلکه استانداردها و معیارهای خود را دارد که زمانی که ابعاد مختلف نگارش زیست محیطی از جمله ابعاد اجتماعی، اقتصادی، علمی، اخلاقی، احساسی و معنوی آن باز و گسترده می شود، این استانداردها مشخص می کنند که سؤال اصلی که رسانه های زیست محیطی می بایست در اخبار خود بپرسند آن است که آیا سیاستگذاران، قانون گذاران، صاحبان صنایع، شهروندان و غیره، در حفاظت و بقا محیط زیست جدی هستند؟ اگر بنای قضاوت را بر شمار فزاینده موضوعات زیست محیطی بگذاریم که به نقطه اوج و بحرانی خود رسیده اند، مشخص می شود که این افراد وظیفه خود را به خوبی انجام نداده اند. از این روست که رسانه ها در مبارزات زیست محیطی خود به جای آنکه پیشگیرانه عمل کنند واکنشی عمل می‌کنند. در نتیجه پیشگیری از تخریب محیط زیست و حفاظت از آن که از رسالت های اصلی رسانه های گروهی است محقق نشده و در این حوزه ضعف رسانه ها مشهود و ملموس است.
از طرفی طبق پیشینه نگاشتهها و آمار منتشر شده، تهران نيز همانند شهرهاي ساير كشورهاي در حال توسعه، از مشكلات متعدد زيست محيطي و آلودگيهاي آب، هوا، خاك و صوتي رنج ميبرد و طبق آمارهاي ارائه شده، تهران در فهرست آلودهترين شهرهاي جهان قرار گرفته است (Jim, 2002, Marcoux, 2006a). بنابراین با توجه به اهمیت فرهنگ محیط زیستی در جامعه و تأثیري که رسانهها میتوانند در این زمینه داشته باشند(بهروزی راد و همکاران، 1390) و همچنین آلودگی فزایندهی شهر تهران، ضرورت تحقیق در مورد نقش رسانه تلویزیون در فرهنگ سازي محیط زیستی، میزان ارتباط و میزان اثرگذاری برنامههای تلویزیونی بر آگاهی و علاقهی افراد در گرایش بر حفاظت از محیط زیست احساس میشود که در این پژوهش سعی شده به آن پرداخته شود .
اهداف تحقیق1-4-1- اهداف کلی
بررسی رابطه استفاده از رسانه های تصویری ( برنامههای تلویزیونی) و حفاظت از محیط زیست در میان شهروندان 18 سال به بالای شهر تهران .
شناخت میزان و نوع پخش برنامه های تلویزیونی در خصوص “حفظ محیط زیست ” .
1-4-2- اهداف فرعی تحقیق
تعیین “میزان برنامه هاي تلويزيوني” در مورد حفظ محيط زيست .
شناخت مؤثرترين “محتوای ” برنامه هاي تلويز يوني در رابطه با حفظ محيط زيست.
شناسایی تأثیر ” کیفیت برنامه های تلویزیونی” در جلب بیشترین مخاطب برای حفاظت از محیط زیست.
بررسی “نقاط قوّت و ضعف” برنامه های تلویزیونی در رابطه با حفاظت از محیط زیست .
بررسی “فرصت ها و تهدیدهای” موجود برای رسانه تلویزیونی کشور(صدا و سیما) در تهیهی برنامه های تلویزیونی محیط زیستی.
سؤالات تحقیق
آیا رابطه ای میان استفاده از رسانه تصویری (تلویزیون) و حفظ محیط زیست ازسوی شهروندان تهرانی وجود دارد؟
آیا بین ” میزان پخش برنامه های زیست محیطی تلویزیونی” و حفظ محیط زیست توسط ساکنین 18 سال به بالای شهر تهران رابطه وجود دارد ؟
آيا میان ” نوع ومحتوای برنامه های محیط زیستی تلویزیونی” و حفظ محیط زیست توسط مردم تهران رابطه وجود دارد ؟
آیا بین “کیفیت پخش برنامه های زیست محیطی تلویزیونی” و حفظ محیط زیست توسط مردم تهران رابطه وجود دارد ؟
چه راهکار/ هايی براي بهبود برنامه هاي تلويزيونی در رابطه با حفظ محيط زيست وجود دارد؟
فرضيه‏هاي تحقیق
1-6-1- فرضیه اصلی :
به نظر می رسد میان مصرف برنامه های تلویزیون توسط شهروندان تهرانی بالای 18 سال و حفاظت از محیط زیست توسط آنها رابطه وجود دارد.
1-6-2- فرضیه های فرعی :
به نظر می رسد بین ” میزان پخش برنامه های زیست محیطی تلویزیونی” و حفظ محیط زیست توسط ساکنین 18 سال به بالای تهران رابطه وجود دارد.
به نظر می رسد ، بین ” نوع ومحتوای برنامه های محیط زیستی تلویزیونی” و حفظ محیط زیست توسط مردم تهران رابطه وجود دارد.
به نظر می رسد بین “کیفیت پخش برنامه های زیست محیطی تلویزیونی” و حفظ محیط زیست توسط مردم تهران رابطه وجود دارد.
تعریف واژه ها و اصطلاحات ( مفهومی- کاربردی)
1-7-1- مصرف رسانه ای
تعریف مفهومی: وضعیتی که فرد یا گروه به مدتی خاص ، درمعرض رسانه های جمعی مانند تلویزیون، ماهواره، اینترنت، نشریات و مجلات قرار می گیرند و از آنها حسب نیازمندی و علاقمندی خود استفاده می کنند را مصرف رسانه ای می گوییم( دکاندرا، 1391 به نقل از Escard Bell & Dittmar.2012 ).
تعریف عملیاتی: برای کاربرد مفهوم مصرف رسانه ای ، دو بعد از ابعاد گوناگون استفاده از رسانه ارتباط جمعی ( تلویزیون) بررسی می گردد:
الف- نوع و محتوای برنامه های زیست محیطی شامل:
برنامه های مستند ( حیات وحش – راز بقا – آموزش حفاظت از محیط زیست و…)
فیلم و سریال ( سینمایی- سریالهای تلویزیونی- انیمیشن ها- میان برنامه ها )
گفتگوهای تلویزیونی( میز گرد- مناظره – مصاحبه )
ب- میزان استفاده از رسانه تلویزیونی شامل :
اصلاً استفاده نمی کنم –کم مصرف – پر مصرف.
1-7-2- محیط زیست ( Environment)
 تعريف مفهومی : محيط زيست عبارت است از آن چه كه فرآيند زيستن را احاطه كرده، آن را در خود فرو گرفته و با آن در كنش متقابل قرار دارد. محيط يك موجود زنده عبارت است از فضايي كه موجود زنده را احاطه كرده و از طريق روابط متقابل گوناگون با آن در تماس قرار دارد. به بيان ديگر، محيط را مي توان مجموعه عوامل جاندار و بي جاني دانست كه، در يك فضاي مشخص و در زماني معين موجود زنده را تحت تاثير خود قرار مي دهند( www.doe.ir).
تعریف عملیاتی: محيط زيست از تمام جنبه ها بررسی می شود( هم انسان و هم طبيعت و هم رابطه اين دو ). با توجه به سيماي متنوع سطح كره خاكي و نيز طيف وسيع مسائل زيست محيطي، بايستي سعي گردد، تا تعاريف كاربردي براي محيط زيست ارائه شود.
بدين منظور مي توان، آن چه كه ما را احاطه كرده، بر ما تاثير مي گذارد و از ما تاثير مي پذيرد را، به سه بخش كلي تقسيم نمود:
۱- محيط طبيعي
۲- محيط اجتماعي
۳- محيط مصنوعی
اگرچه در تقسيم بندي هاي تئوريك مانند آن چه در بالا آمده سعي در تفكيك محيط زيست در بخش هاي مختلف (ولي همگن و متجانس) مي شود، در عمل تفكيك اين محيط ها از يكديگر غير ممكن است.
1-7-2-1- محيط زيست طبيعي
تعریف مفهومی: محيط زيست طبيعي قسمتي از فضاي کره زمين است که به دست بشر ساخته نشده است . مانند کوه،جنگل،دريا…
تعریف عملیاتی: شاخص تعیین محيط زيست طبيعي به دو بخش تقسيم شده و بر همین اساس سنجیده خواهد شد :
الف- طبيعت بي جان: مانند آب ، هوا،خاک و …
ب- طبيعت جاندار: مانند گياهان ، حيات وحش و …
1-7-2-2- محيط زيست مصنوعي
تعریف مفهومی: بخشي از محيط زيست که به دست بشر ساخته شده است را محیط زیست مصنوعی گویند . بطور کلي شهرهاي ما با تمام محتوايشان محيط زيست مصنوعي ما را تشکيل مي دهند. خانه ها، خيابان ها، مدارس، فرودگاه ها، کارخانه ها و … همگي از اجزاي محيط زيست مصنوعي مي باشند .
تعریف عملیاتی: فرم و شکل محيط زيست مصنوعي حاصل نيروي فکر جامعه مي باشد و از آن مي توان به عنوان شاخصي براي شناخت طرز تفکر و فرهنگ هر جامعه بهره جست ، بر پايه همين استدلال ميتوان از طريق بررسي تميزي يا آلودگي يک شهر به کيفيت فرهنگي مردم آن شهر و ميزان اهميتي که براي بهبود کيفيت شرايط زندگي خود قايل هستند پي برد. عواملي نظير آلودگي هوا و آب و زبالهاي کنار خيابان ها و … نيز جزء اين بخش از محيط زيست محسوب مي شوند چون حاصل فعاليت هاي انسان مي باشند .
1-7-2-3- محيط زيست اجتماعي
تعریف مفهومی : همه انسان هاي اطراف ما اعم از خانواده ، همسايه ، همکار و … محيط زيست اجتماعي ما را تشکيل ميدهند (پورتال سازمان حفاظت محيط زيست ايران/ دانش محيط زيست).
تعریف عملیاتی : با توجه شاخص محيط زيست اجتماعی، که زندگي انسان را (به عنوان يک موجود اجتماعي ) در سايه ارتباط با ديگران با مفهوم مي داند، به بررسی میزان تولید برنامه های محیط زیست اجتماعی از سوی رسانه تلویزیونی و نمودار استفاده این برنامه ها از سوی جامعه پرداخته می شود.
مدل مفهومی تحقیق
استفاده از رسانه تلویزیونی
حفاظت از
محیط زیست

متغیر وابسته
متغیر مستقل

نمودار 1-1: مدل مفهومی تحقیق- بررسی رابطه استفاده ازبرنامه های تلویزیونی وحفاظت ازمحیط زیست
فصل دوممروری بر ادبیات،
چهارچوب نظری و پیشینه تحقیق
2-1- مقدمه:
فصل دوم این تحقیق، مشتمل بر سه بخش بوده، در بخش اول، ضمن مروری بر ادبیات تئوری تحقیق، به بیان تعاریف و مفاهیم اساسی، ابعاد محیط زیست و تهدیدات زیست محیطی، رسانه جمعی، تلویزیون، آگاهی وآموزش رسانه ای، شاخص ها و…. می پردازیم. در قسمت دوم ، چهارچوب نظری تحقیق ارائه می گردد. در این راستا، با مطرح کردن نظریات و دیدگاههای متفاوت صاحب نظران و اندیشمندان در رابطه با استفاده از رسانه تلویزیونی و اثرات و نقش آن در حفاظت از محیط زیست، از نظریات “برجسته سازی” و “کاشت ” بهره برداری شده است به علاوه به شرح مختصری در خصوص “مدل هاي ارتباطات جمعي” مرتبط با رسانه ها می پردازیم. در قسمت آخر این فصل به بیان پیشینه تحقیقات انجام شده در کشور و خارج از کشور پرداخته و به مقالات یا رساله هایی که به نوعی با موضوع این تحقیق همخوانی و ارتباط دارند، اشاره خواهیم کرد.
2-2- مفهوم « محیط زیست »
محیط زیست (Environment): محیطی شامل هو ا، آب، زمین، منابع طبیعی ، گیاهان، جانوران، انسان و روابط متقابل بین آنهاست ، که سازمان در آن فعالیت می نماید. (استاندارد ISO 14000 / سازمان حفاظت محیط زیست/www.doe.org )
محیط زیست به همه محیط‌هایی که در آن‌ها زندگی جریان دارد گفته می‌شود. مجموعه‌ای از عوامل فیزیکی خارجی و موجودات زنده که با هم در کنش هستند محیط زیست را تشکیل می‌دهند و بر رشد و نمو و رفتار موجودات تأثیر می‌گذارند. حفاظت محیط زیست در قرن بیست و یکم به عنوان یکی از هشت هدف توسعه هزاره و یکی از سه پایه توسعه پایدار شناخته می‌شود.سطح کره زمین به طور کلی به چهار بخش تقسیم می‌شود که عبارتند از:
سنگ‌کره (لیتوسفر)، آب‌کره (هیدروسفر)، هواکره (اتمسفر)و بیوسفر.
بعضی از دانشمندان یخ‌کره را نیز جزء این تقسیم‌بندی می‌دانند. هر کدام از این بخش‌ها شامل اکوسیستم هایی گوناگون هستند که به طور کلی محیط زیست را تشکیل می‌دهند.
محیط زیست طبیعی عبارت ترکیبی از دانش های متفاوت در علم است از مجموعه عوامل زیستی و محیطی در غالب محیط زیست و غیر زیستی (فیزیکی، شیمیایی) که بر زندگی یک فرد یا گونه تأثیر می‌گذارند و از آن تأثیر می‌بینند. امروزه این تعریف غالباً به انسان و فعایت‌های او مرتبط می‌شود و می‌توان محیط زیست را مجموعه‌ای از عوامل طبیعی کره زمین، همچون هوا، آب، اتمسفر، صخره، گیاهان و غیره، که انسان را احاطه می‌کنند خلاصه کرد.
تفاوت محیط زیست با طبیعت در این است که تعریف طبیعت شامل مجموعه عوامل طبیعی، زیستی و غیر زیستی می‌شود که منحصراً در نظر گرفته می‌شوند، در حالی که عبارت محیط زیست با توجه به برهم‌کنش‌های میان انسان و طبیعت و از دیدگاه وی توصیف شده‌است.
شاخصی كه در اين جا مهم قلمداد مي شود اين است كه بدانيم، منظور ما از محيط زيست، در رابطه با كدام موجود است زیرا آنچه وضعيت يك محل را براي زيست يك نوع موجود زنده بهبود مي بخشد مي تواند محيط زيست يك موجود ديگر را تباه كند.
براي اين واژه دو نگرش ايجاد شده است : يك نگرش اين است كه عنوان محيط زيست از دو كلمه «محيط» و «زيست» تركيب يافته است كه در فارسي به معناي جايگاه و محل زندگي است. اين عنوان از نظر لغت مواردي هم چون آلودگي هوا، راه هاي جلوگيري از تخريب طبيعت و… را شامل نمي شود، اما امروزه مفاهيم گوناگون را از آن ارايه مي نمايند مثل آب و هوا، جنگل، كوه، حقوق حيوانات و پرندگان، راه هاي جلوگيري از آلودگي هوا، راه هاي مبارزه با عوامل مخرب طبيعت و … محيط زيست در اصطلاح به كليه عوامل تهديد كننده يا بهبود بخش محيط زندگي اتلاق مي شود.
اما نگرش بعدي بيانگر اين است كه چيزي به نام «محيط » وجود ندارد و اين واژه يك معناي نسبي به مفهوم پيرامون دارد، همان طور كه از مشتقات واژه با مراجعه به كتاب لغت پيدا است، اين واژه يك معناي نسبي به مفهوم پيرامون دارد يعني چيزي كه توسط پيرامون خود محاط شده است.
2-2-1- مفهوم « آلودگی »
پخش يا آميختن هرگونه ماده خارجي به آب ، هوا ، خاك و زمين به ميزاني كه كيفيت فيزيكي، شيميايي يا بيولوژيكي آن را به گونه اي تغيير دهد كه به حال انسان يا ساير موجودات زنده يا گياهان يا آثار و ابنيه مضر باشد. اين آلودگي ممكن است در هريك از قسمتهاي محيط زيست بوجود آيد.( سازمان محیط زیست. / ماده ٩ قانون حفاظت و بهسازي محيط زيست مصوب ١٣٥٣)
آلودگي هاي زيست محيطي، انواعي دارند كه مهمترينِ آنها عبارتند از: آلودگي هاي هوا، آب، خاك، صوت، شيميايي و هسته اي (. قوام، مير عظيم، 1391).
ماده آلاينده :
ماده آلاینده به ماده اي گفته مي شود كه داراي غلظتي بيش از غلظت مجاز يا طبيعي بوده و برروي موجودات زنده اثر نا مطلوب داشته باشد. به دلیل وسعت مطالب مرتبط با آلودگی ها ، در این مبحث نمی توان به شرح تمامی مواد آلاینده و منشأ آنها یا اثرات مخرب زیست محیطی آنها بپردازیم به همین دلیل ، به ارائه فهرست آنها اکتفا می شود تا خواننده با انواع آلودگی آشنا گردد.
آلوده كننده ها عبارتند از :
آلودگي هاي حاصل از احتراق- ضايعات صنعتي- مواد راديواكتيو- زباله شهري- صوت يا سروصدا – حرارت- مواد شيميايي- آلوده كننده هاي طبيعي ( آتشفشان ها ، آتش سوزي جنگلها ، مردابها و….) . این مواد در هوا، آب و خاک زیست بوم سبب ایجاد مخاطرات و تهدیدات زیست محیطی می شوند که در ذیل به مهمترین آنها اشاره می شود. (فیروزی، مهدی – 1384).
انواع آلاينده هاي هوا
گازها از جمله گاز CO2,CO,Nox,SOx:
اکسيدکننده هاي فتوشيميايي
هيدروکربنها و ترکيبات آلي فرار
ترکيبات هالوژنه
مواد جامد معلق
Dust يا ذرات گرد وغبار
Smog يا دوده
مايعات معلق در هوا
بخار آب
انواع آلاينده هاي آب
پسابهاي صنعتي : حاصل از فرآيند صنايع
فاضلابهاي انساني : مناطق اداري و مسکوني
آبروهاي آبهاي سطحي : روان آبهاي ناشي از بارندگي
انواع آلاينده هاي خاك
دور ريز ضايعات به خاك
زباله هاي صنعتي ، خانگي يا بهداشتي
ضايعات فلزي
مواد جامد خطرناك مثل آزبست ، سرب ، روي ، نيكل و…
مايعات شامل
پساب صنعتي
مواد شيميايي مانند اسيدها و بازها ، انواع مواد شوينده
مواد خطرناك مثل انواع سموم شيميايي ، حشره كش ها ، و…
مواد سوختي و نفتي (گازوئيل ، مازوت و…)
شيرابه زباله ها و زنگاب فلزات
ساير آلودگي ها
آلودگي صوتي
آلودگي تصويري
آلودگي راديو اكتيو
آلودگي نفتي
آلودگي حرارتي
ارتعاشات و… (شریعت، س. م.، و منوري، س. م. 1375)
2-2-2- تهديدات زيست محيطي
تعيين هر گونه روند حفاظت از محیط زیست براساس نشانه هاي تهديد شكل مي گيرد. اگر نيروها و يا عناصر تهديدكننده تغيير يابد، در آن شرايط روندهاي جديدي براي مقابله با تهديد ايجاد مي شود. در واقع تهدیدات یا مشکلات عمده زیست محیطی را می توان در موارد زیرخلاصه کرد:
مشكلات عمده زيست محيطي جهان
گرم شدن زمين
سوراخ شدن لايه ازن
باران هاي اسيدي
وارونگي هوا
از بين رفتن زيستگاهها
بسياري از نظريه پردازان مكتب انتقادي همانند « ديكسون» و « كن بوث» به ضرورت هاي زيست محيطي براي مقابله با تهديدات جهاني و همچنين منازعات منطقه اي اشاره نموده اند .. (Homer .Dixon, 1994; Booth, 1991)
البته طبيعت، صورت حساب خود را به شكل هاي بسيار مختلفي عرضه مي دارد. هزينه كودهايي كه بايد خريداري شود، براي بارور ساختن دوباره زمين هايي به كار مي رود كه زماني به طور طبيعي حاصلخيز بودند؛ هزينه لايروبي رودخانه هايي كه به دليل فرسايش خاك در صدها كيلومتر بالاتر، كرانه هاي خود را غرقاب مي سازند؛ آفت محصول در نتيجه كاربرد كوركورانه آفت كش هايي كه ناخواسته حشرات گرده افشان را نيز از بين مي برند؛ ياهزينه افزايش آلودگي هوا كه زماني گياهان آن را تصفيه مي كردند. قطع نظر از اينكه كدام دليل بلافصل موجب نگراني شده باشد، سرانجام، ارزشمندي و ضرورت مطلق فعاليت اكوسيستم براي حيات بشر آشكار شده است.
اولين نشانة تهديد و خطرات زیست محیطی را مي توان در محدوديت هاي استفاده از منابع دانست. زماني كه مصرف گرايي افزايش مي يابد و يا اينكه نظام سرمايه داري براي نيل به سود بيشتر درصدد ارتقاء توان توليد ومصرفي جامعه باشد، تهديدات زيست محيطي ايجاد مي شود.
از اين گذشته، براي نخستين بار در تاريخ، بشر به سرعت و از روي بي توجهي در حال دگرگون ساختن فيزيولوژي اساسي كرة خاك است. در حال حاضر، در سطح جهان تغييراتي در تركيب شيميايي جو، تنوع ژنتيك گونه هاي ساكن در كرة زمين، و چرخة مواد شيميايي حياتي در اقيانوس ها، جو، زيست سپهر(biosphere) در حال وقوع است كه هم از نظر ابعاد و هم از نظر آهنگ، سابقه اي براي آن نمي توان يافت.
بشر با افزودن ۲۵ % بر تراكم طبيعي دي اكسيد كربن در جو، هم چرخة كربن و هم چرخة نيتروژن را بر هم زده است. اين پديده عمدتاً طي سه دهة گذشته در نتيجة مصرف سوخت هاي فسيلي و از بين رفتن جنگل ها بروز كرده است. توليد كودهاي شيميايي، حجم نيتروژن طبيعي موجود را در محيط گونه هاي زنده دو برابر كرده است( .( Williams, K. G. & Cary, J. 2002
هم اكنون شركت هاي نفتي بيشترين مازاد اقتصادي را به دست مي آورند. طبعا شركت هاي حمل و نقل كالاهاي نفتي و همچنين مجموعه هاي خدماتي و استراتژيك مرتبط با آن درچنين شرايط و وضعيتي قرار خواهند داشت. اين امر تغييرات زيست محيطي را ايجاد مي نمايد. مصرف كلروفلوروكربن ها كه تنها دسته كوچكي از مواد ، شيميايي را تشكيل مي دهند «حفره اي » به بزرگي يك قاره در لاية اوزون بالاي « پوشش سپهر » يا « استراتوسفر » در منطقة بالاي قطب جنوب ايجاد كرده است و در سراسر كرة زمين نيز صدمات كمتر، ولي رو به رشدي به اين لايه وارد ساخته است.
اثر گلخانه اي نتيجه اين واقعيت است كه جو كرة ما در برابرپرتوهاي خورشيد تا حد زيادي شفاف است؛ ولي بخش اعظم پرتوهاي ضعيف تر انرژي را كه از زمين بازتابنده مي شود، جذب مي كند. اين پديدة طبيعي، زمين را براي بقاي حيات به حد كافي گرم مي كند، ولي با افزايش انتشار گازهاي گلخانه اي، اين كره به طرز غيرطبيعي گرم شده است. هرگاه تغييرات جوي ايجاد شود، در آن شرايط زمينه براي ايجاد شكل هاي ديگري از تهديد اقتصادي حاصل مي شود.
دي اكسيد كربن حاصل از سوزاندن سوخت هاي فسيلي و از بين رفتن جنگل ها تقريبا نيمي از اين اثر گلخانه اي را باعث مي شود. بعضي گازهاي ديگر، به ويژه متان (گاز طبيعي)، اكسيدنيتروژن، ازون (موجود در لايه هاي پايين تر جو، و نه لاية اوزون محافظي كه در استراتوسفر وجود دارد) و گاز تركيبي كلروفلروكربن (يا سي اف سي) نيز نيم ديگر را باعث مي شوند. اگر چرخة محيط زيست توانايي خود براي حداكثرسازي توان توليدي را از دست بدهد، در آن شرايط مي توان نشانه هايي ازحركت هاي ترميمي را ملاحظه نمود. از جمله اين موارد بايد اقدامات انجام گرفته در مناطق جغرافيايي خاصي را ملاحظه نمود كه از توليدصنعتي و جايگاه اقتصادي بيشتري برخوردارند. افزايش دما تنها يكي از نتايج گرمايشي مستمر گلخانه اي خواهدبود. در مرحله اي كه شايد به همين زودي ها فرا رسد، احتمالا الگوهاي بارندگي دستخوش تغيير خواهد شد و كمربند سبز غلات ايالات متحده را توفان شن خواهد گرفت. انتظار مي رود كه همين بلا بر سر جريان هاي اقيانوسي نيز بيايد و در نتيجه، آب و هواي بسياري از مناطق به شكل بارزي دگرگون شود.
تغييرات ژئوپلتيكي مي تواند تهديدات زیست محیطی را بازسازي نمايد. شرايط آب و هوايي در برخي از دوران هاي خاص مي تواند فاجعه آفرين باشد « طوفان كاترينا» را مي توان در زمره نشانه هاي تهديد دانست. هم اكنون بحران ها با فجايع انساني پيوند يافته اند. براي نمونه، انحراف جريان گلف استريم، آب و هواي اروپاي غربي را دستخوش تغيير خواهد ساخت و دماي آن را به مراتب، پايين تر از امروز خواهد رساند. با گرم تر شدن هوا و آب شدن يخ هاي قطبي، سطح آب درياها بالاتر خواهد رفت. در حال حاضر، سطح آب اقيانوس ها هر ده سال به اندازه يك اينچ بالا مي آيد كه همين هم براي فرسايش جدي خاك در امتداد بخش اعظم سواحل ايالات متحده كافي است. طبق برآوردها تا سال ۲۰۵۰ سطح آب هاي آزاد، يك تا چهار فوت بالاتر خواهد رفت.
كنوانسيون هاي بين المللي محيط زيست نشان مي دهد كه «گازهاي گلخانه اي » اصلي ترين شاخص تهديدزیست محیطی فراگير جامعه جهاني را شامل مي شود. اين مجموعه ها در شرايطي قرار دارند كه قادر خواهندبود تا بر روند زندگي و شاخص هاي زيستي تمامي شهروندان تأثير برجاي گذارند. مطالعات انجام شده نشان مي دهد كه اثر گلخانه اي پيوندتفكيكي با حفرة فاجعه آفريني دارد كه در لايه اوزون پديد آمده و خودمعلول استفاده از گاز هاي كلروفلوروكربن است. افزايش پرتوهاي فرابنفش در نتيجه لطمه ديدن اين لايه محافظ، موجب افزايش مواردابتلا به سرطان پوست و صدمه رسيدن به چشم ها خواهد شد. جداي از اين، ممكن است تأثيرات ناشناخته اي بر زندگي گياهي و حيواني داشته باشد و سيستم هاي ايمني بسياري از اين گونه ها را تحت فشارقرار دهد .
افرادي همانند« كوهن» ، بر اين اعتقادند كه وقتي تخريب محيط زيست، زندگي مردم را به مخاطره اندازد يا به كيفيت زندگي آنها لطمه اي جدي زند، مردم منطقه خود راترك مي كنند و در نتيجه وارد محيط جديدي مي شوند كه با نشانه ها وشاخص هاي آن بيگانه هستند. اين امر نوع مشاركت آنان را تغييرخواهد داد. موج هاي جديد اجتماعي به گونه اي است كه افراد را ناچاربه مهاجرت و عبور از محيط اجتماعي خود مي نمايند.
این امرتضادهاي فرهنگ را با محيط جديد افزايش مي دهد. انسان هاي ازخودبيگانه با محيط اجتماعي و فضاي حاكم بر آن نيز بيگانه اند. اين پناهندگان زيست محيطي ممكن است در داخل كشور خود جابه جا شوند يا اصلا كشور خود را ترك كنند. اسكان اين پناهندگان درمناطق جديد يا تشديد رقابت محلي بر سر منابع طبيعی (كه مي تواندواكنش مردم بومي را در پي داشته باشد) از يك سو فشار شديدي رابر آن كشور وارد مي سازد (به ويژه وقتي كه پيوسته با ابراز خشونت همراه باشد) و از سوي ديگر مي تواند به منازعه بين دولت ها دامن بزند.(Suhrke, 1993)
بنابراين رسانه های ارتباط جمعی باید اين موضوع را مورد پرسش قرار دهند كه اگر حفاظت از محیط زیست داراي اولويت هاي مختلفي است؛ بنابراين رسالت رسانه های ارتباط جمعی(از جمله تلویزیون) در خصوصحفظ محیط زیست، سلامت بشر و بقاء جامعه انساني چه جايگاهي دارد؟ مهمترين سؤال اين است كه رسانه ها چگونه مي توانند فعاليت هاي تهدیدآمیز برای محیط زیست را كنترل نمايند ؟
2-2-3- تعاریف محیط زیست
آموزش محیط زیست یعنی شناخت هم پیوستگی انسان و محیط و سراسر زندگی و مسئولیت او برای حفظ محیط به شیوهای که برای زندگی و زیستن متناسب باشد (رشیدی و رشیدی، 1390).
آموزش محیط زیست، به دنبال تربیت شهروندي است که از محیط بیوفیزیکی و مسایل مربوط به آن مطلع بوده و میتواند به حل آنها کمک کرده و مشتاق کارکردن براي اجراي راه حلهاست (عظیمی و همکاران، 1391).
مهمترین شاخص براي ارزشیابی آموزش محیط زیست، میزان و کیفیت کنش و تغییر عملی در بین مخاطبان است (عظیمی و همکاران، 1391).
به طور کلی آموزش محیط زیست یک فرایند سیستماتیک است که در آن فراگیران قادر میشوند از طریق تجربه مستقیم و فرایند ارتباطات، مسایل زیست محیطی را نقد کنند. همچنین آنها تشویق میشوند تا به فعالیتهاي عملی به سود محیط زیست ملحق شوند. در چنین سیستمی حداقل سه برونداد انتظار میرود (عظیمی و همکاران، 1391) :
فراگیران باید رابطه خودشان را با زنجیرههاي مرتبط دیگر نظام طبیعت و فرایندهاي اجتماعی –اکولوژیکی درك کنند.
فراگیران باید بتوانند شرایط را مطابق با چارچوبهاي ذهنی خود تفسیر کنند.
فراگیران باید قادر شوند تا شرایط را نقد کرده و زوایاي پنهان را آشکار کنند. آنچه که یاد گرفته میشود بایستی فراگیران را به سوي تغییر سوق دهد. دانش زیست محیطی باید به کنش و تغییر عملی منجر شود.
نقشهای آموزشی و آگاه سازی از جمله نقشها و کارکردهایی است که برای رسانههای جمعی تبیین شده و در حقیقت این دو نقش از زمینههای اصلی فعالیت رسانههای جمعی تلقی میشوند که با فرهنگ عمومی ارتباط عمیق تری دارند(فروتن کیا و همکاران، 1390).
2-3- مفهوم « رسانه جمعى »
رسانه هاى جمعى، در مقام عمل همواره در قالب سازمان ها و موجوديت هاى نهادى شده با مختصات ويژه، ظهور يافته و ايفاى نقش مى كنند. روشن است كه اتخاذ هر نوع رويكرد توصيفى، تحليلى، توجيهى و انتقادى نسبت به عملكرد موجود يك رسانه، پيشنهاد هرگونه راهكار در جهت تغيير و اصلاح اين عملكرد و به طور كلى، هر نوع مواجهه نظرى و عملى با رسانه، به عنوان يك واقعيت، الزاما بايد با ملاحظه هويت نهادى و سازمانى آن صورت پذيرد ( نمودار 2-1 ). لازم به ذكر است كه رسانه، به ويژه در حوزه هاى متنوع ارتباطى، به اعتبارات و ملاحظات مختلفى همچون رسانه به عنوان يك تكنولوژى، يك نهاد و سازمان اجتماعى، يك كنشكر فرهنگى اجتماعى، يك زبان، يك متن، يك كانون صنعت فرهنگ و…؛ مورد توجه قرار مى گيرد. در اين تحقیق، عمدتاً به عنوان يك سازمان ارتباطى فعال در عرصه فرهنگ سازى و ارائه كننده اقلام و محصولات نمادين تأثيرگذار ملاحظه شده است.     مك كوايل، در توصيف ويژگى هاى نهاد رسانه مى نويسد:
1. به توليد و توزيع «معرفت» به شكل اطلاعات، عقايد و فرهنگ مى پردازد و اين واكنشى است به نيازهاى دسته جمعى و تقاضاهاى فردى؛
2. مجراهايى براى ارتباط ميان مردم، فرستنده ها و دريافت كننده ها، ميان مخاطبان گوناگون و بين همه اينها و جامعه و نهادهاى تشكيل دهنده آن به وجود مى آورد؛
3. رسانه تقريبا منحصراً در فضاى عمومى يا گستره همگانى فعاليت مى كند. نهادى است باز، كه همه مى توانند در آن مشاركت كنند، چه در نقش دريافت كننده و تحت شرايط معينى، همچنين به عنوان فرستنده… رسانه ها به مطالبى مى پردازند كه در مورد آنها افكار عمومى وجود دارد و يا اينكه مى تواند شكل بگيرد.
4. مشاركت به عنوان مخاطب در اين نهاد اساسا داوطلبانه است و اجبار و تكليفى در كار نيست. اين آزادى در رسانه ها از ديگر نهادهايى كه وظيفه توزيع معرفت را برعهده دارند، مانند آموزش، دين يا سياست به مراتب بيشتر است؛
5. استفاده از رسانه همچنين با اوقات فراغت و تفريح همبسته بوده و از كار و تكليف جداست. علاوه بر اين، هيچ تشكيلاتى براى ايجاد پيوند ميان مشاركت كنندگان بالا (توليدكنندگان پيام) و مشاركت كنندگان پايين (مخاطبان) نيز در اختيار ندارد؛
6. اين نهاد همچنين با صنعت و بازار، از طريق وابستگى آن به كار دستمزدى، تكنولوژى و نياز به اعتبار در پيوند است؛
7. اگرچه رسانه خود فاقد قدرت است، اما مستمرا از طريق برخى كاربردهاى مرسوم و سازوكارهاى قانونى و انديشه هاى مشروعيت بخش با قدرت دولتى متصل مى شود. (مك كوايل، 1935)
2-3-1- مفهوم « استفاده از رسانه های جمعی»
مفهوم « استفاده» قلب مدل های ارتباط جمعی مرتبط می باشد. آگاه بودن از كاربرد رسانه و ريشه هاي آن، كليدهايي براي فهم و پيش بيني نتايج فرايند ارتباطات جمعي فراهم مي سازد.
« استفاده از رسانه های جمعی» شايد معاني گوناگوني داشته باشد . ممكن است مانند « در معرض دید قرار دادن» باشد كه صرفا عمل درك را نشان مي دهد. در بافتي ديگر ممكن است به معناي فرايندي پيچيده تر باشد، كه درآن، محتوايي خاص تحت شرايط معيني مصرف مي شود و كاركردهاي معيني را تحقق مي بخشد؛ وانتظاراتي براي خشنودي خاص به آن گره خورده است.
عمل ” استفاده” ممكن است براساس ميزان محتواي به كاررفته، نوع محتواي به كاررفته، رابطه با رسانه هاي استفاده شده، و شيوه استفاده از آن( براي مثال به اين معنا كه آيا مصرف يك فعاليت اوليه است يا ثانويه باشد.
در مدل استفاده و خشنودي، اساساً نيازهاي پايه فرد، استفاده از رسانه ها را تعيين مي كنند. در اين مدل( نمودار 2-1)، ” نياز” تنها عاملي است كه منجر به استفاده از رسانه مي شود.
ويژگي هاي فردي، انتظارات او ، درك رسانه ها و ميزان دسترسي به رسانه ها، منجر به اخذ تصميماتي از سوي فرد درباره استفاده كردن يا استفاده نکردن از محتواي رسانه هاي جمعي مي شود. براي اكثر فعاليت هاي رسانه اي، گزينه هاي كاركردي بديل ازقبيل تعامل واقعي به جاي شبه تعامل (Pseudo Interaction ) از طريق تلويزيون، وجود دارد.

نمودار 2-1 : مفهوم استفاده و تعیین کننده های آن
(منبع :کتاب مدل های ارتباطات جمعی، نوشته: دنیس مک کوایل وسون ویندال، مترجم: گودرز میرانی. 1388)
)McQuail, Denis ، 193 (5
2-3 -2- رسانه تلويزيون – ویژگی ها
تلويزيون به عنوان يك رسانه و يك سازمان ارتباطى داراى موقعيت و مأموريت فرهنگى اجتماعى، ابعاد و ويژگى هاى مختلفى دارد كه خود تا حدى وجه جاذبيت توده اى آن را توجيه مى كند. اهمّ اين ويژگى ها عبارتند از:
1. به عنوان يك رسانه جمعى منبع پيام آن يك سازمان رسمى، متمركز، داراى مأموريت نهادى و عملكرد حرفه اى با مختصات ويژه است؛
2. انتشار پيام آن سريع، مداوم، پرگستره و تأثيرگذار است؛
3. پيام آن به عنوان يك محصول كار جمعى، امرى ساخته و پرداخته، كالايى شده و داراى ارزش مبادله و مصرف است؛
4. از گيرندگان انبوه، پراكنده، نامتجانس، داراى تجربه هاى نسبتا مشترك و نيازها و واكنش هاى قابل پيش بينى برخوردار است؛
5. رابطه ميان فرستنده و گيرنده غالبا يك سويه و به ندرت دو طرفه است. معمولاً فرستنده، مسئوليت تأثيرات خاص پيام خود بر روى مخاطب را عهده دار نيست. او فقط پيام را در مقابل پول يا توجه مبادله مى كند.
6. نامتقارن بودن رابطه ميان فرستنده و گيرنده. فرستنده، هرچند به طور رسمى از هيچ قدرت و اختيارى در مورد گيرنده برخوردار نيست، اما معمولاً از جايگاه، قدرت، اقتدار، نفوذ و تأثير بيشتر و برترى برخوردار است. HYPERLINK “http://marifat.nashriyat.ir/node/2577” l “_edn22” o “” (دادگران، سيدمحمد، 1383 )
    تلويزيون همچنين علاوه بر ويژگى هاى سازمانى فوق، از جاذبه هاى ديگرى نيز برخوردار است. چرايى استقبال توده اى از اين رسانه و ارتقا روزافزون جايگاه و موقعيت آن به رغم ظهور رسانه هاى رقيب و بديل بيش از هر چيز ريشه در همين جاذبه هاى تكنولوژيكى، فنى، هنرى، محتوايى، ساختارى و زبانى دارد.
     برخى از اين ويژگى ها عبارتند از: تصويرسازى و نمايشى كردن پديده ها و رويدادها، ساختن شبه واقعيت ها و شبه رويدادها يا خلق جهان هاى مجازى مشابه جهان هاى واقعى، برداشت هاى گزينشى از واقعيت و بازتأليف هنرمندانه آن در قالب هاى جديد، دست كارى زمان و مكان يا تداخل زمان و مكان حقيقى و خيالى، اسطوره سازى، ايجاد يك ميدان ديد نسبتا گسترده، بهره گيرى توأمان از عناصر بيانى مختلف؛ تراكم شناختى؛ تقويت معرفت شناسى حس گرا، قابليت هاى تكنولوژيكى فراوان، جاذبه هاى هنرى و زيباشناختى متنوع، تنوع قالب هاى برنامه اى، همگونى و پيوستگى نسبى محتوا، انتخاب و پردازش سوژه هاى عامه پسند، ساخته و پرداخته بودن محتوا به تناسب ذائقه مخاطبان، فعال ساختن همزمان قواى حسى متعدد، معافيت نسبى از ضرورت بذل فكر، ماهيت غالبا غيرانتخابى تماشا، تحقق تدريجى «كاشت فرهنگ» و ايجاد انس و عادت قهرى، كم هزينه بودن نسبى، حضور دائم و همه جايى، دسترسى آسان، كنترل پذيرى فيزيكى، امكان استفاده همزمان با اشتغال به ساير فعاليت هاى معمول، حضور در محيط صميمى.
     همچنين تلويزيون از قابليت خلق واقع نمايانه ايده ها و آرمان ها، مشروع سازى اروتيك (افراد در تلويزيون خود را مجاز به ديدن تصاوير و صحنه هايى مى بينند كه ملاحظات فرهنگى و اخلاقى، امكان عينى آن را محدود ساخته است. كامجويى هايى ضمنى اروتيك و شبه اروتيك ناشى از اين سنخ ارتباطات، معمولاً انگيزه افراد براى همراهى و مؤانست رسانه اى را افزايش مى دهد)، تبديل جهان عمومى به جهان خصوصى، تقويت فردگرايى، شكل گيرى و تقويت فرهنگ پوپوليستى، افزايش تمايل به خانه نشينى و حتى گذراندن اوقات فراغت در اتاق شخصى و… برخوردار است (دادگران، سيدمحمد، 1383: ص 59).
2-3-3- كاركردهاى رسانه تلويزيون
براى رسانه هاى جمعى از جمله تلويزيون، نقش ها و كاركردهاى متعددى بيان شده است. از جمله: